امین در ۹ سال و ۲ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۴۳ دربارهٔ رهی معیری » غزلها - جلد چهارم » خشکسال ادب:
این غزل رو شادروان رهی معیری در سال 1314 در سن 26 سالگی سروده. واقعا شاهکاره. یادش گرامی.
امین در ۹ سال و ۲ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۴۲ دربارهٔ رهی معیری » غزلها - جلد چهارم » دریادل:
به به چقدر زیبا و استادانه و هنرمندانه.
امین در ۹ سال و ۲ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۴۱ دربارهٔ رهی معیری » غزلها - جلد اول » بهشت آرزو:
خیلی زیباست این غزل.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۹ سال و ۲ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۳۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۸:
من که باشم که برآن خاطر عاطرگذرم ؟!
لطفها میکنی ای خاک درت تاج سرم !
باتوجّه به محتوای کلِّ غزل ، بنظرچنین می رسد که روی ِ سخن در این غزل" تورانشاه فرزند قطب الدین تهمتن است که در خلال ِسال های 747-779 در جزیره ی هرمز سلطنت می کرده است. وی مردی شاعر و فاضل بوده وباحافظ روابط صمیمانه ای داشته است. اگراین حدس درست بوده باشد، تورانشاه ظاهراً به حافظ دعوتنامه ای فرستاده وازاودعوت کرده که به هرمزسفری داشته باشد. وشاید درمتن دعوتنامه عباراتی مثلِ: "این روزها بیشترتودرخاطر وذهن من هستی، یادیشب به فکرتوبودم و...." بوده که حافظ پاسخ آن را اینچنین باشکسته نفسی ومتواضعانه داده است.....
خاطر : اندیشه،ذهن و دل
عاطر : عطرآگین ، خوشبـو
"من که باشم" یعنی من در جایگاهی نیستم ، کسی نیستم، عددی نیستم .
معنی بیت : من درمقامی نیستم که براندیشه ی معطّر ومبارک تو گذاری داشته باشم! چه لطف ها وبزرگواریها می کنی ای خاکِ درگاهِ توتاج افتخارسرمن.
چه لطف بودکه ناگاه رشحه ی قلمت؟
حقوق خدمتِ ماعرضه کرد برکرمت!
🌿━━━━━━🌿
دلبرا بنده نوازیـت کـه آموخت ؟ بگو !
که من این ظَن به رقیبان توهرگز نبرم
ظـن : گمان
رقیب : مراقب و نگهبان،دراینجا مجموعه ی کسانی که پیرامونِ مخاطب هستند. اگراین غزل برای تورانشاه سروده شده باشد احتمالاً زمانی رُخ داده که روابطِ دوستی حافظ باشاه شجاع تیره شده بود.
"بندهنـوازیت": بنده نوازی اَت، محبّت و مهربانی با عاشق.
حافظ ظاهراً ازاین لطف ومرحمتِ مخاطب شگفت زده شده وباناباوری برخوردمی کند.
معنی بیت : ای دلـبـر، چه اتّفاقی رُخ داده؟ وچه کسی این مهربانی و نوازش ومرحمت کردن به غلام را به تـو یـاد داده است ؟ (پیشترچنین لطف هایی ازتوندیده بودم، آفتاب ازکدام سمت طلوع کرده است؟!) مـن که چنین نمی پندارم که ایـن رفتار را اطرافیان ِ توبه تو یـاد داده بـاشند.!( بنابراین حقیقت رابگوبدانم که چه شده وتوبه یاد غلام خویش افتاده ومورد لطف ونوازش قرارداده ای؟!
نگویم ازمن بی دل به سَهوکردی یاد
که درحسابِ خردنیست سهوبرقلمت
🌿━━━━━━🌿
همـّتم بدرقهی راه کن ای طایر قُدس
که دراز ست رهِ مقصد ومن نو سفرم
همّتم بدرقه ی راه کن : تـوجّه و ارادهی قـوی به من عنایت کن وارزانی دار،دعاوعنایتت راشامل حال من کن
طـایـرقـدس : فرشته ی نجات بخش، نوعی انرژی مثبت طلبیدن ازپرنده ی بهشتی ونیرو درخواست کردن ازکائنات
"مـقـصـد" : سرمنزلِ دوست و نهایت راهِ عشق دراینجا می تواند اشاره به دوری ِ راه تا بارگاهِ تورانشاه باشد.
حافظ بعدازدوبیت تعارف وشکسته نفسی، فرصت راغنیمت شمرده ونکاتِ نغز وپُرمایه ای را پیرامون جهان بینی خویش، درغزل می گنجاند تا نه تنها برای مخاطب بلکه برای همه ی جویندگانِ حقیقت وطالبانِ عشق ومحبّت قابل استفاده باشد. یکی ازدلایل محبوبیّت وماندگاری حافظ درهمین خصوصیّت نهفته است.
غزل به هربهانه ای که آغازشده باشد، حافظ این توانایی ونبوغ رادارد که رشته ی کلام را به هرسو که بخواهد بگرداند، حرف ها وباورها واعتقاداتش رابه زبان عاشقانه ودرپوشش مفاهیم عرفانی بیان کند ودوباره به موضوع برگردد. بی آنکه خللی درگفتار وسخن ایجادگردد ویا پیوند معنایی بیتها بایکدیگرگسسته شوند. اوبااین شیوه توانسته است به خوبی غزلیاتش را ازخطر بیات شدن وکهنگی وکسالت بارشدن نجات داده واشعارش راپویا وبالنده نگاهدارد تادرتمامی دوره ها طراوت وتازگی خودرا داشته باشند.
معنی بیت : ای فرشته ی عالم ملکوت، من درراهِ پُرخطر عشق گام نهاده ام وبی تجربه هستم، دعا و توجّهِ قلبیات را ازمن دریغ مکن، اراده ی عالی وانرژی مثبت به من عطا کن تا آخراین راهِ طولانی پایدارباقی بمانم وبه سرمنزل مقصود برسم.
