گنجور

حاشیه‌ها

بهزاد در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۹:۰۹ دربارهٔ نظامی » خمسه » هفت پیکر » بخش ۳۲ - نشستن بهرام روز آدینه در گنبد سپید و افسانه گفتن دختر پادشاه اقلیم هفتم:

حجابگه . [ ح ِ گ َه ْ ] (اِ مرکب ) محلی که در حجاب باشد. جای پوشیده :
خواجه را در حجابگه دیدند
حاجبانه ز کار پرسیدند.
نظامی (هفت پیکر).

Morteza در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۸:۱۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۶۶:

بخواه جام و گلابی به خاک آدم ریز.
گلابی باید عوض شود بعد”شرابی”

Ben Omar در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۸:۰۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۱۲:

من هیچوقت از نوشتارهای کسانی که بدون رجوع به تصحیحات متفاوت - از خودشون نظر میدن که فلان بیت اگر اینطوری گفته بشه بهتر است - خوشم نیامده ولی احبارا و با پوزش مجبورم خودم هم اینکار را بکنم.
عنان را همیشه به کف یک شخص میدهند نه به لب او.
عنان نفس ز کف دادن از بصیرت نیست.
سگ درنده اسیر قلاده می باید. صائب
همانطور که دوستی هم در بالا اشاره کرده -
من همان روز ز فرهاد طمع ببریدم
که عنان دل شیدا به کف شیرین داد
به نظر حقیر - بهتر به نظر میرسه.

محراب li.mshaykh@gmail.com در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۶:۲۵ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۶۸:

ای ساربان آرامتر جان از جهانم می رود
گویی در این احوال بد شور از روانم می رود
من مانده ام تنها ترین مرد نگون بخت زمین
تنهایی همچون دشنه ای بر استخوانم می رود

AnnA ۹۸ در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۵:۰۲ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱:

کاش میشد نمادهای غزلیات حافظ و در سایت شرح میدادین تا شعر بهتر تفهیم شود .

محمد صدیق در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۳:۳۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۷۸:

بسم الله الرحمن الرحیم : جای تعجب است که شعر خود گویای معنای خود می باشد و دوستان ارجمند برایش چنین حاشیه نویسی کرده اند به نظرم اگر حضرت حافظ زنده میشد و این حاشیه نویسی ها را میدید به یاد شعر دیگر خود چنین می فرمود ( جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند ) .

امیر محمد فقیه در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۲:۴۲ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵:

خیلی باحاش حال کردم دمش گرم

برگ بی برگی در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۲:۱۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۷۴:

به دورِ لاله قدح گیر و بی ریا می باش

به بویِ گُل نفسی همدمِ صبا می باش

 دورِ لاله کنایه از فصلِ بهار و روییدنِ گُل است و لاله، اما در اینجا  بنظر می رسد بهارِ زندگی و دورانِ جوانیِ انسان موردِ نظرِ شاعر بوده است، علاوه بر آن لاله نماد و سمبلِ عاشقی نیز هست که آن هم بهتر است در این دوران اتفاق بیفتد، بنابراین حافظ به انسان توصیه می کند در اوجِ جوانی قدحی از شراب را بر گیر و بی ریا باش یعنی آن قدحِ شراب را با اخلاص و نیتِ کمال بنوش که هر نیتی جز این تاثیرِ شراب را زایل می کند، در مصراع دوم بوی دارای ایهام است که اول به معنیِ بو و رایحه و سپس به معنیِ بُوَد که یا به امیدِ این که آمده است، پس‌ حافظ به دلیلِ ضرورتِ نوشیدنِ شراب در دورِ جوانی پرداخته و می فرماید لازم است انسان در عنفوان جوانی قدحی از شراب بنوشد،‌ باشد که گُلِ وجودش شکفته شود و همچنان که به رشد و کمالِ جسمانی رسیده است در دیگر بُعدِ وجود یعنی جان و روان نیز به کمال برسد و این امر میسور نخواهد شد مگر اینکه یک نفس هم شده با صبا همدم و هم نشین باشد، بادِ صبا کنایه از نَفَسِ پیرِ میکده یا چنانچه در ادامه می فرماید پیرِ سالکِ عشق است که دَمِ عیسوی دارد و سخنان و پیغامهای او می تواند گُلِ بُعدِ جانِ روحانیِ جوان را باز کند، آنچنان که نسیمِ صبحگاهی گُلها را شکوفا می کند. با این بیان تردیدی باقی نمی ماند که منظور شرابِ عشق است و حافظ بتدریج و در دیگر ابیات مخاطب را آگاه می کند که با غزلی کاملن عارفانه مواجه هستیم.