حافظ بااین دعای فراشمولی که می کند به مخاطب اصلی (شایدتورانشاه)نیزاین پیام رامی رساند که دعوتِ اورا پذیرفته وقصد دارد اگرهمّت وتوان ِسفر راداشته باشد به بارگاهِ اومشرّف گردد. می دانیم که حافظ برخلافِ همشهری خود سعدی، هیچ تمایلی به سفرنداشته ودرتمام مدّت عمرخود بیشترازدویاسه سفر نداشته است. جالب تراینکه یکی ازاین سفرها نیزاجباری بوده وبه سببِ اختلافاتی که باعلما وفقهای آن روزگاران داشته به شهریزد تبعید شده بود وگرنه حافظ اهل سیروسفرنبوده است.
من کزوطن سفرنگزیدم به عمرخویش
در عشق دیدن تو هواخواهِ غربتم
🌿━━━━━━🌿
ای نسـیم سحری بندگی من برسان
که فراموش مکن وقـت دعای سحرم
"نسیم سحری" همان بادملایم صـباست که از کوی معشوق میآیـد و پـیـام رسان میان عاشق و معشوق است. در اینجا هم حافظ از نسیم سحری میخواهد که ارادتش را به معشوق بـرساند بندگی : ارادت وخدمتگزاری
معنی بیت : ای نـسیم صبا که به بارگاهِ دوست دسترسی داری، ارادت قلبی و خدمتگزاری مـرا به دوست (شایدتورانشاه) برسان و از او بخواه که در دعاهای هنگام سحرش مـرا فراموش نکند ومرا هم دعـا بکند.
گردیگرت برآن دردولت گذربُوَد
بعدازارادت وعرض دعا بگو
هرچندمابَدیم تومارابدان مگیر
شاهانه ماجرای گناهِ گدابگو
🌿━━━━━━🌿
خُرّم آن روز کزین مرحله بـربندم بار
و ز سر کوی تو پرسند رفیقان خبرم
خـُرّم : خوشـا ، چه نیکوست! مرحله : منـزل
"باربستن" :سفر کردن و عبور کردن
معنی بیت : ای خوش آن زمانی که از این منزل(شیراز) گذر کرده باشم و به کوی تـو(هرمز)رسیده باشم تا رفیقان احوالاتِ مرا از کوی تـو پرس و جو کنند. زبان وبیان حافظ عاشقانه هست حتی زمانی که با دوستی مانندتورانشاه سخن می گوید عبارات عاشقانه ومفاهیم عارفانه را به مددِ نبوغ خاص خویش،بگونه ای بکارمی گیرد که محفل دوستانه ی معمولی تبدیل به مجلس اُنس وعشق وعرفان شده و مخاطبان غزل درهرسطحی ازآگاهی بوده باشند ازاین بزم حافظانه مستفیض وبهره مند می گردد.
زخاک کوی توهرگه که دَم زندحافظ
نسیم گلشن جان درمَشام ما افتد
🌿━━━━━━🌿
حافظا شاید اگر در طلب گـوهر وصل
دیده دریاکنم ازاشک ودراوغوطه خورم
شـایـد : شایسته است ، رواست
"گوهر وصل" وصال به گـوهر تشبیه شده است
"دیـده دریا کنم" بسیار گریه کنم
معنی بیت : ای حافظ شایسته است که در راهِ رسیدن به دوست، ازگریه ی بسیار دیدگانم راچون دریا کنم و درمیانِ اشک های خود شناور شوم . یعنی ارزشش رادارد وصال دوست مثل گوهر گرانقیمت بسیارارزشمنداست برای رسیدن به آن اگردردریا شناورشوم وباخطرات دریا روبرو گردم بازهم رواست ومی ارزد.دوستی، لطیف ترین ،عمیق ترین وخیال انگیزترین پیوند میان آدمیزاد با خداوند یاهرکس وهرموجوددیگر بوده وهست وخواهدبود بدون دوستی زندگی هیچ لطفی ندارد.
عشق دُردانه ست ومن غوّاص ودریا میکده
سرفروبردم درآنجا تاکجاسربرکنم
🌿━━━━━━🌿
پـایـهی نـظم بـلندست وجهانگیرگو
تـا کند پادشـهِ بـَحر دهـان پرگُهرم
پـایه : مقام و مرتبه
نظم : شعر
پادشهِ بَحر : پادشاه دریا، پادشاه هرمز، سلطان البحر، مقصود همان تورانشاه است.
معنی بیت : درادامه ی بیتِ پیشین می فرماید: ای حافظ مرتبهی شعر وغزلیّاتِ توبسیار والا وازهرحیث،مذهبی،مرزی وفرقه ای فراشمول است،شعرهای تو ظرفیّتِ این رادارد که جهان را فرابگیرد،پس غزل خودرابـخوان تـا پـادشاه دریاها(تورانشاه) به پاداش این غزل، مرجان و گوهر نثارت کـنـد .
بدین شعرتَرشیرین زشاهنشه عجب دارم
که سرتاپای حافظ راچرا درزَر نمی گیرد!
امین در ۹ سال و ۲ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۳۷ دربارهٔ رهی معیری » غزلها - جلد دوم » خاک شیراز:
بسیار عالی.
خسرو در ۹ سال و ۲ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۱۵ دربارهٔ امیرخسرو دهلوی » دیوان اشعار » غزلیات » شمارهٔ ۱:
آقا سروش فکر کنم اون واو بین ابر و باران درست باشه...شاعر خیلی به نکته ظریفی اشاره داره. "ابر و باران" و "من و یار" به وداع ایستادیم. ابر داره با بارانی که ازش جدا میشه وداع می کنه و من و یار هم باهم وداع می کنیم. توی مصرع دوم گفتن دوستان که چرا از باران حرفی زده نمیشه. باران خودش مثل گریه هست دیگه نیاز نیست باران هم گریه کنه. بعلاوه قرار نیست توی شعر همه چیز به لحاظ منطقی جور بشه باهم. زیاد نباید مته به کون خشخاش گذاشت
سیدعلی (رضا) ساقی در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۲۱:۳۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۴۶:
من نه آن رندم که تَرکِ شاهدوساغرکنم
مُحتسب داندکه من اینکارها کمترکنم
غزلی ناب ونغز وپُرمایه ی دیگر، که بازتابی ازجهان بینی وسندی ازآزادفکری آن فرزانه ی روزگاران است.
"رند" درنظرگاهِ عابد وزاهدیکسویه نگر و متشرّعین آن روزگاران، یک شخصیّتِ لا اُبالی،بی قید وبند، وبی مسئولیّت بود. چرا که ازمنظرآنها هرکس مقیّدبه آداب شریعت و اخلاق اجتماعی نباشد، هرچقدرهم پاک باطن بوده باشد، طولی نمی کشد که خودبخودبی انگیزه شده و بسوی بی بند وباری و بی غیرتی کشیده می شود ودرمَنجلابِ فساد وتباهی فرومی رود!!..........
حافظ شاید شاخص ترین وبارزترین فردیست که درمقابل ِاین تفکّرخام وخشکه مغزان قدعلم کرده و تمام توان و کوشش خودرابکاربست تا عکس آن رااثبات کند. برای همین منظور شخصیّتِ "رند" راکه از لحاظِ اجتماعی درپائین ترین رده قرار داشت و نمادِ لااُبالیگری به شمارمی رفت درکارگاهِ ذهن اسطوره ساز خویش، بازسازی ،بِه سازی ونوسازی کرد وبه اوشخصیّتی عارفانه، عاشقانه و مسئولانه بخشید.
شخصیّتی که درظاهر بی قید وبند و لااُبالیست،شراب می خورد، نظربازی می کند، عشقبازی می کند لیکن باطنی پاک دارد زندگی رادوست دارد وباخوش وخرم زیستن آن راجشن می گیرد. ازریاکاری، دروغ، نیرنگ ومردم آزاری و بویژه فضولی وسَرَک کشیدن درکاردیگران درکار دیگران بیزاراست.
"شـاهـد": معشوقِ زیباروی، بیشتراستعاره از مُغبچگان است. پسرانِ زیبارویی که درمیکده های زرتشتیان به خدمتگری مشغول بودند. ازنظرگاهِ عرفانی،منظوراز "شاهد" خودِ معشوق اَزلیست که فروغ ذاتِ او درتمام ِ پدیده های این جهان انعکاس پیداکرده است. بطوریکه زیبایی ِمُغبچگان نیز بازتابی ازهمین فروغ است ودل بستن به آنها چنانکه رندان به نظربازی دل بندند اَمری مذموم ونکوهیده نیست. امّا ازنظر متشرّعین نوعی بی بندوباری،لغزش وگناه محسوب می گردد. این دومعنا درغزلیّات حافظ اغلب درهم آمیخته شده وبنظرحافظ، عشقبازی بامغبچگان نه تنها معصیت نیست بلکه آغاز راهیست که به سرمنزل مقصود وعشق روحانی وحقیقی منتهی می گردد. کسی که عشقبازی رانیاموخته وتجربه نکرده باشد چگونه می تواند باکائنات وجهان هستی عشقورزی کند؟
"سـاغـر" : پـیـالـه ، جام شراب
"مـُحتسـب" : حسابگر، مأمور حکومتی امر به معروف و نهی از منکر
باتوجّه به معنی مصرع دوّم وحضور "مُحتسب" منظور شاعر ازواژه های شراب و شاهد معناهای ظاهری هستند نه عرفانی.
مـعـنـی بـیــت : مـن دررندی ثابت قدم هستم من آن رندی نیستم که بامشاهده ی مامور ومُحتسب، شاهدوجام باده را کنار گذاشته وآنهاراترک کنم ، مُحتسب خودش هم این موضوع راخوب میداند که من اصلاً چنین کاری (توبه) نمیکنم چراکه راه راست همین هست بایدکه زندگانی راجشن گرفته وشادمانه زندگی کردوعشقبازی نمود.
من وانکارشراب این چه حکایت باشد؟
غالباً اینقدرم عقل وکفایت باشد!
🌿━━━━━━🌿
من که عیـبِ توبه کاران کرده باشم بارها
توبه از مِی وقت گل ،دیوانه باشم گرکنم
در تأئید وتاکیدِ بیت قبل می فرماید:
معنی بیت: مـن که توبه کنندگان از شرابخواری را بارها وبارها سرزنش کردهام مگر دیـوانه باشم که خودم در موسم بـهـار باده نوشی وشاهدبازی را تـرک کنم!