نگویمت که همه ساله مِی پرستی کن

سه ماه مِی خور و نُه ماه پارسایی کن

پس حافظ به این گُلِ نوشکفته نکته ای دیگر آموخته و می فرماید منظور این نیست که با این شراب و آموزه هایِ پیرِ میکده هم هویت شو و به زندگیِ روزمره و بهرمندی از دیگر مواهبِ دنیوی نپرداز، یا به عبارتی زندگیِ معمول و نیازهایِ طبیعیِ خود را سرکوب کن و شبانه روز و تمامیِ سال در این میکده اوقات را سپری کن، خیر چنین نیست و هر کسی نیز اینگونه بگوید قطعن رهنمودش خطاست، در مصراع دوم تقسیم بندیِ پیشنهادی حافظ یک چهارم از اوقاتِ شبانه روز است که در مجموع شش ساعت را شامل می گردد که در مجموعِ سال به همین مدتِ سه ماه می رسیم، اما این تقسیم بندی به اینصورت نیست که سه ماه در سال را از رهنمودهایِ پیر بهره ببر و همین کافی ست تا نُه ماهِ دیگرِ سال را در پارسایی و تقوی بسر بری و در این فاصله برای مثال دیوانِ حافظ را در قفسه کتابخانه رها کنی تا خاک بخورد و دلخوش ّباشی که به پندِ حافظ عمل کردی و تمام، اینچنین نیست و قطعن تاثیرِ شراب تا مدتی محدود برجای می ماند و به این ترتیب نباید امیدِ پارساییِ نُه ماهه داشت، این نسخه به مانند این است که مسلمانان نیز سه ماه از سال را به عبادت بپردازند و توقع داشته باشند تاثیرِ این عبادتِ سه ماهه تا آخرِ سال آنان را از خطا و گناه مصون بدارد، پس بنظر می رسد یک چهارم از اوقاتِ شبانه روز بطور پیوسته و یا در چندین نوبت و در اثنایِ پرداختن به امورِ ضروری و نیازهای روزمره موردِ نظرِ حافظ بوده است.

چو پیرِ سالکِ عشقت به می حواله کند

بنوش و منتظرِ رحمتِ خدا می باش

در این بیت حافظ آبِ پاکی را بر دستِ آنانی می ریزد که هنوز تردید دارند شاید مراد مِیِ انگوری باشد زیرا بدیهی ست که پیرِ سالکِ عشق بجز شرابِ عشق حواله و حکمِ دیگری نمی کند، پس می فرماید به محضِ اینکه پیرِ طریقتِ عاشقی همچون مولانا و عطار و حافظ تشخیص دهند وقتِ نوشیدنِ شرابت فرار سیده است درنگ مکن و آن قدح هایِ شرابی را که از لابلایِ ابیات و غزلهایِ این بزرگان فوران می کند بنوش ولی تنها به آنها اکتفا نکن، بلکه همراه با این شراب در انتظارِ لطف و رحمتِ خداوند باش تا تاثیر و گیراییِ آن افزون شده و موجبِ پارسایی و پرهیزکاریت در طولِ مدتِ باقیمانده شبانه روز گردد.