سئوالی که دراینجا به ذهن مخاطب متبادرمی گردداین است که ازکجا معلوم می شود که منظورعارفان ازشراب وشاهد دریک غزل معنای ظاهریست یا معنای باطنی؟ اصلاً چرا عارفان ازاین واژه ها استفاده می کرده و راستی چراحافظ این همه تاکید وپافشاری درشرابخواری و شاهدبازی دارد؟
بعضی ازشارحین محترم، هم درآن دوران وهم دراین روزگاران، باتوجیهاتی غیرقابل قبول، آسمان رابه زمین وزمین رابه زمان می دوخته وهمچنان پای اصراربراین امرمی فشارندکه منظورحافظ از"شاهد بازی وشرابخواری" درهیچکدام ازغزلها هرگزمعناهای ظاهری نبوده ومنظوراوبیان ِ حالاتِ روحانی و دریافتِ فیوضاتِ ِمعنوی وماورایی بوده که بیان آنها باالفاظ وعباراتِ معمول، اَمری غیرممکن وغیرقابل درک بوده وحافظ وعرفا اجباراًازاین واژه ها استفاده می کرده اند!!! شگفتا! جَلّ الخالق!! آخرمگراین حالاتِ روحانی چگونه حالاتی می تواندبوده باشد که باالفاظ وعباراتِ شریف ولطیف، غیرقابل بیان وغیرممکن، ولی باشراب وشاهد ومیکده قابل بیان وقابل فهم می شده است؟؟؟
برخی دیگر ازاین صنفِ آسمان به زمین دوزانِ زبردست که به خیال خویش درتوجیهِ کردن و ساده کردنِ دشواری های غزلیّاتِ حافظ وپیچدگیهای عباراتِ عرفانی، سابقه ای طولانی ودستانی قوی دارند! درپاسخ به سئوال موردِ بحث، معمولاً ابتدا بانگاهی که عاقل اَندرسفیه اندازد به پرسشگر انداخته وسپس می فرمایند:
"اهل عرفان در ابتدا حرف هایشان را صریح مطرح می نمودند، ولی چون بی پرده گویی و صراحتِ گفتار، سبب به وجود آمدنِ مشکلاتی برای آنها شد، از جمله این که از سوی فقها و متشرّعین موردِ تهدید و تکفیر قرار گرفتند و عدّه ای هم مثل منصورحلّاج برسراین موضوعات به قتل رسیدند، این موضوع سبب شد تا آنها بناچاربه نحوی رو به تقیّه (به معنای استتارکردن وخودرااز دیدِ دشمن پنهان داشتن) بیاورند و مضامین خود را در قالبِ ادبیّاتی رمزگونه مطرح سازند!!!
حقیقتاً اگرکسی ازشنیدن ِ این توجیهاتِ بی پایه واساس، شاخ درنیاورد به فتوای حضرت حافظ واجب است برای اونمرده نمازمیّت خواند یاحداقل به آدمیّتِ اوتردید کرد!
آخراین توجیهِ به اصطلاح عالمانه وعارفانه راچگونه بایدپذیرفت ودرکجای دل می توان جا داد؟!
اگر مطابق این منطق به فرض ،حافظ حقیقتاً در مقام ِ تقیّه بوده وبه اصطلاح می خواسته ازغضبِ فُقها وخشم ِ علمای زمانه ی خویش دراَمان بماند؟ پس چرا این همه تاکید و پافشاری در"شرابخواری وشاهدبازی ومیکده" داردکه اتّفاقاً هرسه واژه ازنظرگاهِ شرع بسیارمذموم بوده ودرردیف ِ گناهان بزرگ شمرده شده است؟ آیانمی دانست که این واژه ها کاررا خراب ترکرده واورا بیشتر درمعرض اتّهام قرار خواهد داد؟! آخراین چه نوع منطق است که کسی برای تقیّه دست به دامان شراب وشاهد گردد تا دراَمان باشد؟! اینگونه که بدتر دچار دردسرشده واوضاع خرابتر می شود؟
برخی دیگرنیز بااستنادبه اشعاری از شیخ شبستری ودیگر عارفان بزرگ، ازدادن پاسخ روشن ناتوان مانده وباطفره رفتن سعی کرده اند مسئله راپیچیده ترساخته تا ماهیّتِ سئوال رابپوشانند وآن رابه حاشیه برانند. این دسته غافل ازآنند که حافظ باتمام عارفانِ پیش ازخود وبعدازخود، تفاوت های اساسی دارد وهرگز نمی توان بااستنادبه شعردیگران ونظرگاهِ سایرشاعران و عارفان، جهان بینی ِ حافظ راتوجیه کرد. چراکه حافظ عرفان وتفکّرحافظ اصلاً منحصربفرد وشبیه هیچیک ازعرفانهای رایج آن دوران واین دوران نیست که این توجیهات درموردِ اوصادق بوده باشد! حافظ آزاداندیشی مستقل ازتمام مذاهب وعرفانهاست وبه هیچیک ازآنها متعلق نیست فقط می توان گفت حافظ،حافظ است وبس وهمانندی برایش نیست. شاید حافظ درعرصه ی عرفان ازهمه عارف ترباشد امّا اوعارفی نیست که بتوان بااشعار دیگران اورا ارزیابی کرد! قیاس کردنِ حافظ باهرعارف وحتّی شاعران دیگر وتوجیه کردن شراب وشاهد ومیکده یِ حافظ با شرابِ شیخ شبستری ودیگران، همانندِ گذاشتن ِ کلاهِ شنبه برسرجمعه بوده وهیچ جایگاهی ندارد. حافظ پدیده ای منحصربفرد است وفقط برای شناختِ اوباید به غزلیّات خودش رجوع گردد نه شعرومنطق کسی دیگر.
بنابراین باتوجّه به شناختی که ازحافظ داریم بنظرمی رسد منظورحافظ از"شراب وشاهد ومیکده" (حداقل دراین بیت) معناهای ظاهری هستند وبرداشتِ عرفانی یاچیزی دیگر میسّرنمی باشد. اومی خواهد با تکیه برمعناهای ظاهری وبرجسته سازی این واژه ها، حساسیّتِ زاهد وعابد را برانگیخته وهرچه بیشتروبیشتر صفِ خودرا ازآنها جداو خودرا درمدار آزاداندیشی قراردهد. تنهادراین صورت است که فرصتی مناسب پیداخواهد کرد وخواهدتوانست به جهان بینی ِ خویش توسعه وعُمق بخشد جهان بینی ایی که برای اواز همه چیز عزیزتر ومهمّتراست.