گَرَت هواست که چون جَم به سِرِّ غیب رسی

بیا و همدمِ جامِ جهان نما می باش

 اغلبِ سالکانِ طریقت به همین پارساییِ پس از نوشیدنِ قدحی از شراب و رحمتِ پروردگار بسنده می کنند اما رهروانی نیز هستند که آنرا کافی ندانسته و همچون جمشید سَر و هوایِ آن دارند به اسرارِ غیب واقف شوند، اسراری که با دستیابی به آن حجابِ مابین آنان و خداوند برداشته می گردد و به وحدت می رسند یا بعبارتی در می یابند که با او یکی شده اند، حافظ می‌فرماید اگر تو را نیز هوایِ آن است پس بیا ( آگاه باش) که با همدمی و همنشینی با جامِ جهان نما می توانی به اسرارِ غیب و وحدت با خداوند برسی، جامِ جهان نمایِ جمشید یا کیخسرو افسانه ای بیش نیست اما جامِ جهان نمایِ موردِ نظرِ حافظ حقیقی می باشد، یعنی انسانی که به وحدتِ با خداوند برسد بینش و جهان بینیِ او نیز خدایی شده و از منظرِ چشمِ او به جهان می نگرد، پس سالکی که چنین هوایی در سر دارد باید با چنین جامی همدم شود و البته که این جام نزدِ بزرگان و پیرانِ میکده ی عشق است و بس.

چو غنچه گرچه فروبستگی ست کارِ جهان

تو همچو بادِ بهاری گره گشا می باش

فروبستگی یعنی انقباض یا در لفظِ عارفانه قبض می باشد و مثالِ آن نیز غنچه است که رویِ زیبایِ خود را به انسان نشان نمی دهد و در مقابلِ گشایش که بسط است آمده است، پس‌ حافظ می‌فرماید کارِ جهان این است که همچون غنچه فروبسته باشد اما رهپویانی که هوایِ وقوف به اسرار را در سر دارند پس از مواجهه با مسائل و چالش هایِ زندگی که معمولاََ توسطِ روزگار موجبِ نامرادیِ انسان می شوند باید از خود صبوری نشان داده و همچون لطافتِ نسیمِ بهاری و با انبساط با مسایلِ زندگی مواجه شوند تا سرانجام روزگار رویِ خوش و زیبایِ خود را همچون غنچه ای که شکوفا می شود به آنان نشان دهد، حافظ این انبساط و فضاگشایی را از دیگر کارهایِ سالکِ طریقتِ عاشقی می داند که در متونِ دینی از آن به عنوانِ شرحِ صدر نام برده اند و از دیگر ضروریاتِ کارِ معنوی در رسیدن به سِرِّ غیب می باشد.

وفا مجوی ز کس ور سخن نمی شنوی

به هرزه طالبِ سیمرغ و کیمیا می باش

منظور از "ز کَس" در اینجا نه تنها اشخاص است بلکه شاملِ فلک و عهدِ او در سعادتنمند نمودنِ انسان پس از بدست آوردنِ چیزهایِ مادیِ این جهان نیز می شود و حافظ از دیگر وظایف و کارِ معنویِ سالک را دست شستن از تَوهم و پندارِ وفایِ به عهدِ روزگار و چیزهایِ دنیوی در خوشبخت کردنِ انسان می داند، چیزهایی مانند ثروت و شهرت و اعتبار و آبرو هایی که انسان از آنها بدست می آورد و همچنین مقام و منصب هایِ زودگذر و حتی کسانی مانندِ همسر و فرزندان و یا طاعات و عباداتِ زاهدانه، که حافظ و عرفا معتقدند به هیچ روی این کسان قادر به سعادتمند کردنِ انسان نیستند چنانچه در بیتی دیگر می فرماید؛ "مجو درستی عهد از جهانِ سست نهاد   که این عجوز عروسِ هزار داماد است"، پس شایسته است رهپویانِ طریقتِ عشق که هوا و خیالِ رسیدن به سِرِّ غیب را در سر می پروراند سخن و پندِ حافظ را به گوشِ جان بشنوند و ضمنِ اینکه از مواهبِ ذکر شده ی این جهانی بهرمند می شوند و به همسر و فرزندان نیز عشق می ورزند اما دل به وفایِ به عهدِ آن کس(روزگار) نبندند. در مصرع دوم می‌فرماید اگر این پند را نمی شنوی و همچنان در انتظارِ وفای به عهدِ ذکر شده و سعادتمندیِ موعود نشسته ای بدان که طالبِ سیمرغ و کیمیا هستی که هر دو افسانه هستند و وجودِ خارجی ندارند، پس به هرزه و بیهودگی عمر را تلف می کنی.

مریدِ طاعتِ بیگانگان مشو حافظ

ولی معاشرِ رندانِ پارسا می باش

بیگانگان در اینجا به اشخاصی گفته می شود که با عشق بیگانه هستند و به آن اعتقادی ندارند، به عبارتی در آن دسته از سالکانی جای می گیرند که به نوشیدنِ جرعه ای مِی و امید به رحمتِ خداوند اکتفا کرده و هوایِ اینکه مانندِ جمشید به سِرِّ غیب برسند را در سر ندارند، پس‌ به طاعت و عبادت هایِ گوناگون و بعضاََ دشوار و طولانی می پردازند که انسان به ظاهر انتظاری بجز پارسایی و تقوی از آنان ندارد اما در مواردِ متعددی می توان دید که این می پرستیِ سه ماهه و پارساییِ نُه ماهه هیچ کمکی در دل بریدنِ آنان از این جهان و عهدش مبنی بر سعادت و رستگاری آنان نمی کند، پس حافظ می فرماید مریدِ و متحیرِ زهد و طاعتِ چنین سالکانی مشو که اینچنین پارسایی و زُهدی اصطلاحن کار نمی کند و سالک را به سرمنزلِ مقصود که همانا رسیدنِ به سِرِّ غیب و رسیدن به وحدت با خداوند است نخواهد رساند، اما در مقابل اگر معاشرت و همنشینی با رندانِ پارسایی همچون حافظ که دیدگاهی عاشقانه دارند را برگزینی یا چنانچه گفته شد همدمِ جامِ جهان نما باشی بدونِ تردید نهایتاً به پارساییِ حقیقی و سِرِّ غیب می رسی و چه بسا خود همچون جمشید جامِ جهان نما شوی که با نظر بر رویِ خوب و زیبا شده ات بتوان اسرارِ غیب را در آن مشاهده کرد.

 

 

کیوان در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۱۱:۳۵ دربارهٔ فردوسی » شاهنامه » پادشاهی قباد چهل و سه سال بود » بخش ۱ - پادشاهی قباد چهل و سه سال بود:

من در ایران نیستم و به شاهنامه خودم دسترسی ندارم اما گمان نمی کنم فردوسی بزرگوار در شاهنامه ی خود در بیت دوم، دو واژه ی ستخر و تیسفون را با ص و ط نوشته باشد

رضا اکبری در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۹:۵۵ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۱۸۵:

دوستان گرامی، بهتر هست به تصنیف استاد شجریان مراجعه کنید و بعد نظر قاطع بدید. ایشون میخونن که از چنبر برون جستم نه شهوت!

دکتر صحافیان در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۹:۱۲ دربارهٔ عطار » الهی نامه » بخش بیست و دوم » (۶) حکایت احمد غزالی:

حکایت احمدغزالی[طوسی]مقاله21
آنگاه که یعقوب از بیت الاحزان خویش به مصر آمد، یوسف را به تنگی در آغوش کشید.ناگهان فریاد کشید یوسف کجاست؟! شاید در چاه افتاده است!
گقتند: چگونه در حالی که در آغوش توست او را می جویی؟!در کنعان بوی پیراهنش را از فرسنگها راه شنیدی، اما یوسف در برابر چشمانت هست و می گویی ندیدی؟!
جواب این داد یعقوب پیمبر
که من یوسف شدم امروز یکسر
زمانی که بوی پیراهن شنیدم در بند یعقوب بودم ولی اکنون با تمام وجودم یوسف شده ام.
اگر به خودت توجه و تمرکز کنی احوالات خویش را می یابی، ولی اگر از همه آزاد و رها شوی( با دوست متحد شوی) حالات خویش را نمی یابی نه غم را و نه شادی را.
نکته:قابل مقایسه با حکایت سعدی:
ز مصرش بوی پیراهن شنیدی
چرا در چاه کنعانش ندیدی؟
بگفت احوال ما برق جهان است
گهی پیدا و دیگر دم نهان است
گهی بر طارم اعلا نشینیم
گهی بر پشت پای خود نبینیم
( گلستان باب اخلاق درویشان)
عطار به زیبایی هر چه تمامتر فنای عارفانه را بیان کرده است که منجر به ندیدن خویشتن(و احوالات خویش) می شود.
دکتر مهدی صحافیان
آرامش و پرواز روح