به عزم توبه سحر گفتم استخاره کنم
بهار توبه شکن میرسد چه چاره کنم
🌿━━━━━━🌿
عشق دُردانـه ست ومن غوّاص ودریامیکده
سـرفرو بـُردم در آنـجـا تـا کـجا سـر بـر کنم
واین بیت دقیقاً نقطه ی مرکزی ومحور مدار بینش و جهان بینی ِ حافظ است که دربیتِ پیشین اشاره شد. انتخاب طریق عشق وراهی شدن درمسیرشفقت ورزی وعشقبازی،به منظور رشدونمو معنوی، وجداشدن ازجاده ی شریعت ومذاهب.
"عشق دُردانه ست" : یعنی برایم ازهمه چیز مهمّتر وارزشمندتراست. همچنانکه مروارید برای یک گوهرشناس ماهر ارزشمنداست
"من غواص هستم" یعنی جانم رابه کف گرفته دل به دریازده ام تا آن مُرواریدِ عزیز وگرانبها (عشق) رابدست آورده ودرآن ذوب شوم. .
🌿━━━━━━🌿
میخانه ومیکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.
باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان بدبخت است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسّل به باده های دست ساز خودشده است.
میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست. "میکده دراینجا همچون دریـای ژرف وبی کرانه وطوفانیست که مرواریدومرجانهای قیمتی ِعشق دراَعماقِ آن جای گرفته اند"
"سر فرو بردم" : با سر وارد آب شدم.استعاره ازانتخاب طریق عشق بااشتیاقی عطیم هست. ترک ساحلی که همه گونه امنیت وآسایش دارد وسرفروبردن دردریایی طوفان زا وخطرناک وواردشدن به حوزه ی بکر ناشناختگی؛ وخودرابه درون آتش انداختن.
اما حافظ در درون خود میدانست که درنهایت ازاین آتش سوزنده؛ همچون زر ناب؛ خالص بیرون خواهدآمد اومی دانست که دراین دریای خروشان مرجانها ودُردانه های بسیار ارزشمندی وجوددارد به همین سبب باشهامتی ستودنی می فرماید: سرفروبردم دراین دریا...
"تاکجاسر بَر کُنم" : تااینکه ازکجاسر بر آورم.
مـعـنـی بـیــت : ( ای محتسب، زاهد، عابد،صوفی) من طریق عشق راانتخاب کردم. درنظرگاهِ من عشق همانند مُرواریدِ بی نظیر و گران قیمتی هست که در اعماق میکدهی شناخت ومعرفت ،آزادگی،پاک باطنی وپاک اندیشی، جای گرفته است. من به شوق ِ آن دُردانه، چونان غوّاصّی دست ازجان شسته و دل به این دریازده وبه آن اعماق فرو میروم بااینکه نمیدانم سر از کجا در میآورم. برای من مهمّ نیست که چه برسرم خواهد آمد، همین که این راه راانتخاب کرده ام خود رارستگار وجاوید می بینم واهمیّتی ندارد که دراین راهِ پُرخطرچه سرانجامی برای من رقم خواهدخوردودیگران درموردمن چه فکری خواهندکرد.
راهیست راهِ عشق که هیچش کناره نیست
آنجاجزآنکه جان بسپارند چاره نیست
🌿━━━━━━🌿
لاله ساغر گیرونرگس مست وبر مانام فسق
داوری دارم بسـی یـا رب کـه را داور کنم ؟!
"لالـه" : گلی به شکلِ جام و سرخ رنگ که بر روی پایه ای بلند قرار دارد.در ادبیاتِ ما نیز کنایه از چهره ی گلگون ِ محبوب نیزمی باشدکه باعثِ داغدارشدنِ عاشق می شود.
لیکن ازآنجاکه گلی به شکل جام و سرخ رنگ است بیشتربه ساغر پرازشراب تشبیه می شود دراینجا به کسی که ساغر در دست دارد تشبیه شدهاست. "لاله ساغر گیـراست ": لاله پیاله دردست دارد،لاله باده نـوش است.
"نـرگـس" : حافظ دراینجا نرگس را به سببِ اینکه سرش پاییـن افتاده مست درنظرگرفته است.
"لالـه" و "نـرگس" در اینجا نَمادِ ونماینده ی پدیده های طبیعت هستند. حافظ باطنز وطعنه به زاهد وعابد کنایه می زند که چرا فقط شرابخواری مرا می بینیدوسرزنش می کنید؟ اگرباچشم دل پیرامون خودرا بنگرید خواهیددید که فقط من نیستم همه شراب می خورند، تمام کائنات غرق درسرور وشادمانی هستندحتّی گیاهان وگلها نیز مشغول عیش وعشرتند.
"فـِسق" : فساد و خلاف شرع
"داوری" : شکایت ، قضاوت
"داور" :قاضی .
مـعـنـی بـیــت :شگفتا درشرایطی که دریک طرف گلِ لالـه ساغربه دست گرفته وشراب می خورد، ودرطرف دیگرگل نرگس مست افتاده است. آن وقت برمـن ِبدطالع نام فاسق می نهند! پـرودگارا ازاین اوضاع شاکی هستم ولی چه می شود کرد؟ نسبت به این بی عدالتی چه کسی را قاضی کنم ؟!!
محتسب شیخ شدوفسق خودازیادببرد
قصّه ی ماست که درهرسربازاربماند
🌿━━━━━━🌿
بازکش یکدم عنان ای تـُرک شهر آشوب من
تـا ز اشک و چهره راهت پـُر زر و گوهر کنم
باز کش یکدم عنان : افسارمَرکب یااسب را بکش ولحظه ای درنـگ کن ، تـوقف کن
"تـُرک" : استعاره از معشوق زیبا رو وغارتگردلها
"شهر آشوب" : کسی که باجلوه گری توانددلهای مردم شهری راغارت کرده وتمام شهربه آشوب کشاند.