یسنا در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۸:۳۸ دربارهٔ فردوسی » شاهنامه » داستان رستم و اسفندیار » بخش ۱ - آغاز داستان:

به نظر من تراژدی ها و سوگنامه های شاهنامه از تمامی تراژدی های ادبیات ملل دنیا اصیل تر و فرا تره.
در اکثریت تراژدی ها ما تقابل خوب و پلید رو مشاهده کردیم؛ از قبیل آثار شکسپیر و یا داستانی عاشقانه که سرانجام نیکویی نداره؛ ولی کمتر تراژدی هایی پیدا میشن که نبرد نیکو و نیکو رو به تصویر بکشن؛ مانند رستم و سهراب و رستم و اسفندیار که از جور زمانه مجبور به تقابل شدن و هیچ یک از دو طرف را نمیتوان پلید دانست

مهدی در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۶:۴۹ دربارهٔ باباافضل کاشانی » رباعیات » رباعی شمارهٔ ۳۱:

سلام
دشخوار به چه معنی ست؟

حسن حاتمی در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۴:۲۴ دربارهٔ سعدی » مواعظ » قطعات » شمارهٔ ۳:

سعدی بسیار دنیا دیده بود و چون عالم دین بود در خصوص ادیان دیگر تحقیق و حتی با ایشان مباحثه میکرد. او هم با یهودیها و هم با مسیحیها و هم با هندوها زندگی کرد و آنها و راه و رسمشان را خوب میشناخت. با یهودیها و هندوها تعمدا دیدار و گفتگو داشت و با مسیحیها به اشتباه و گم کردن راه و اسیر شدن بدستشان. و از هر سه گروه و بوسیله آنها سختیهای زیادی کشید.
از فریبکاری و نفاق و خشونت در این سه فرقه که در برخی مواقع از دست ایشان و برای فرار از قتل در فرار بود یا در زندان و عذاب ملول بود.

سید محسن در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۱:۴۹ دربارهٔ عطار » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۶۲:

درود بر مشتاقان--منهم پیشنهاد می کنم
من خاک توام---پای---نهم بر سر افلاک
تا چه مقبول افتد

امیر حسین زنجانبر در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۰:۲۰ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۲۶۴:

زندانی نیرنگ خیالم

فاطمه دِل سَبُک (مهر۱۳۲۵ - تیر۱۴۰۲/یزد) در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۰۰:۱۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۸۸:

استاد ساقی/رضا ساقی/سید علی ساقی گرامی
سپاسگزارم که حافظانه و عاشقانه تک تک ابیات را شرح داده اید.
حافظ و خدای حافظ از شما خشنود باد.
همیشه شاد و تندرست باشید

امیر حسین زنجانبر در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۲۱ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۲۱:۲۳ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۶۰۳:

دیده هر جا محو حیرت می شود گل چیده است

برگ بی برگی در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۲۱ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۲۱:۱۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۷۳:

اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش
حریف خانه و گرمابه و گلستان باش
بنظر می رسد مخاطبِ ابتدایِ غزل سالک یا انسانِ عاشقی باشد که پس از آگاهی و کسبِ معرفتِ نسبی تمایل به جذبِ دیگرانی را در خود احساس می کند که در بی خبریِ محض بسر می برند و اشتیاق دارد با شفقت و دلسوزی رسمِ رفاقت را بجای آورده، دستِ اطرافیان و رفقایِ خود را گرفته و بسوی عرفان و طریقتِ عاشقی رهنمون گردد، حافظ او را از این کار برحذر می دارد و پند داده، می فرماید اگر شقیق و مُشفِق یا دل نگرانِ دوستان هستی بهتر است خود نسبت به وفایِ به عهدِ الست درست پیمان بوده و با کوششِ مستمر سعی کنی به آن به درستی وفا کنی تا بطور کامل به عشق زنده گردی، در اینصورت است که رفقایِ گرمابه و گلستانت بدون اینکه تحولِ درونیِ خود را آشکار کنی به تغییرِ احوالِ تو پی برده و رشد و کمالت را در می یابند و ناخودآگاه بر آنان تاثیر می گذاری، چنانچه مولانا می فرماید "از قرین بی قول و گفت و گوی او   خو بدزدد دل نهان از خویِ او". در مصراع دوم حریف یعنی هم پیاله و حافظ در ادامه به چنین سالکی توصیه می کند در خانه با خودت هم پیاله شو یعنی که در خفا و به تنهایی بدور از چشمِ دوستان و رفقا به نوشیدنِ شرابِ عشق و کسبِ معرفت مشغول باش و در گرمابه و گلستان بدونِ ابرازِ چگونگیِ نوشیدنِ شراب به زندگیِ روزمره خود مشغول  باش و با رفقا به گرمابه برو و در گلستان به تفریح و تفرج با آنان بپرداز، درواقع می فرماید سالک نباید خود را تافته جدابافته بداند و با نگاه از بالا سعی در تغییرِ دوستان و اطرافیان داشته باشد، بلکه بایستی با آنان هم زیستی داشته باشد اما بر خود تمرکز نموده و پنهانی به کارِ معنوی و نوشیدنِ شراب بپردازد.
شکنجِ زلفِ پریشان به دست باد مده
مگو که خاطر عشاق، گو پریشان باش

شکنجِ زلف در اینجا یعنی زیبایی و نیکویی هایی که سالک با همین مقدار شراب نوشیدنِ پنهانی موفق به کسبِ آنها شده است اما این زیبایی ها هنوز نظم نیافته و بواسطه ی افکارش پریشان و آشفته هستند، حافظ می‌فرماید این زیبایی های آشفته ات را به دستِ باد مده، یعنی قصدِجلوه گری نکن و زیبایی هایِ نسبیِ بدست آمده را بر کسی آشکار نکن، که اگر چنین کنی ممکن است آن زیبایی ها را بر باد داده و از دست بدهی، در مصراع دوم حافظ ادامه می دهد این کارِ خود را توجیه نکن و مگو نمایشِ این زیبایی بخاطرِ عشاق و راهنماییِ ایشان است تا اشتیاقِ آن دوستان را برانگیخته و در طریقتِ عاشقی وارد کنی، بلکه تو بگو این کار بخاطرِ پریشان باشیِ ( دلواپس بودنِ) خودت است و اینکه قصد داری خود را بیان کنی و در معرضِ دیدِ دیگران قرار داده و بگویی بیایید مرا تماشا کنید که در سلوکِ معنوی چقدر زیبا شده ام.

گرت هواست که با خضر همنشین باشی
نهان ز چشم سکندر چو آب حیوان باش
 خِضر سَمبلِ انسانِ عاشقی ست که دلش به عشق زنده شده، به آبِ حیات دست یافته و در نتیجه جاودانه شده است و سالکِ عاشقِ حقیقی نیز در هوا و آرزویِ یافتنِ این آب و جاودانگی یا پیوستن به خضر و هم نشینی با اوست، اسکندر نیز در پیِ آبِ حیات بود اما بوسیلهٔ ذهن، یعنی آبِ حیاتی را جستجو می کرد که در این جهان به جاودانگی رسیده، نامیرا شود تا لابد به ویرانی و کشتارِ بیشتر بپردازد، حافظ در ادامه ی توصیه به سالکِ مورد نظر می فرماید اگر واقعاََ هوایِ این را داری که شکنج و زیباییِ بدست آمده ی زلفِ خود را بسامان کنی و به آبِ حیات دست یافته و همنشینِ خضر گردی پس خود را از چشمِ اسکندرهایِ زمانه که دیدی جسمانی داشته و می خواهند در این جهان از طریقِ ذهن و بدست آوردنِ چیزها به سعادتمندی و خوشبختی برسند پنهان کن آنچنان که آبِ حیات خود را از اسکندرِ مقدونی پنهان می نمود، پس‌تو نیز آبِ حیات باش و خود را در معرضِ دیدِ چنین انسان هایی قرار نده. کنایه از اینکه اگر اسکندرهایِ این زمان تو را که به جرعه ای آبِ زندگانی دست یافته و زیبا شده ای ببینند و همنشینِ تو گردند آنگاه همین اندک آبِ حیاتِ تو را نیز به یغما خواهند برد. مولانا نیز چه زیبا سروده است که؛

چو بی صورت تو جان باشی، چه نُقصان گر نهان باشی

چرا در بندِ آن باشی که واگویی پیامی را

زبور عشق نوازی نه کار هر مرغیست
بیا و نوگل این بلبل غزل خوان باش
در اینجا حافظ خود و عارفانی چون مولانا را زبور عشق نواز میخواند که می توانند نغمه هایِ عشق را همچون داوود با آهنگی خوش بر زبان جاری کنند و این کار هر مرغی نیست، یعنی فقط بلبلانِ نغمه سرایی همچون حافظ هستند که با چنین پیامهای عارفانه و عاشقانه میتوانند عشق را در دلها زنده کنند ، پس تو ای سالکِ عاشق هوسِ مرغ بودن را رها کن و بیا نو گلِ حافظ باش تا با بهره بردن از این عشق نوازی و نغمه سرایی های بی نظیرِ حافظ هر روز شکوفاتر شده، از پریشانی و دلواپسیِ دوستان بِدَر آیی و به سامان گردی. مولانا نیز در این رابطه خطاب به چنین سالکی می فرماید؛

ترکِ معشوقی کن و کن عاشقی     ای گمان کرده که خوب و فایقی

ای که در معنی ز شب خامُش تری    گفتِ خود را چند جویی مشتری؟
طریق خدمت و آیین بندگی کردن
خدای را که رها کن به ما و سلطان باش

پس حافظ به سالکی که هنوز در آغازِ راه است توصیه می کند و او را به خداوند قسم می دهد تا طریقِ خدمتِ به مردمان را که رسم و آیینِ بندگی کردن است به حافظ و بزرگانی که زبانِ حق شده اند و می توانند زبورِ عشق را به زیبایی نواخته یا بخوانند واگذار کند، سالکانِ طریقت می توانند با نوشیدنِ شراب در نهان خانه و بهره گیری از نغمه هایِ داوودی سلطنت کنند، باشد که روزگاری همچون حُکما و عرفا به عشق زنده و با بدست آوردنِ آبِ حیات همنشینِ خضر شوند و آنگاه شاید بتوانند پیغامهایِ زندگی را ( بِلا تشبیه) به زیباییِ غزلهایِ حافظ برخوانند و ساقیِ رفیقان و اطرافیانِ خود باشند. مولانا نیز در ابیاتی چند با توصیه به خاموشیِ سالکانی که غوره نشده احساسِ مویزی می کنند به این مطلب پرداخته است از  جمله؛

انصتوا  یعنی که آبَت را بِلاغ    هین تلف کم کن که لب خشک است باغ

انصتوا  بپذیر خاموش باش      چون زبانِ حق نگشتی گوش باش

بنظرِ نگارنده این سطور مخاطبِ بیتِ "دگر به صیدِ حرم تیغ بر مکش...." زندگی یا حضرتِ دوست است و به همین لحاظ پیش از بیتِ تخلص که پاسخ به درخواستِ حافظ است جای می گیرد.

تو شمعِ انجمنی یکزبان و یکدل شو

خیال و کوششِ پروانه بین و خندان باش

پس حافظ خطاب به پوینده راهِ عاشقی که توصیه او را پذیرفته و سراپا گوش به نغمه هایِ داوودیِ حافظ توجه می کند می فرماید اگر آنچه را بر زبان داری در دل نیز همان را داشته باشی یعنی صادقانه طیِ طریق کنی بدان که خواه ناخواه شمعِ انجمن خواهی شد و رفقا گردِ تو جمع خواهند شد تا از پرتوی نورت بهرمند گردند، باز هم مولانا در بیتی به تبیینِ این مطلب می پردازد؛

تو دهان را چو ببندی، خمُشی را بپسندی    کشش و جذبِ ندیمان نگذارند خموشت

یعنی پس از وصل و جاری شدنِ آبِ حیات بر فکر و عملِ سالک است که بی نیاز از بیانِ خود، رفقا و ندیمان جذبِ او شده و همچون پروانه در گردِ شمعِ وجودِ عارفِ سالک می چرخند تا از انرژی و نورش بهرمند گردند. حافظ در مصرع دوم ادامه می دهد پس از آن است که پروانه ها یا رفقا و اطرافیان را می بینی که خیالِ وصل و لقایِ حضرتِ دوست را دارند و در این راه کوشش می کنند، پس آنگاه با دیدنِ کوششِ آنها خندان و شادمان خواهی شد.

کمالِ دلبری و حُسن در نظر بازیست

به شیوه ی نظر از نادرانِ دوران باش

در ادامه بیتِ قبل می فرماید اما با نظر بر پروانه هایی که گردِ وجودِ عارف می گردند او می تواند به دیده نظر به آنان بنگرد و با حیرت زیباییِ خداوند را در رخسارِشان تشخیص دهد و این نظر بازی ست که می تواند به کمالِ و زیباییِ هرچه بیشترِ عارف بینجامد چرا که حدِ نهایتی برای افزایشِ حُسن وجود ندارد، در مصراع دوم می فرماید پس آنگاه است که عارفِ سالک با شیوه ی نظر و شهودِ توأم با حیرت به عالی ترین مراتبِ معرفت دست یافته و همچون حافظ از نوادرِ دوران و مرغی گردد که زبورِ عشق نوازی از عهده او برآید.

دگر به صیدِ حرم تیغ بر مکش، زنهار

وزآن که با دلِ ما کرده ای پشیمان باش

همهٔ رفیقانِ گرمابه و گلستان و دیگرانی که سالک قصدِ تغییرِ آنها را دارد به چشمِ او که دام گسترده است صید می آیند و او نیز همچون زاهدان  تیغ بر آنان کشیده و احتمالن با جبر و تهدید قصدِ شکارشان را کرده است تا به زور به بهشت وارد کند،  حافظ که پیش از این نیز در بیتِ چهارم از غزلِ شمارهٔ ۴ می فرماید: "به خلق و لطف توان کرد صید اهل نظر / به بند و دام نگیرند مرغ دانا را" او را از این کار نیز برحذر می دارد چرا که زاهدان یک بار پیش از این در حقِّ حافظ چنین کرده اند و نه تنها نتیجه بخش نبوده،‌ بلکه این صیدِ حَرَم را بسویِ طریقتِ عاشقی سُوق داده است که علی القاعده سالکِ زاهد باید از این کارِ خود پشیمان باشند. در حقیقت همهٔ انسان ها صیدِ حرمِ خداوندی هستند و  حافظ معتقد است هم او ست که صیدِ خود را به هر صورتی که صلاح بداند درمی یابد،‌ پس صیدِ حرم را به اهلِ حرم سپرده و صیادی را رها کنید.

 خموش حافظ و از جورِ یار ناله مکن

تو را که گفت که در رویِ خوب حیران باش؟

پس سروشی غیبی پاسخ می دهد که حافظا خاموش باش و بیش از این از جورِ یار یا دردِ عشقِ حضرتِ معشوق ناله و گلایه مکن، آیا بیاد نداری که خود گفتی کمالِ دلبری و رسیدن به حُسن و زیبایی در نظر بازی ست و خود خواستی که به این شیوه ی نظر و حیرانی از نادرانِ دوران باشی، پس چرا خداوند نباید این نادره ی دوران را به تیغِ عشق صید کند؟ درواقع اگر نمی خواستی چه کسی به تو اجازه داد و گفت که در رویِ خوب و زیبا حیران باش و بر تجلیِ خداوند با همه صفاتش در رخسارِ شمع هایِ انجمن نظر کن  ؟

 

 

احسان در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۲۱ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۲۱:۰۴ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۶۲:

که هر بندی که بربندی ندرانم! به جان تو

۱
…
۲۱۶۰
۲۱۶۱
۲۱۶۲
۲۱۶۳
۲۱۶۴
…
۵۸۶۸