"گوهر" : لعل ویاقوت که سرخ رنگ هستند، استعاره از اشک خونیـن
مـعـنـی بـیــت : ای معشوق بسیار زیبا وغارتگردلها ! لحظهای مگذر،توقّف کن تا من ازچهرهی زرد و اشک خونینـم طلا و یاقوت پیش پایت بریزم .
چهره ی عاشق ازشدّت بی خواب وخوری ودردِ فراق واندوه یار زردشده ومی خواهد آن را نیزبعنوان زربرای تزئین خاک راه یارپیش پایش بگذارد.
اشک خون آلودنیز که به جای یاقوت درنظرگرفته شده تابه زیرپای معشوق ریخته شود.
بارم ده ازکرم سوی خودتابه سوزدل
درپای، دَم به دَم گُهرازدیده بارمَت
🌿━━━━━━🌿
مـن که از یـاقـوت ولـَعل اشک دارم گنجها
کی نـظر درفیض خورشید بلند اختر کنم
"یاقوت ولعل" استعاره ازاشک خونین است که دربیت ِ پیشین مورداشاره قرارگرفت. در اینجا نیز"اشـک" را از آن جهت که خونیـن و سرخ رنگ وازروی عشق ودلدادگیست به لـعـل و یاقوت تشبیه کرده است.
"فـیـض" : عنایت و تـوجـّه ، عطـا و بخشش
"خورشید" : استعاره از پادشاه است. پادشاهی که گنجهای بسیاری دراختیار دارد. ضمن آنکه درقدیم براین باوربودند که تابش خورشید بر بعضی سنـگـهـا درگذرزمان باعث میشود که سنگ محترق شود و بعد با آب باران محلولی به دست میآید که کم کم این محلول در اثر گرما غلیـظ شده و در طی زمانی درازمدّت خشک و منجمد میشود و به لعل و گوهر تبدیل میشود. اشاره به این باورقدیمی نیزهست.
"بلـنـد اختـر" :کسی که طالعش بلـنـد است ، خورشید یاپادشاه نیزبه سبب داشتن جایگاه بلند، دارای طالعی نیک هستند.
دراینجا شاعرتصویرزیبایی مناعتِ طبع وبی نیازی خودرا به تصویرکشیده است.
مـعـنـی بـیــت : من به موجب عشقی که دردل دارم وشب وروز اشک خونین می بارم، پس گنجـهایی ارزشمند همچون لعل و یاقوت فراهم آوردهام،و دیگر نیازی نیست که منتظربمانم وخورشید درگذر زمان لعل وگهر بسازد، یا هیچ نیازی ندارم که پادشاهی ازروی عطا و بخشش به من لعل وگوهر بدهد من ازطریق رندانگی و عشق به بی نیازی رسیده ام.
حافظ دراینجا به مَددِ عشق به بی نیازی رسیده ومارا نیزدعوت می کند که دیگربه خانه ی بی مروّت بیگانه نرویم وگنج اصلی رادرخانه ی خویش ودردرون خود جستجوکنیم.
مَروبه خانه ی اَربابِ بی مروّتِ دَهر
که گنج عافیتت درسَرای خویشتن است.
🌿━━━━━━🌿
چون صبامجموعه گل رابه آب لطف شُست
کج دلم خوان گر نظر بر صفحه دفتر کنم
"صـبـا" : باد بهاری، نسیم سحرگاهی
"مجموعهی گل" :گلستان، باغ وگلزار وچمن
"آب لطف" : آب کرم وبخشش
استعاره از شبنم باران.
"کج دل" : بی ذوق وبـد سلیقه
"صحفه دفـتـر" : دفترحساب وکتاب وشرح اینکه چه کسی چقدربدهکار وچه کسی چقدر طلبکار است. دراینجا منظور همان دفترحسابیست که هرکس معمولاً درذهن خود برای هریک ازافرادپیرامونی بازکرده وخوبی ها وبدی های آنان را به حسابشان واریزمی کند و درموردِ دیگران ازروی آن قضاوت می کنند.
مـعـنـی بـیــت : بدان سبب که هنگام سحر، نسیم صبحگاهی بی هیچ چشمداشتی باغ و گلزار و گلها وچمن را با شبنم لطیف شتشو میدهد وصفا می بخشد من نیزاگرازاین پدیده ی طبیعی نیاموخته باشم وپیرامون ِ خویش را نبخشیده باشم،بسیارآدم بی ذوق وبدسلیقه ای هستم. آدم خوش سلیقه وباذوق مثل بادسحرگاهی عمل می کند وبی هیچ چشمداشتی نسبت به همه یکسان عشق ورزی ومحبّت می کند وبامراجعه به دفترحساب وکتابِ ذهنی،دیگران راقضاوت نمی کند،بلکه کدورتها ورنجشها را بابارش بخشش ولطف می شوید و نادیده می گیرد وازکسی نمی رنجد.
وفاکنیم وملامت کشیم وخوش باشیم
که درطریقتِ ماکافریست رنجیدن
🌿━━━━━━🌿
عـهـد و پیمان فلک را نیـست چنـدان اعتبار
عـهـد با پیمانـه بـنـدم ، شرط با ساغـر کنـم
"عهد و پیمان":شرط، قرارداد وتوافق خواه کتبی خواه شفاهی
"فـلک" : روزگار، آسمان
"اعتبـار" : ارزش ، در اینجا به معنی : پای بندی و وفاداری واعتماد است.
"پـیـمـانـه" : جام شراب ،
"شـرطـ" : عهد و پیمان
"سـاغـر" : جام شراب
مـعـنـی بـیت : روزگاربی وفاست وهیچ چیز پایدارنیست. چرخ فلک به پـیـمانش پـایبنـد نیست وهرگز به عـهـدش وفا نمیکنـد. ازاین جهت است که من با جام باده پیـمان می بـنـدم، حداقل اطمینان دارم که این جام ساعاتِ خوشی را برایم رقم می زند پس پیمان پیمانه را اعتباری هست.
پیرپیمانه کش من که روانش خوش باد
گفت پرهیزکن ازصحبت پیمان شکنان
🌿━━━━━━🌿
من که دارم درگدایی گنج سلطانی به دست
کـی طـمـع در گـردش گـردون دونپرور کنم
"گـدایی":نیازمندی، فقرو ناداری، تهیدستی ،
"گـنـج سلـطـانی" : همان است که دربیتهای پیشین موردِ اشاره قرارگرفت. همان لعل وگوهر(اشک خونین) وداشتن ِ عشق دردل که حافظ را ازپادشاه وحتّی خورشید بی نیاز ساخته است. ویا دربیت قبلی که حافظ ازآسمان وروزگاردل بُرید وباپیمانه پیمان بست وهمچون صبا بی قید وشرط عشقورزی کرد بی آنکه به دفترحساب ِآنان رجوع کرده وقضاوتی داشته باشد. براستی که چنین خُلق وخویی اگرکسی داشته باشد هم اوست که توانِ شکستن گوشه ی تاج سلطنت رادارد ودرحقیقت اوصاحبِ اصلیِ گنج سلطانیست.
"در گدایی گنج سلطانی داشتـن" پارادوکس زیبائیست که حافظ عزیزهمیشه آن رادوست داشته ویکی ازخلّاقان بی بدیل پارادکس صورت ومعناست.
"طمع داشتن" :چشمداشت داشتن
"گـردون" : فلک ، آسمان
"دون" : پست ، سـِفـلـه
مـعـنـی بـیــت : من که در عین فقر وناداری چنین خُلق وخویی(عشق ورزی بی قید وشرط، بخشش،مناعتِ طبع وخوش خُلقی) دارم هرگز به فلکِ سفلهپـرور وروزگاربی اعتبار چشمداشتی نخواهم داشت.
دولت عشق بین که چون ازسرفقروافتخار
گوشه ی تاج سلطنت می شکندگدای تو
🌿━━━━━━🌿
گـرچه گـردآلود فقرم شرم باداز همتم
گربـه آب چشمه خورشید دامن ترکنم
"گرد آلـود فقرم": مجازاً بسیارفقیر ونادار هستم. گَردِفقر برسراپایم نشسته وکاملاً آشکار ومشهود است که تهیدست هستم.
"هـمـّت" :مناعتِ طبع، بلـنـدنـظری،
"چشمهی خورشید" : خورشید به چشمه تشبیه شده است،تافضا رابرای رویش ِ مضمونِ زیبایی که شاعر بادرنظرداشتِ "آلودگی به گردِ فقر" در مصرع اوّل درذهن می پروراندمهیّاگردد.
چشمه ی خورشید می تواند استعاره از کرم و احسان پادشاهان و دولتمندان نیزبوده باشد.
"دامن تَر کردن" ایهام دارد 1- دست ِ نیازمندی به سوی کسی درازکردن ودامن خویش آلـوده به طمع کردن 2- شستـن ِ گَردِ فقر و زدودنِ آن درچشمه ی خورشید
مـعـنـی بـیــت : اگر چه که گَرد فـقـر و تـهیـدستی به سراپایم نشسته وبرکسی پوشیده نیست چقدرنیازمند وفقیرم. ولی این شدّتِ فقرونیاز باعث نمی شود که من دستِ نیازبه سوی هرکس وناکسی درازکنم ودامن مناعتِ طبع خویش را آلوده وتَرکنم. من آنقدربلند نظرم که هرگزاین نـنـگ رابرخود روانخواهم داشت وبرای شستنِ گردوغبار فقرمنّتِ چشمه ی خورشید راهم نخواهم کشید. شرم ازهمّتم باد اگردرنزد دولتمندان واَغنیا اظهارفقرکنم وبا درخواست کمک ازآنها دامنم را بیالایم.
ماآبروی فقروقناعت نمی بریم
باپادشه بگوی که روزی مقدّراست
🌿━━━━━━🌿
عاشقان راگردرآتش میپسندد لطفِ دوست
تَـنـگ چشمم گر نظر در چشمهی کوثرکنم
"آتش": ایهام دارد : 1- آتشِ فراق2- آتش جهنّم
"تـنگ چشم" :تنگ نظر و بَخیـل نقطه مقابل کسی که سعـهی صدردارد.
"چشمهی کوثـر" : چشمهای است در بهشت
مـعـنـی بـیـت :
الف : اگر نظرمعشوق بر این باشد که من ِعاشق را در آتش فراق بسوزاند،ازنظرمن این لطف وعنایتِ اوست وهرگز زبان به اعتراض نخواهم گشود. من درجهنّمی که دوست می پسندد می سوزم وهرگزآرزوی خلاصی ازآتش جهنّم وانتقال به بهشت وبهرمندی ازچشمه ی گوارای کوثررادردل نمی پرورم. اگرچنین کنم مراتنگ چشم وکوته نظربخوان، من به مَددِعشق از سعه ی صدر برخوردارم هرگزچنین نخواهم کرد.
دوست هرآنچه بیاندیشد وبپسندد همان بهشت ماست.
دردایره ی قسمت مانقطه ی تسلیمیم
لطف آنچه تواندیشی حُکم آنچه توفرمایی
🌺━━━━━━🌺
دوش لعلش عشوهای میداد حافظ راولی
من نـه آنم کز وی ایـن افسانه ها باورکنم
"دوش" : دیشب ، شب پیش
"لـعـل" : استعاره از لب سرخ رنگ ِ معشوق است
"عشوه" : اشارات وحرکاتِ دلبرانه ی چشم وابرو ولب معشوق ،ناز و کرشمه، که معمولاً به قصد برانگیختنِ عاشق یا دلخوش کردن او انجام می گیرد.
"افسانه" : داستان غیر واقعی و باور نـکـردن
مـعـنـی بـیـت : شب گـذشته معشوق بالـبان ِسرخ رنگش حرکاتِ دلبرانه ودلستاننده ای انجام می داد وقصد داشت که احساساتِ مرا برانگیزاند،به بازی گیرد ومرابه وصلت دلخوش کند، ولی مـن کسی نیستم که این وعدههای غیر واقعی را باور کنم.
البته بایدتوجّه داشت که پاسخ حافظ به عشوه های معشوق ازروی ناراحتی وکدورت نیست بلکه رندانه می خواهد اونیزاحساساتِ معشوق رابَرانگیزاند تا وعده های خودرا عملی ترسازد و گامی بیشتر ازعشوه وغمزه بردارد وعاشق خویش راکامروا سازد.
درانتظاررویت ما وامیدواری
درعشوه ی وصالت ما وخیال وخوابی
فرخ مردان در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۲۰:۲۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۸۸:
با درود بر گنجور.در بیت پنجم مطابق نسخه قزوینی: "معاینه دل و دین میبرد به وجه حسن"
---
پاسخ: با تشکر، با دو چاپ تصحیح قزوینی مقایسه شد، متن همین است (بعینه که باید به صورت بعینهی خوانده شود) و معاینه را بدل -به نقل از نسخ چاپی- آورده.
جمشید پیمان در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۲۰:۰۳ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۶۱:
سعدی اگر طالبی، راه رو و رنج بر!
یا برسد جان به حلق،یا برسد دل به کام
این بیت از سعدی مرا سوی حافظ کشاند و بیت مطلع یکی از غزل های زیبایش:
دست از طلب ندارم تا کام من برآید
یا جان رسد به جانان،یا جان ز تن بر آید!
آیا حافظ هنگام سرودن این بیت تحت تاثیر آن بیت از سعدی نبوده است؟ سابقه ی تاثیر سعدی بر حافظ،، احتمال مثبت بودن پاسخم را بسیار افزایش می دهد. از این که بگذریم در نظر من بیت سروده ی حافظ خیلی زیبا تر از بیت سعدی است.
آصف خراسانی در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۴۰ دربارهٔ وطواط » قصاید » شمارهٔ ۱۷۸ - در مدح ملک اتسز:
تصحیح میکنم که مطلع قبلی سروده ی جمال الدین اصفهانی است و مطلع رشید وطواط این است: چون روی تو ماه سما نباشد / چون زلف تو مشک ختا نباشد
امیر در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۲۹ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۴۵۹:
تا به سحر صبر کنی
زینب در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۱۳ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۴ - در ابتدای خلقت جسم آدم علیهالسلام کی جبرئیل علیهالسلام را اشارت کرد کی برو از زمین مشتی خاک برگیر و به روایتی از هر نواحی مشت مشت بر گیر:
شعر پر محتوا و خوب بود اما اگه اعراب گذاری هم می داشت عالی تر می شد
بچه ایرون در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۸:۳۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۸۷:
بهنام،
شما در کار افلاتون و نو افلاتونیان بمانید ما در کار بزازو بقال خودمان،
قدحی می داریم ، شادی نازک بدنان و زهره جبینان می نوشیم
حکایت ما همه داستان می لعل فام و شیرینی دهان مهرویان است.
بهنام در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۷:۱۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۸۷:
این داستانای حسین بزاز و کرمعلی بقال رو کنار بذارید. حافظ این تمثیل ذره ای که میخواد به خورشید برسه و کل ایدۀ مذهب عشق و اینکه نیروی عشق محرک اصلی این دنیاست و غیره رو از مکتب نئوافلاطونی گرفته. به منابع زیادی که راجع به فلوطین/پلوتینوس هست مراجعه کنید و اینقدر بی جهت در هرحاشیه ای پای ائمه (ع) رو وسط نکشید.
نادر.. در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۶:۵۳ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۵۶:
آبی بزن از این می و بنشان غبار هوش..
زهره نامدار در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۵:۳۳ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۹۹۷:
ببخشید معنی این دو مصرع را می خواهم:
"درین آئینه گر آبیست چون تمثال رم دارد"
"کز انگشت دگر انگشت نر یک بند کم دارد"
آصف خراسانی در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۲:۲۹ دربارهٔ وطواط » قصاید » شمارهٔ ۱۷۸ - در مدح ملک اتسز:
وزن قصیده ی فوق «مفعول مفاعیل فاعلاتن» است مانند قصیده ی دیگر وطواط که خطاب به جمال الدین اصفهانی سروده شده اما در دیوان چاپی نیست واز بین رفته است.مطلع آن را به سنت قصاید مجیب و مجاب در دیوان جمال آورده اند : چون دلبر من بی وفا نباشد/ کش هیچ غم کار ما نباشد
ک.مهدیان در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۱:۴۷ دربارهٔ شیخ بهایی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۴:
در کتب دینی سبطین احمد به امام حسن و امام حسین لقب داده شده و در این شعر بدین صورت گنجانده شده است
الهی به شبیر، الهی به شبر
(خدایا به حق امام حسین و امام حسن)
م عسگری در ۹ سال و ۲ ماه قبل، یکشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۱۰:۵۱ دربارهٔ ناصرخسرو » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۴۰:
مزگت کلیسیا نشدهاست، ای پسر، هگرز
گرچه به شهر همبر مزگت کلیسیاست
این است پند حجت وین است مغز دین
وارایش سخنش چو گشنیز و کرویاست
ایرانی در ۹ سال و ۲ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۵۲ دربارهٔ رهی معیری » غزلها - جلد چهارم » خشکسال ادب: