پاک در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۳:۳۹ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » رباعیات » رباعی شمارهٔ ۳۰۳:
صحیح
پاک در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۳:۳۸ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » رباعیات » رباعی شمارهٔ ۳۰۳:
سلام لطفاکسانی که درحوزه مباحث عرفان مطالعه نداشتن ومولوی روهم نمیشناسن اظهارنظرنکنند وبعداورومشرک کنند شماهاهمان مردم عوام هستید که پیامبرگفت ای علی اگرترس این نبودکه مردم د رموردتوچیزی بگن که درموردعیسی گفتن دروصف توچیزی میگفتم که هنوزازبین مردم ردنشدی خاک پایت رابه تبرک بردارند
کمال داودوند در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۴۸ دربارهٔ ابوسعید ابوالخیر » رباعیات نقل شده از ابوسعید از دیگر شاعران » رباعی شمارهٔ ۳۴۸:
باقبولی عزاداریهای شما عزیزان در ماه مبارک صفر.
بنده این رباعی رابادوستان به اشتراک گذاشتم.
جمع این رباعی،4336
سروش در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۲۷ دربارهٔ عطار » منطق‌الطیر » جواب هدهد » حکایت شیخ سمعان:
سلام بر همه
از دوستان گرداننده سایت خواهشمندم در کنار کلمه سمعان کلمه صنعان را هم اضافه نمایند .باشد که بسیاری از کاربران که برای جستجو ،کلمه شیخ صنعان را وارد میکنند مثل خود بنده به مشکل برنخورند.
با تشکر از زحمات و لطف شما.خدا یار و یاورتان .راهتان نورباران باد.
سید ماهان در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۲۰ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۳۹:
وزن این شعر هزج مثمّن سالمه
لذا برای بر هم نخوردن وزن شعر لازم است بیت پایانی این چنین باشد:
که او چون رعد می نالد تو همچون برق می خندی.
سید عبدالباسط پیریونسی در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۱:۰۳ دربارهٔ سعدی » گلستان » باب اول در سیرت پادشاهان » حکایت شمارهٔ ۳:
با سلام و عرض ادب ، و تشکر بابت سایت قشنگ تون
در مورد بیت هر پیسه گمان نکن نهالی شاید پلنگ نهفته باشد
در زبان کردی کلمه پیسه به معنی پوست دباغی شده حیوانات است ، لذا احتمال میدهم منظور همان پوست کنده شده باشد ، که فرموده هر پوستی رو گمان نکن که تشک و رختخوابه ، شاید پلنگی نهفته باشد.
با تشکر
عادل نصیری در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۵۲ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۱۷:
"دل" در طلب "گوهر" ی از دریای عشق آمده و بر لب ساحل خیمه زده ،مابقی را شاعر بیان نکرده که یا "دل " به دریا می زند برای یافتن "گوهر" یا صبوری می کند تا دریا "گوهر" خود را به "دل " برساند، که کار دوم از عشق بعید و از عاشق بعیدتر است.
امیرابوالفضل عباسیان در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۰۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۶۶:
سلام دوستان گرامی
دوتا ازبیت این غزل زیبا حذف شده هست که عبارتند از:1-غلام آن کلاماتم که آتش افروزد
نه آب سرد زند در سخن آتش تیز
2-مباش غرّه به بازی خود که در خبر هست
هزار تعبیه حکم پادشاه انگیز
راجع به مصرع اول بیت شماره 2یک نکته و آن اینکه کلمه ماقبل فعل (خبر)ذر بعضی نسخه ها ضرب هم آمده است
وحالا اندک توضیحی راجع به بیت شماره 2:
اولا این بیت یا در اکثر نسخه ها حذف شده ودر صورت آوردن یا معنی ای برآن درج نشده یا اگر نوشته شده باشد معنی نادرست ونامربوطی هست
به نظر بنده حقیرحافظ در این بیت اشاره به بازی پاسور یا حکم کرده که درآن برگ شماره 1 ازارزش بیشتری نسبت به همه برگه ها داراست و هرکس صاحب این برگ شد شانس بیشتری برای برد پیدا میکند
حافظ میخواهد با استفاده از این بازی به ما بفهماند که هیچکس از بازیها و دامهایی که دنیا بر سر راه ما انسانهاپهن کرده در امان نیست
همانطور که پادشاه شخص اول در یک مملکت هست و هیچکسی در نازو نعمت و آسایش به او نمیرسد ولی دنیا بازهم با ظاهر زیباو فریب انگیز خود چنان دامی در برابرش می افکند و چنان خود را در نظرش زیبا جلوه میدهد و چنان او را گرم و غرق در خود میکند که ضمینه ی انحراف و سقوطش را فراهم میکند
منظور از پادشاه هم (افراد بزرگ جامعه از نظر ایمان و علم و...)هست که ئمیخواد بگوید هیچکس از دامها ووسوسه های دنیا و بازیهای آن در امان نیست
نمونه آن قارون هست که چنان مغرور و مبهوت ثروتش شد که عاقبت به عذابی الیم و سرانجامی اسفناک دچار شد
منظور کلی این است که گاهی بعضی چیزها آنقدر به چشم آدمی حقیرمی آیند که از آنها غافل میشویم و چه بسا همان جیز کوچک ضمینه ی انحراف وتباهی مارا فراهم میکندمانند برگ شماره 1در بازی حکم که در عین کوچکی ازارزش بیشتری نسبت به بقیه ی برگه ها حتی حاکم برخوردارست وبنابراین بازیگران این بازی هوس و علاقه ی بیشتری نسبت به این برگه دارند و سعی میکنند آن را به دست بیاورندمنظور از پادشاه برانگیزهم همین معنی هست که برگ حاکم علی رغم به ظاهر بزرگیش باز در نظرو مقایسه بابرگ1 ازارزش کمتری برخوردار است و خود را در مقابلش حقیر می بیند.
امیرابوالفضل عباسیان در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۳۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۶۶:
سام وعرض ادب خدمت دوستان عزیز
دوتا از بیتهای این غزل زیبا حذف شده است که عبارتند از:
1-غلام آن کلماتم که آتش افروزد
نه آب سرد زند در سخن به آتش تیز
2-مباش غره به بازی خو دکه درخبر است
هزار تعبیه حکم پادشاه انگیز
که کلمه ماقبل فعل درمصرع اول بیت شماره 2-(خبر)رادر بعضی نسخه ها (ضرب) هم نوشته اند
واما اندک توضیحی راجع به بیت شماره 2-که تو اکثر نسخه ها این بیت را هم حذف کرده اندیا در صورت آوردن یا معنی ای برای آن ننوشته اند و یا معنی نامربوط و نادرستی نوشته اند.
به نظر بنده حقیر با توجه به بیت و کلمات و همه شواهد و قراین حافظ در این بیت اشاره به بازی پاسور و حکم دارد که در آن برگ شماره 1ارزشش و امتیازش بیشتر از همه برگهاست و هرکس این شماره را صاحب شود شانس بیشتری را برای برنده شدن پیدا میکندوبعد از آن هم برگ شاه (حاکم)از ارزش بیشتری داراست.
حافظ با استفاده از این بازی و شرایط و قواعد ذکر شده می خواهداین نکته و درس را بدهد که هرگز نباید به ناز و نعمت خود مغرور شد و نباید از بازی روزگار و آن دامهای رنگارنگی که دنیا سر راه ما آدمها پهن کرده غفلت ورزیدو همانطور که در یک کشور پادشاه شخص اول مملکت هست و کسی در ناز و نعمت وآسایش به او نمیرسد ولی دنیا باز با انواع نقشه ها و حیله های رنگارنگ خود حتی پادشاه (منظور افراد بزرگ از نظر ایمان و علم و ...)را هم به خود مشغول میکند وضمینه تباهی و سقوطش را بر می انگیزدیک مثال برای آن قارون هست که مغرور و مبهوت ثروتش شد و به عذابی الیم وسرنوشتی اسفناک دچار شد.
منظور کلی این است که هیچکس از وسوسه ها و دامهای ملمع دنیا وبازیهای استادانه آن در امان نیستهمانطور که با وجودی بزرگی وارزش به ظاهر بیشتر پادشاه در بازی حکم ولی برگ شماره 1 از ارزش بیشتری نسبت به آن برخوردار هست وبنابراین این برگ در نظر بازیگران این بازی هوس برانگیزهست
پادشاه برانگیز هم منظور اینکه بنابر ارزش بیشتر برگه 1حتی برگه حاکم هم برآن وسوسه میشود وخود را در مقابلش حقیر میبیند
پس هیچوقت نباید از دنیا و دامهای به ظاهر کوچک آن غافل بود چون همان چیز در ظاهر کوچک ممکن است ضمینه ی تباهی و لغزش انسان را فراهم آورد
مثل برگ 1 که در عین کوچکی وظاهر کم و بی ارزش خوددر بازی بیشترین امتیاز را داراست.
وهاب جلالی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۳۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۵۵:
شهریار 70عزیز باید عرض کنم که تکرار ان مصرع هیچ چیز از فضیلت خواجه حافظ کم نمیکند و این بیت در دیوان دو مرتبه تکرار شده(مراجعه به تصحیح علامه قزوینی)
علی کرمیان در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۰۸ دربارهٔ خواجوی کرمانی » دیوان اشعار » صنایع الکمال » حضریات » غزلیات » شمارهٔ ۲۴۷:
غزل شمارهٔ 871 رو هم ببینید. کاف تحبیب اونجا هم بسیار استفاده شدهو
ناصر آذریان در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۴۸ دربارهٔ شاه نعمت‌الله ولی » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۲۱ (مهدی نامه):
سلام
بهعقیده من اصل شعر حضرت شاه همین است که سایت محترم گنجور درج کرده است و به نظر من همین حالا را منظور نظر دارد. یکی این که نوشته است: سکه نو زنند بر رخ زر - درهمش کم عیار می بینم
که می تواند حکایت کاهش ارزش پول ما باشد و شاید هم حذف چند صفر از پول ملی ما
دیگر این که فرموده است که: عزل و نصب بتک چی و عمال - هر یکی را دوبار می بینم
آیا نه این است که در زمان حاضر رییس جمهورها هر یک دو بار انتخاب می شوند؟!
دیگر از در خراسان و مصر و شام و عراق - فتنه و کارزار می بینم
کهمی تواند همین طالبان و داعش باشد
حتی در آن بیت که فرموده است: هریک از حاکمان هفت اقلیم - دیگری را دچار می بینم
شاید تغییرات سیاسی جهان از جمله خروج بریتانیا از اروپا و انتخاب ترامپ و اتفاقات احتمالی بعدی باشد
و خیلی های دیگر که خودتان ملاحظه می فرمایید.
در طول تاریخ این حاکمان و پادشاهان بوده اند که خواسته اند این قصیده را تحریف و چیز هایی اضافه یا کم کنند و صوفیه علاقه ای به تحریف نداشته اند.
صوفیه اعتقاد دارند که شیوه زندگانی و مسلملنی و بندگی کردن شاه نعمت الله ولی از این به اصطلاح پیش گویی ها ارزشمند تر است
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۰۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۱۳:
خطّ عـذار یـار که بگرفت ماه ازو
خوش حلقه‌ایست لیک به درنیست راه ازو
خطّ عذار :همان موهای نرم و لطیفی ست که معمولاً درعنفوان جوانی در گرداگرد چهره {بناگوش ولب}پدیدار میگردد وموجب جذابیت وزیبایی بیشتر می شود.
دراینجا ظاهراً «خط عذار» محبوب حافظ، رویِ همچون ماهِ او را پوشانده وگویی که آن رابه خسوف برده است .
به درنیست راه ازو: راه فراری نیست
معنی بیت: موهای لطیف رخساروبناگوش محبوب من، روی همچون ماه اورافراگرفته وماه رخسارش را به خسوف برده است.
اگرچه این خط ،حلقه‌ی زیبا ورویایی در اطراف چهره ی او ایجاد کرده وبه جذابیت آن فزونی بخشیده است ،لیکن افسوس که گرفتاری مرانیز زیادکرده است چراکه دیگرهیچ امیدی به رهایی دلم ازاین حلقه ی جادویی نیست. این دایره ای که دور رخسار محبوب بصورت کامل نقش بسته، هیچ راه فراری ندارد ودلم برای همیشه درون آن محبوس خواهدماند. اما کیست که دلش بخواهد ازاین دایره ی حس انگیز وخیالپرور بیرون باشد؟ لذت محض نفس کشیدن، لمس تپش زیبای قلب ودرک لطایف زندگانی وفهم زیبائیها درهمین دایره ی شگفت انگیزاست که رقم می خورد. جاذبه وجادوی همه ی زیبارویان پرتوی ازفروغ رخ ساقی کائنات هستند ومارابه منبع لایزال زیبایی رهنمون می سازند درهمین دایره می توان دربرابرخدانشست وخالصانه ترین نیایشهارانثارحضورملکوتی اونمود. عشق ازهرنوع که باشد چه نشأت گرفته ازبلوغ جنسی وچه برخاسته ازبلوغ روحی وغنای درونی وآگاهی، موهبتی الهیست وهیچ نعمتی والاترو ارزشمندتر ازعشق وجودندارد. این دایره ی سحرانگیز امضای آفریدگارعشق است.
هرکه راباخط سبزت سرسوداباشد
پای ازاین دایره بیرون ننهدتاباشد
🌿━━━━━━🌿
ابروی دوست گوشه ی محراب دولت است
آن جـا بـمال چهره وحـاجت بخواه ازو
ابـروی دوست به گوشـه‌ی محراب تشبیه شده که{محل رازو نیاز ومطرح ساختن خواست ها وآمال و آرزوهای عاشقانه هست}
دولت: نیکبختی وکامروایی
معنی بیت:
ابروی دوست همانندمحراب، مقدّس است. استجابت دعا دراین محراب قطعیست ونیکبختی وکامروایی رابرآورده می سازد. پس روی به محراب ابروی معشوق نما وبا زاری واظهار نیاز، عاشقانه چهره ات را بر این درگاه بمال تا خواستها وآرزوهایت برآورده شود.
تعبیروتشبیه ابروی معشوق به محراب نیایش ودعا، برجسته کردن عشقبازی درمقابل عبادت به روشهای مذهبی ودینیست. حافظ براین باوراست که طریق عشق وعشقبازی برهمه ی مذاهب وادیان برتری دارد وسعادت ونیکبختی آدمیان ازاین مسیر قطعی هست وخالصانه ترین نیایشها دراین مذهب واین مسلک رقم می خورد. محراب مساجد، عبادتگاها هرچقدر باشکوهتر تزیین شوند ومناره ها هرچقدر بلندتر وسربه فلک کشند هرگز نمی توانند به شکوه وعظمتی که درخم ابروی دلدار موج می زند برسند آنها ناچارند هرروز محرابهایشان رابانور وتزئینات مصنوعی باشکوهتر بسازند تاجاذبه تولیدگردداما هیهات که بتوانند یک حرف ازآن هزاران حرفی که درجاذبه وجادوی محراب ابروی دوست نهان است عرضه کنند.
بجزابروی تومحراب دل حافظ نیست
طاعت غیرتودرمذهب مانتوان کرد
🌿━━━━━━🌿
ای جـرعه نوش مجلس جم سینه پاک دار
کآیـینه‌ایست جام جهان بـین که آه ازو
«جمشید» نیز دراینجا استعاره ازپیری روشن ضمیراست که به اشراق رسیده ودارای کرامات هست. درافسانه هاچنین آمده که جمشیدشاه آئینه ای بنام جام جهان نما داشته وازطریق آن حوادث روزگار راپیش بینی می نمود. بعضی نیزبراین باورندکه منظوراز آئینه همان جام شراب بوده است. دکتر معین در مقاله ای به عنوان «جام جهان نما» می نویسد: در نظم و نثر پارسی بارها از جامی بنام «جام جهان نما» و اسامی دیگر «جام کیخسرو، جام جم ، جام جمشید، جام گیتی نما، جام جهان بین ، آئینه ی سلیمان ، آئینه ی سکندر و غیره » یاد کرده اند و فرهنگ نویسان گفته اند: جامی بوده است که احوال خیر و شرّ عالم از آن معلوم می شد .
کیخسرو. شهریاری که بنام کیخسرو در داستانهای ملی ایران از پادشاهان بزرگ کیانی بشمار میرود، نام وی در اوستا کوی هوسروه و در ودا (کتاب مقدس هندوان ) سوشروس است و بنابراین از بزرگان دوره ی هند و ایرانی بوده است که پیش از جدا شدن هندوان از ایرانیان و مهاجرت آنان به سمت سند و داخله ی فلات ایران میزیسته است .
جمشید. این نام مرکّب است از جم و شیده جزء دوم همان است که در «خورشید» نیز دیده میشود و بمعنی تابان و درخشنده است . جزء اول در اوستا ییمه و در ودا یمه آمده . در کتاب اخیر وی پسر خورشید و نخستین بشری است که مرگ بر او چیره شده ، بر دوزخ حکومت میکند . در اوستا (وندیداد فصل دوم ) او نخستین کسی است که اهورمزدا دین خود را بدو سپرد، و در روایات داستانی ایران ، جم یکی از بزرگترین پادشاهان سلسله ی پیشدادی است که «جام جهان نما» بدو نسبت داده اند. ظاهراً ازابتدا این جام به کیخسرو معروف بوده ولی ازانجایی که شهرت جم بیش از کیخسرو بوده است و از سوی دیگر مسلمانان اورا با سلیمان ،پیامبر بنی اسرائیل یکی دانسته اند و پیدایش شراب به جمشید منسوب بوده است «جام کیخسرو» را «جام جم » و «جام جمشید» خواندند.
معنی بیت:
ای کسی که در مجلس جمشید شاه (پیری روشن ضمیر) راه پیداکرده وفرصت نوشیدن جامی شراب بدست آورده ای، دل واندرونـت راازآلودگیها وناپاکیها پاک کن که پادشاه (پیرروشن ضمیر) دلی همچون جام جهان بین داردودارای کرامات هست ، زینهار وآگاه باش ممکن است دراینچنین مجلسی، آلودگیهاو ناخالصی های درون توبرملا گردد وتوشرمنده گردی که آه ازاین اتّفاق بد! یعنی امان ازین آیینه که همه چیز را فاش کرده وآشکار می سازد!
دل درجهان مبند وبه مستی سئوال کن
ازفیض جام وقصه ی جمشید کامگار
ادامه مطلب در: 👇
https://www.blogfa.com/Desktop/post.aspx?action=edit&postid=423&t=891958817
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۵۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۰:
ساقی اَرباده ازاین دست بجام اندازد
عـارفان را همه درشُـرب مدام اندازد
"ساقی" در لغت به معنیِ سقـّاست ؛ شراب یا آب دهنده، امّا درنظرگاه حافظ "ساقی" نیزهمانند واژگان کلیدی، رند، خرابات، پیرمغان و… دارای معانی متفاوتی هست وتوسط حافظ خوش ذوق، غنی سازی شده ودامنه ی معنا توسعه یافته است. ساقی باتوجّه به موضوعیّت سخن، وواژگان همجوار معنای آن نیز تغییرمی کند. دربسیاری ازغزلها منظور ازساقی همان خداوند، دربعضی غزلهامحبوب زمینی، ودربعضی دیگرشراب دهنده ی میکده های زرتشتیان می باشد. در دوره هایی ازعصرشاعر، میکده های زرتشیان فعّال بوده وجوانان خوش قدوقامت وزیبارویانی که درمیکده های زرتشیان به مشتریان شراب می‌دادند به ساقی شهرت داشتند.
" از این دست" دو معنا دارد: 1 – این گونه 2- با این دست ، مدام نیز ایهام دارد : 1- پیوسته 2- شراب
دراغلب غزلهای حافظ بسیاری ازابیات مانند همین غزل، موضؤعیت سخن فراشمول بوده و معانی سطحی، مجازی ،عمیق وعرفانی رایکجا دردل خود جای داده اند بطوری که هریک ازمخاطبان غزل می توانند به قدر درک ودانش خویش، برداشت سطحی یا برداشت عرفانی داشته باشند.حافظ بامهارتی ستودنی، بارفت وبرگشتهای پی درپی ازعشقهای زمینی به عشقهای آسمانی وعرفانی درغزلیات خود،مردم عادی وحتی رندهای لااُوبالی وبی قیدوبند رابالطایف عرفانی آشتی داد واین امکان وامیدواری رافراهم نمودکه درمسئله ی معرفت وعرفان، عام وخاص وجودندارد وچه بساممکن است یک رند شرابخوارلاابالی با زمرمه ی یک ترانه به سرمنزل مقصود برسدومتقابلاً این امکان نیز وجودداردکه کسی باهفتادسال سابقه ی عبادت وپرهیزگاری سرانجام ازدین وشریعت خرج شده باشد. ازهمین روست که درغزلیّات حافظ پی درپی شاهداین هستیم که یک بیت درموردیک بحث مفصّل عرفانی همانند این بیت ،سخن گفته می شود ودربیت دیگر ازاحوالات رفیق گرمابه وگلستان سخن پیش می آید این همان توانمندی بی نظیر حافظ است که مخاطبانش رامیهمان یک سفرزمینی_ آسمانی می کندتاهمگان درهرسطحی که قراردارند بامشاهده وآشنایی با زیبائیهای مسیربیداری، به راحتی توانسته باشندسطح کیفیت زندگی، نمازونیایش وعشقهای زمینی خودراافزایش داده وازفیض لذتهای عرفانی بهره مندگردند.
معنای بیت : اگر ساقی همیشه به این شیوه ی دلکش وبا این دست و ساعدبلورین برانگیزاننده ی دلها ، شراب در جام بریزد ؛ بی تردیدعارفان نیز بامشاهده و دریافت طراوت؛حلاوت وظرافت این شیوه؛ شیفته ی شراب نوشی شده وپیوسته خودرابا این متاع گوارا مشغول خواهند نمود!
درمقابل جاذبه های جادویی رخسارساقیان زیبارو، هیچ یک ازعقلا،حکما عارفان وزاهدان و.... درامان نیستند زاهد ورند وعارف وعابد بامشاهده ی زیبائیهای چهره ی ساقیان خوش قدوقامت، دل ودین ازکف نهاده وعاشق وشیدای آنها میگردند.
درنظرگاه حافظ، روح انسان در عالم مجردات( قبل از ورود به این دنیای خاکی) فروغی ازتجلّی معشوق اَزلی یاهمان "حقیقت زیبایی و حُسن مطلق" رادرزمان خلقت دیده وتجربه نموده است ازهمین رو با مشاهده ی زیبائیها هرچندمجازی ونسبی،به یاد ان زیبایی مطلق که سابقاً درک نموده،زیروزبر شده وبرانگیخته می گرددوهوای عشق او را برداشته وازخودبیخودمی کند.
روشن ضمیران، رندانِ مسلکِ حافظانه ووارستگان ازبندتعلقات دینی ودنیوی، برخلاف زاهدان وعابدان وعارفان دینی، بامشاهده ی هرگونه جذابیت وزیبایی، به این می اندیشندکه هرنوع زیبایی دراین دنیا محل تجلّی جذبه های الهیست و به جای گرفتارشدن دربندعلایق دنیوی وشهوترانی، به قلمرو زیبائیهای معنوی کشیده شده وخالق زیبائیها راستایش می کنند وبااوبه عشقبازی می پردازند. چراکه این بیدار دلان زیبابین، براین باورهستندکه هر رخ زیبا وقامت موزون ودلکش جلوه ای ازجمال کبریایی الهیست ونظربازی ونگاه کردن درآنهانه تنهاگناه محسوب نمی شودبلکه خالصانه ترین نوع نیایش وسپاسگزاریست.
خط ساقی گرازاینگونه زند نقش برآب
ای بسا رخ که به خونابه منقّش باشد
🌿━━━━━━🌿
ور چنین زیرخم زلف نهددانه ی خال
ای بسـا مرغ خرد را که به دام اندازد
و اگر ساقی گلچهره، دانه ی خال فریبنده را اینچنین دلبرانه و دلستانانه؛ زیر حلقه ی زلف پنهان نماید؛ چه بسامرغان خرد وعقل فراوانی را که به وسوسه انداخته ودر دام زلف و خال گرفتار خواهدنمود
منظور اینست که نه تنها عاشقان ؛بلکه عارفان؛زاهدان وتمام کسانیکه منع عشق می کنند وادّعای عقل وخرد و دانش ودین دارنددرمقابل این شیوه ی دلکش وفریبا؛ تسلیم شده وگرفتار ودلباخته خواهندگردیدهیچکس درمقابل این جلوه گری درحاشیه ی امنیت قرار ندارد. جادوی رمزآلود زیبایی عقل وهوش همگان رافریفته واسیرخویش می سازد.
ازدام زلف ودانه ی خال تو درجهان
یک مرغ دل نماند نگشته شکار حُسن
🌿━━━━━━🌿
ای خوشادولت آن مست که درپای حریف
ســر و دســــتار نداند که کدام اندازد
"دولت" دراینجا به معنای حالت ووضعیت روحی فرد
دستار: سربند،پارچه ای که اقوام ومردم نواحی مختلف به سبکهای خاص بردورسربپیچند،عمامه
مستی بمعنای از خود بیخود شدن اوج لذت عشقبازی بوده وعاشقان در راه رسیدن به معشوق؛بارها حالاتی ازانواع مستی راتجربه می نمایند.
دررقص سماع که در میان دراویش مرسوم بوده ؛ حالتی رخ می دهد که افر اد ازفرط مستی؛دستار از سر بدر کرده ودر پای حریف {یار؛مراد؛دوست ؛معاشر؛} می اندازد.
معنی بیت:
حافظ بااشاره به این رسم صوفیان، اوج این سرمستی را حالتی میداند که فردازبی خودی نداند که سرخود رابه پای حریف بیاندازد یادستاری را که به سرش بسته است! خوشابه سعادت کسی که ازفرط مستی چنان بیخودشده باشد که فرق سر از سربند نداند ودرعالم بی خبری وبی حسی باشد. دراینجا فرق نمی کند که شراب وباده انگوری باشد یا شراب عشق واشتیاق ودلدادگی، هرانچه که تواند کسی رابه چنین حالتی برساند که نداند درعرصه ی خیال که آمد کدام رفت، آن متاع ارزشمند وقیمتی هست.
ازآن افیون که ساقی درمی افکند
حریفان را نه سرماند ونه دستار
🌿━━━━━━🌿
زاهـد خام که انکـار می و جام کند
پخته گرددچو نظر برمی خام اندازد
معنی بیت: زاهد خام اندیش که شراب نوشی را نفی و انکار می کند(امّا مال وقف خواری وتظاهروتقّلب وتزویررامعصیت به حساب نمی آورد) اگر یک نظر نه به شراب انگوری رسیده وپخته ؛ یاحتی به شراب خام ونرسیده که چندان اثربخش نیزنیست بیاندازد ،خودزاهدپخته میگردد و دست از خام اندیشی بر می دارد.
زاهد ازمابسلامت بگذر کین می لعل
دل ودین می برد ازدست بدانسان که مپرس
🌿━━━━━━🌿
روزدرکسب هنرکوش که می خوردن روز
دل چون آینــــه در زنگ ظــلام اندازد
زنگ ظلام: زنگ زدگی وپوسیدگی، کدر وسیاه
معنی بیت:
روز به دنبال کسب و کار و فراگیری هنروصنعت وفراهم کردن اسباب معیشت وزندگانی باش وشب شراب بنوش که شراب نوشیدن در روز؛دل همچون آینه را کدر و سیاه می کند. دراینجا شراب، همان شراب انگوریست.
این بیت وبیت بعدی به مایادآورمی شودکه هرکاری باید در زمان مناسب خود انجام گردد تانتیجه ی مطلوب حاصل آید. چنانکه "هرسخن جایی وهرنکته مکانی دارد" واگر درزمان ومکان مناسب گفته نشود اثربخشی خودراازدست می دهد.
دلا مباش چنین هرزه گرد وهرجایی
که هیچ کار زپیشت بدین هنر نرود!
🌿━━━━━━🌿
آنزمان وقتِ می صبح فروغست که شب
گرد خـرگاه افق پرده ی شـــام اندازد
گرد خرگاه افق: دورتادور مکان ومحل
پرده شام اندازد: پرده ی سیاه تاریکی فرواندازد وبرافتد وسپیدی سحرگاهان کم کم نمایان گردد.
معنی بیت:
زمانی هنگام نوشیدن شراب صاف و روشن است که شب روبه پایان بوده باشدودورتادور شهر؛ پرده ی سیاه شام فروافتد وفروغ صبح نمایان گردد وتو بانوشیدن شراب صاف وروشن؛ همچنانکه روشنایی صبح رابه کام می کشی؛باروشندلی پذیرای صبح باشی وروزراباشادکامی وخوشدلی آغازکنی صبحگان شراب بنوش که زمان اجابت دعاست. دعاونیایش درنظرگاه حافظ التماس وزاری کردن به درگاه خدانیست بلکه قدردانی ازلحظه لحظه های زندگانی، حضورخالص وبانشاط درضیافت زندگانی وعشقورزی وشفقت است.
به صفای دل رندان صبوحی زدگان
بس دربسته به مفتاح دعابگشایند.
🌿━━━━━━🌿
باده با محتسب شهر ننوشی ، زنهار
بخورد باده ات وسنگ به جام اندازد
به هوش باش که با محتسب شهر {کسانیکه همیشه نفع خودرا درنظرگرفته ودراین موردحسابگرانی دقیق هستند که به محض احساس خطر؛پشت رفیق خودرا خالی کرده ودرصورت لزوم براحتی آنهارا می فروشند} شراب ننوشی وباآنهامعاشرت نکنی. چراکه محتسب؛ شراب تورا می نوشد و سپس جام تو را می شکند "نمک می خورد و نمکدان می شکند. "
اگرچه باده فرحبخش و بادگل بیزاست
به بانگ وچنگ مخورمی که محتسب تیزاست
🌿━━━━━━🌿
حافظا سرزکله گوشه ی خورشیدبر آر
بختت اَر قُرعه بدان ماه تمام اندازد
معنی بیت:
ای حافظ اگر بخت وطالع یاری کند و آن ماه رخ زیباروی نصیب تو گردد ، بسی سرافراز وسربلندخواهی شد وسربه آسمان خواهی کشید. مفهوم مجازی عبارت "سر زکله گوشه ی خورشید بر آر" موردنظراست که اشاره به اوج سربلندی وسرافرازی دارد.
بخت حافظ گرازاین گونه مدد خواهی کرد
زلف معشوقه به دست دگران خواهدبود
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۵۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۹۷:
زبان خامه ندارد سر بـیان فـراق
وگرنه شرح دهم باتوداستان فراق
خامه یعنی قلم
فراق: جدایی وهجران
معنی بیت:
قلم نیک می داندکه حکایت فراق، سخت وتوان فرساست ازهمین رو قصد ندارد دوری و جدایی از معشوق را شرح دهد، وگرنه شرح حال روزگار جدایی را برای تـو توصیف می‌کردم که چه داستانی دارد!........
نکته ی جالب وحافظانه ای که دراین غزل به چشم می خورد اینست که حافظ درابتدای غزل، به مخاطب می گوید: قصدبازگویی داستان دوری راندارم ولی برخلاف سخن، تا آخر غزل ازفراق وسختی های فراق صحبت میکند! حافظ باطرح این ضدونقیض بااین شیوه ی رندانه،کش داربودن ودردناک بودن این حکایت رادرهمین ابتدای سخن برملا وبرجسته کرده ومی فرماید:
تمام این سخنانی که درمتن غزل گفته شد تنها اندکی از بیان حکایت فراق است وگرنه فراق ودوری، داستانی بی پایان و دردی بسیارتحمّل سوز؛غم انگیز وجانکاه تر ازحدتصوّر آدمیست. آدمیان گاهی آنقدربی کس وتنهامی شوندکه هیچکس حتّی ازمیزان درد ورنجهاآنهاباخبرنمی شود واگرکسی پیداشود وازحالشان جویاباشد نمی توانند دردورنجشان رابه درستی بیان کنند چراکه نه قلم راآن توان بیان هست نه کلمات وواژه ها می توانندرساننده ی میزان دردباشند زمان فراق درست شبیه چنین وضعیت دردناکیست.
شنیده ام سخنی خوش که پیرکنعان گفت
فراق یارنه آن می کندکه بتوان گفت
🌿━━━━━━🌿
دریغ مدّت عمرم که بر امید وصال
به سررسیدو نیامدبه سرزمان فراق
دریغ شبه جمله است به معنی : افسوس ، حیف
"به سر رسیدن" یعنی به پایان رسیدن
نیامدبه سر: به آخرنرسید
معنی بیت : افسوس که زمان عمرم به امید رسیدن به معشوق سپری شد ولی زمان فراق و جدایی به پایان نرسید. حسرتی جانسوزتر ازاین حسرت وجودنداردکه زمان عمررادر انتظار آمدن عزیزی سپری کنی وناگاه بجای دیدار او با اجل دیدارکنی!
به لب رسیدمراجان وبرنیامد کام
به سررسیدامید وطلب به سرنرسید
🌿━━━━━━🌿
سری که برسرگردون به فخرمی‌سودم
به راستان که نهادم بر آستان فـراق
گردون : آسمان
به فخر می سودم : با افتخارسرخودرابه آسمان بلندکرده ومباهات می نمودم .
به :حرف سوگند است ؛ به راستی
سر بر آستان فراق نهادن کنایه از : "تسلیم محض بـودن" است .
معنی بیت:
سری که از غروروسربلندی به آسمان می‌ساییدم ودرهمه جا باعث افتخار ومباهات من بود، چه آسان برآستانه ی فراق گذاشتم! هرگز گمان نمی کردم چنین وضعیت دردناکی به وجودآید! به راستی که ازشدت غم واندوه فراق ،عرصه ی زندگی چنان برمن تنگ شده که همه چیزراباخته وتسلیم شده ام درحالی که من هیچوقت کم نمی آوردم وهمیشه ازکم آوردن وتسلیم محض وحشت داشتم!....
شاعرعاشق پیشه که همیشه درآسمانهاپروازمی کرد وباغرور وافتخارراه می رفت اینک درکوره ی هجران به چیزی تبدیل شده که همیشه ازآن وحشت داشته است! حقیقت این است که هیچکس نمی تواند به اندازه ی کسی که عاشقش هستیم مارابیازارد وحقیقت دیگراینکه نمی شودبدون اینکه عاشق کسی باشیم زندگی کرد بایدکسی باشدکه هیچ چاره ای برای فراموش کردنش پیدانکنیم بایدکسی باشدکه روح وروان خودرا درکالبد اوجاری کنیم وگرنه زندگی چه معنایی دارد؟
حدیث هول قیامت که گفت واعظ شهر
کنایتیست که ازروزگارهجران گفت
🌿━━━━━━🌿
چگونه بازکنم بال درهوای وصـال؟!
که ریخت مرغ دلم پردرآشیان فراق
"هوا " ایهام دارد : 1- هوا و فضا 2- میل و آرزوبال باز کردن" یعنی به پرواز درآمدن
معنی بیت:
درشرایطی که بال و پرمرغ دلم درقفس جدایی وفراق ریخته و من همچون پرنده ای ناتوان شده ام چگونه می‌توانم در آرزوی رسیدن به معشوق به پرواز درآیم ؟! دیگرهیچ روزنه ی امیدی فرارویم پدیدارنیست ومن کاملا ازوصل دوست قطع امیدکرده ام حتی اگردراین قفس شکسته شودمرا پای رفتن وبال پرواز نیست!
میل من سوی وصال ومیل اوسوی فراق
ترک کام خودگرفتم تابرآید کام دوست
🌿━━━━━━🌿
کنون چه چاره که دربحرغم بگردابی
فتـاد زورق صـبرم ز بـادبـان فـراق
بحرغم: دریای غم
زورق: کشتی
معنی بیت: اکنون چه چاره ای درپیش گیرم؟ دیگر جدایی و دوری از محبوب، صبر و تحمّلم را از کار انداخته و نابود کرده است کشتی صبرم دردریای غم ؛ به گردابی افتاده است که هیچ امیدی به نجات آن نیست واین گرفتاری از فراق حاصل شده است که ناخواسته همچون بادبانی به کشتی من بسته شده وهدایت آن رابه دست گرفته است.
در کشتی های بادبانی ، بادبان است که کشتی را به حرکت در می‌آورد ، حافظ جدایی را به بادبانی تشبیه کرده است که کشتی صبر را در دریای غم به پیش می‌برد و اکنون آن را به قسمت سهمگین گردابی کشانده است باآنکه هیچ ردی ازتاریکی نیست اما هرلحظه مثل ظلمت شب تاریک وتاریکترمیگردد...
شب تاریک وبیم موج گردابی چنین حائل
کجادانندحال ماسبکباران ساحلها؟
🌿━━━━━━🌿
بسی نماندکه کشتیّ ِعمرغرقه شود
زموج شوق تودر بحر بیکران فراق
بسی نماند یعنی : "زمان زیادی نمانده‌است"
معنی بیت:
دیگرچیزی نمانده است که کشتی عمرمن در اثر هیجانات اشتیاق تو دردریای بیکران جدایی غرقه ونابود شود. ای دوست درمیان این امواج طوفانی،پیداهرآنچه می نگرم ساحل تونیست.....هیچ مشکلی ازجانب توبرای من نیست فقط من درحال عاشقی کردن بودم.....توبهترین بودی وهستی وخواهی بود... توهمان گوهریکدانه ای...
چون می رود ابن کشتی سرگشته که آخر
جان درسرآن گوهریکدانه نهادیم
🌿━━━━━━🌿
اگربه دست من افتدفراق رابکـُشم
که روزهجرسیه بادوخان ومان فراق
خان و مان فراق: هرچه که مربوط به فراق است.
معنی بیت:
اگر دستم به فراق برسد او را ازشدت ناراحتی می‌کـُشم وازبین می برم، الهی که روزگار فراق و خان و مان هجران سیاه شودوهیچکس به این درد تحمل سوزگرفتارنگردد....چه جهنم سوزاننده وسیاه وسهمگینیست فراق!؟
مبتلایی به غم ومحنت واندوه فراق
ای دل این ناله وافغان توبی چیزی نیست
🌿━━━━━━🌿
رفیق خیل خیالیم وهم‌نشین شکیب
قـرین آتش هجران وهم قران فراق
"شکیب: صبروبردبار
"قران" دردانش نجوم ؛ قرار گرفتن دو یا چند ستاره و قمر در یکی از 12 منطقۀ البروج است ، دراینجابه معنی "قرین" و "هم نشین" است
معنی بیت: یار و همراه لشکرخیال و رؤیای محبوب و همنشین وهم رکاب بردباری شده‌ایم ، درتمام لحظات ازاینکه همنشین هجرانیم در آتش می‌سوزیم و با جدایی همدمیم .
من دراینجادرپشت دری ناتمام وتنها مانده ام که می دانم آنسوی این در توهستی امااین نیز می دانم که این درهرگزبه روی من بازنخواهدشدای دوست.....پائیزعمرم فرارسید درحالیکه من بهاری راندیدم.....!هریک ازما آدمیان آهنگ ویژه ای برای رنج کشیدن خودمان داریم همانگونه که داستان هرعشقی نامکرّراست شیوه ی رنج کشیدنمان نیزمتفاوت ومنحصربفرداست.
روزوشب خوابم نمی آید به چشم غم پرست
بس که دربیماری هجرتوگریانم چوشمع!
🌿━━━━━━🌿
چگونه دعوی وصلت کنم بجان که شدست
تــنــم وکـیـل قـضا و دلم ضمان فراق
دعوی یعنی دعوت ، تقاضا کردن
به جان ایهام دارد:
1-با صمیمیّت2-به اندرون جان
وکیل : کارگزار
قضا : تقدیر ، سرنوشت
ضمان با فتح اول متعهد شدن وپذیرفتن .
چگونه می‌توانم ترا با صمیمیت به اندرون جان دعوت کنم وتمام وکمال وصال تـو را خواستار شوم, در حالی که وجودمن کارگزارسرنوشت و دلم پذیرنده ی جدایی وگرفتارهجران شده است؟ جسم وجانم یکجا ودربست در اختیار تقدیر و هجران است وهیچ راه فراری ازاین مَهلکه پیش روی ندارم!
حالی خیال وصلت خوش می دهد فریبم
تاخودچه نقش بازد این صورت خیالی
🌿━━━━━━🌿
ز سـوز شـوق دلم شـد کباب دور از یار
مدام خون جگر می‌خورم ز خوان فراق
"کباب شدن دل" و "خون جگر خوردن" هر دو کنایه از رنج دردناک وفراوان کشیدن است ." سوز "کباب"دل "جگر "خوان" باهمدیگرتناسب زیبایی راخلق کرده اند .
معنی بیت: از درد وسوزآتش اشتیاق دلم کباب شده و پیوسته از سفره ی جدایی چیزی جز غصّه و خون دل خوردن نصیب من نشده است!
درهجرتوگرچشم مرا آب روان است
گوخون جگرریزکه معذورنماندست
🌿━━━━━━🌿
فلک چو دیدسرم را اسیر چنبر عشق
ببست گردن صبرم بـه ریسمان فراق
چنبر به معنی کمند ، حلقه ، دام و بـنـد است,
معنی بیت: هنگامی که گردون؛ سر مرا در دام و بند عشق اسیر وگرفتاردیـد؛ بی درنگ با طناب فراق گردن صبرم را محکم ببست تاکاملن گرفتارگردم وکارم تمام شود .
صبراست مراچاره به هجران تولیکن
چون صبرتوان کرد که مقدورنماندست
🌿━━━━━━🌿
به پای شوق گراین ره بسرشدی حافظ
بدسـت هجرندادی کسی عنان فراق
شدی : می‌شد
عنان: افسار
ای حافظ ! اگر راه وصال با پای اشتیاق طی می‌شد وعاشق به این راحتی به معشوق میرسید ، دیگر کسی افسار و لگام فاصله را به دست هجران نمی سپرد تا اینهمه رنج واندوه وگرفتاری فراهم نماید. درآنصورت فاصله عاشق تامعشوق بدون هیچ زحمتی بپای شوق طی میگردید. علاوه برشوق باید درآتش عشق سوختن وخاکسترشدن رانیزتحمّل کردتابه جایی رسید.
زشوق روی توشاها بدین اسیرفراق
همان رسیدکزآتش به برگ کاه رسید.
در این غزل تمام ابیات بایکدیگر ودرهر بیت ، واژه ها باهمدیگر رابطه ی معنایی و تناسب زیباوشاعرانه ای دارند ، این امرهمان "مراعات النظیر" یا "ایهام تناسب" می باشد که دربیشتر غزلیات حافظ به مدد نبوغ بی نظیرحافظ موج می زندوشعرهای اورادلپذیر ودلنشین می سازد.
حسین در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۳۴ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۱۵۱ - دو بار دست و پای امیر را بوسیدن و لابه کردن شفیعان و همسایگان زاهد:
در این شعر مولوی به عظمتی که در انسان وجود دارد و در عین حال مشغول به چیزهای کوچک است اشاره دارد.
همه چیز در توست و تو متوسل و مشغول به چیزهای دگر هستی
ای همه دریا چه خواهی کرد نم
وی همه هستی چه می‌جویی عدم
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۳۲ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۸۶:
دوش بامن گفت پنهان کاردانی تیزهوش
و زشماپنهـان نشایدکردسرّ می فروش
حافظ یک شاعربابصیرت باهوشی فوق العاده بود وتوانمندی خاصّی درمشاهده ی ریشه های نهان ساختارهای اجتماعی داشت. اوالگوهای فرهنگی، دینی، سیاسی واجتماعی راکه هزاران سال قدمت داشت بخوبی می شناخت ودرعین حال همانندیک کودک معصوم رویاپردازی میکرد. اوبه راحتی می توانست جلوه های تخیّلاتش رابه مددنبوغ خارق العاده اش به رشته ی تحریردرآورده وغزلهای جاودان وماندگارخلق کند. غزلهایی که سبب بیداری وآگاهی مردم شده وبستری ارزشمندفراهم می سازندکه مردم عادی نیزباالگوهای ساختارهای دینی وحکومتی آشنایی پیداکنند وفریب دین فروشان شیّاد راکه درلباس دیانت حقّه بازی می کنند نخورند. دراینجا نیز بخشی ازصحبتهای شاعرباشکلها ورخدادهای خیالیست که به غزلی ناب وبی نظیرختم شده است. منبع اصلی اغلب غزلهای دیگر حافظ همین تخیّلات بی مانند اوست
معنی بیت: شب گذشته درعالم مکاشفه، روشن ضمیری هوشیار وکاردان، بصورت پنهانی درگوش من گفت : توصاحب معرفت قلبی هستی وبه جایگاهی دست یافته ای که می توانی به بخشی ازرازهای پنهان زندگانی پی ببری…..شایسته نیست راز می فروش را از تو پنهان داشت.
«می فروش» همان پیرخرابات یا پیرمغان معروف هست که دراشعار حافظ حضوری همیشگی دارد و مریدانش را ازمی حق وشراب عشق سرمست می سازد وتاریکی های راه رندانگی را برجویندگان حقیقت روشن می سازد.
حافظ ازمیان پیام آوران دینی ورهبران معنوی، تنها کسی راکه پذیرفته وهمه ی عشق وعلاقه ی قلبی خودرا به او نثارکرده است همین "پیرمغان" هست که بانامهای پیرخرابات، می فروش، پیرمیکده درسراسردیوان او حضوردارد. بسیاری ازحافظ پژوهان معتقدند که پیرمغان همان حضرت زرتشت هست. حتّی بعضی پارافراترگذاشته وبراین باورند که حافظ،به مذهب زرتشت گرویده بود. امّا حافظ که یک شورشی وعصیانگردربرابرمرزها ومذاهب سازمان یافته شناخته شده هرگز درچارچوب یک مذهب وساختار تشکّل یافته آرام نمی گیرد وهیچ برچسبی جز رندانگی وآزاداندیشی رانمی پذیرد. علاقه ی قلبی وارادت ناتمام حافظ به حضرت زرتشت، همخوانی ونزدیکی افکاروباورهای اوبه اندیشه های ناب وفراشمول زرتشت بوده وبه مذهب زرتشت که مانندسایرمذاهب سازمان یافته شده بود ربطی ندارد. حافظ پیش ازآنکه به مذهب بیاندیشد به فرهنگِ کهن ایرانی ومیراث نیاکانمان می اندیشیده وبرآن می بالیده است.
ازآن به دیرمغانم عزیزمی دارند
که آتش که نمیردهمیشه دردل ماست
بنابراین "پیرمغان" ارجاع اذهان مخاطبین به فرهنگ کهن باستانی، وباورهای نیاکانمان (قبل ازحمله ی اعراب به ایران) وتاکید وبرجسته سازی اندیشه های ناب زرتشت است.
کاردان تیزهوشی قصد دارد پرده ازاسرار این "می فروش" برداشته ونزدحافظ فاش کند چراکه حافظ را سزاوار وشایسته ی شنیدن این راز می داند؛ اما این رازچیست؟ وآن کاردان چه گفت :
🌿━━━━━━━━━━🌿
گفت آسان گیر برخود کارهاکزروی طبع
سخت می‌گرددجهان برمردمان سخت‌کوش
این بیت یکی ازهمان رازیست که کاردان تیزهوش بانقل قول از"می فروش" درحال بازگویی آن برای حافظ است .این بیت درعین سادگی آنقدر سازنده وجهت بخش است که بصورت "ضرب المثل"درآمده است . آسان گرفتن کارها موضوعیست که امروزه درکانون توجه روانشناسان ومربیان امور تربیتی نیزقرارگرفته وبه بیانهای گونانون سعی دارندمردم رابا نتایج شگفت انگیز آن آشنا نموده وجامعه رابسوی تندرستی وپیشرفت وتوانمندی هدایت نمایند. خندیدن برمشکلات، موهبت تلّقی نمودن سختی های زندگی وجدی نگرفتن مرارتها ومشکلات ، از زیرشاخه های این ضرب المثل راهبردی وبنیادین است که هرکدام می تواند به تنهایی زندگی افرادزیادی رامتحوّل نموده وگزند فشارهای روحی –روانی مشکلات راخنثی سازد.
معنی بیت : کاردان تیزهوش اززبان می فروش گفت: کار ها را برخود آسان شمار ،ساده انگاری ومثبت اندیشی پیشه گیر وازسختگیریها وجدّیت پرهیزکن تاروزگارنیز مطابق خواسته ووفق مراد توبچرخد. جدّی بودن نشانه ی بیماریست وشوخ طبعی نشانه ی خردمندی وفرهیختگی.
دنیا براساس طبیعت و سرشتی که دارد سخت گیراست و بر انسانهایی که امورات رابسیارجدّی می گیرند سختگیری بیشتری می کندوآنهارابا سختی و ناکامی روبرو می‌سازد. جهان ما بازتاب باورها وخواستهای درونی ماست اگرامورات راسهل وساده تلّقی کنیم یا سختگیربوده باشیم همان وضعیت رادرجنبه های مختلف زندگی شاهدخواهیم بود آنچه که رخ می نماید انعکاس باورهای درونی خود ماست.
امروزه نیز باتوسعه ی دانش روانشناسی، می گویند "آدمی همانست که فکر می کند" پس اگرفکرکنیم که مشکلات سهل وساده هستند وبرخود واطرافیان خویش سخت نگیریم، قطعاً همانگونه سهل وآسان رقم خواهدخورد وروزگارنیز برماسخت نخواهدگرفت.
خواهی که سخت وسست جهان برتوبگذرد
بگذرزعهد سست وسخن های سخت خویش
🌿━━━━━━━━━━🌿
وانگهم در داد جامی کز فروغش بر فـلک
زهره دررقص آمدوبربط زنان میگفت نوش
وانگه : پس از آن
فروغ : پرتو ، تابش
زهره :ناهید، دومین سیارة منظومة شمسی به نسبت فاصله از خورشید که آنرا آوازخوان ، چنگ نوازو رقاصه ی چرخ فلک دانسته اند.
بربَط: نوعی ساز زهی که عود یا رودنیزگویند.
معنی بیت:
پس ازآن پیرمی فروش جامی از شراب معرفت وعشق به من داد که ازشدت تابش انوارآن ،زهره با شور وشوق بحالت رقص درآمدوبربط زنان [در حال نواختن چنگ ]به من گفت گوارای وجودت باد.
در اشعارحافظ شراب ومی وباده چه مجازی وحقیقی، نورانی وپرفروغ هستند. "ساقی به نـور باده بر افروز جام ما» شراب معرفت ودانایی روشندلی می بخشد وشراب انگوری نیزدرچهره‌ی فردشراب خورده (روشنایی؛نشاط وانبساط خاطر) به بارمی آورد.
هرگزبه یُمن عاطفت پیرمی فروش
جامم تُهی نشدزمَی ِ صاف وروشنم
🌿━━━━━━━━━━🌿
با دل خونین لب خندان بیاور همچو جام
نی گرت زخمی رسدآیی چوچنگ اندرخروش
هرچندکه دلت نالان واندوهناک می باشد سعی کن همانند جام شراب که دلش خونین می باشد [پرازشراب سرخ رنگ] اما لبش خندان است لب تو هم خندان باشد. خنده یکی ازنعمتهای عظیم الهیست که فقط به انسان عطاشده است وسایرموجودات ازاین ویژگی اعجازآمیزبهره مند نیستند! خنده آنقدرپر رمز ورازست که چنانچه برصورت مرده بنشیند صورت اورا دلنشین وفریبا خواهدساخت! جالب انکه خنده تنها رفتاریست که اگرحتی بصورت مصنوعی ونمایشی نیزبه انجام برسد تاثیرات مثبتی برروح وروان آدمی می گذارد!
وحالت‌های صورت حتی اگر واقعاً منظور خاصّی پشت شان نباشد می‌توانند به‌صورت معناداری خُلق و خو و احساسات ما را تحت تأثیر قرار می دهند!
بنابراین خنده برلب داشتن ،یکی ازمهارتهای اساسی زندگی بوده وراز خوشبختی وسعادت در همین نکته نهفته است . و اگر زخمی یا رنجی به تو رسید همانند چنگ مباش که با زخمهای به صدا در می‌آید؛ ناله و فریاد سر مکن و درهرشرایط سخت ودردآور خنده برلب داشته باش تاازآثارمعجزه آسای آن بهره مندگردی.!
"زخمی رسد"واژه ی ایهامیست وباخوانده شدن کلمات بعدی بیت، [زخمه ] وسیله ی موسیقی که با آن چنگ می نوازندرابه ذهن متبادر می سازد.
باضعف وناتوانی همچون نسیم خوش باش
بیماری اندراین ره بهتر زتندرستی
🌿━━━━━━━━━━🌿
تـا نگردی آشنـازیـن پرده رمـزی نشنوی
گـوش نا محرم نباشد جای پیغام سروش
آشنا : ، اهل معرفت ؛ خودی
پرده : حجاب ، مانع بین عاشق و معشوق ، پرده‌ی غیب که مانع میان خداوخالق است
سروش : فرشته‌ی وحی و الهام ،
در اینجا "سروش" استعاره از پیر و مرشد و عارف کامل و داننده‌ی اسرار یا همان "پیر می فروش" است ، پیر میخانه‌ی معرفت، اسرار را به همه‌ی مریدان نمی‌گوید مگر به آنان که قابل اطمینان بوده و آشنا و محرم اسرارهستند . حافظ رندانه می‌گوید که من نیز جزو کسانی هستم که شایستگی شنیدن اسرار پیرمی فروش را دارند چراکه تا لیاقت وسزاواری کسی به اثبات نرسد از این پرده ی غیب رمزی نخواهد شنید گوش نامحرم وغریبه ها و آنهایی که شایستگی لازم را تحصیل نکرده اند جای این قبیل اسرار ورازهای مگو نیست.
چه گویمت که به میخانه دوش مست وخراب
سروش عالم غیبم چه مژده ها داده ست ؟!
🌿━━━━━━━━━━🌿
گوش کن پندای پسروزبهردنیا غم مخور
گفتمت چون دُرّحدیثی گرتوانی داشت هوش
دُرّ : مروارید
حدیث : روایت ، سخنان بزرگان
"ای پسر" یا "ای فرزند" معمولاً ازسوی بزرگان به مُریدان وجویندگان حقیقت خطاب میشود.
ای فرزند ! پند واندرزی ارزشمند همچون مروارید مرا بااشتیاق ورضامندی بپذیر و غم دنیای فانی وبی ارزش رانخور، اگر هوشیار باشی وخوب توجّه‌کنی ، این پند که به تو دادم آنقدر ارزش وقیمت دارد که مانند مرواریدی آویزه ی گوش کنی! آن را درک کن وبکاربگیرکه راه رستگاری وخوشبختی در همین نکته نهفته هست
نقدعمرت ببردغصّه ی دنیا به گزاف
گرهمه عمر دراین قصّه ی مشکل باشی!
🌿━━━━━━━━━━🌿
بربساط نکته‌دانان خودفروشی شرط نیست
یـاسخن دانسته گوای مردعاقل یاخموش
بساط : سفره ،اسباب سفره و مجلس
نکته دان : نکته سنج ، باریک بین
در مجلس حکیمان و نکته سنجان خودنمایی وتظاهر جایگاهی ندارد وخلاف ادب ، نزاکت ومعرفت می باشد. ای کسی که ادّعای عقل و فرزانگی داری ! یا حکیمانه سخن بگو و یا اگر قادرنیستی نکته های ظریف ولطیف بگویی بهترآنست که خاموشی گزینی ولب ازسخن گفتن فرو بـنـدی تا ارزش تومحفوظ بماند. هرسخنی راباهرکسی وهرنکته ای رادرهر جایی نباید مطرح کرد بدان که فضلیتی والاتراز خاموشی وسکوت نیست. داناوخردمندان می دانندکه هیچ نمی دانند!امّا نادانان ادّعای دانایی می کنند وگمان می کننددرموردهمه چیزمی دانند. دانایان حال نادانان راخوب درک می کنند چون تجربه ی نادانی رادارند وطعم ان راقبلاًچشیده اند امّانادانان هرگزنمی توانندحال دانایان رادرک کنند چون هنوزآن حال راتجربه نکرده اند!
باخرابات نشینان زکرامات ملاف
هرسخن جایی وهرنکته مکانی دارد
🌿━━━━━━━━━━🌿
درحریم عشق نتوان دم زد از گفت وشنید
زانکه آنجاجمله اعضا چشم بایدبودوگوش
حریم : اطراف ، آستانه ؛پیشگاه؛ محضر. دراینجا منظور جایی هست که فرصت دیداربین عاشق ومعشوق رخ داده است. درچنین مقامی مقّدس؛ اذهان معشوق وعاشق هردو ازگذشته وآینده فارغ شده وبشدّت درلحظه ی حال حضورخالص دارند. گفت وشنید درچنین لحطات متعالی هیچ جایگاهی ندارد. مکالمه درسکوت صورت می پذیرد گرفتن دستان همدیگر؛ نگاه کردن چشمان همدیگر بهترین ورساترین نوع گفتگوست. ادراک عظیم متقابل بین عاشق ومعشوق رخ می دهد وهیچ سعادت ولذتی بالاترین ازاین وجود ندارد.
معنی بیت:
درمحضر وفضای ملکوتی ملاقات عاشق ومعشوق، جایی برای بحث و گفتگو وجودندارد. مکالمه درچنین لحظات مقدّس؛ درسکوت محض انجام میگیرد سکوتی وسیع که عاشق کاملاً ناپدید می شود هیچ صدایی ازاودرنمی آید هیچ خواهش وتمنّایی مطرح نمی شود. بایدکه در آنجا تمام اعضای بدن به ویژه زبان؛ مبدّل به چشم وگوش شوند وساکت بمانند تا جلوه های خیال انگیزعشق فرصت ظهور وتجلّی پیداکنند مبادا غفلت کنی و لحظه ای ازاین فرصت متعالی را باسخن گویی یا پرسش تباه کنی وازدریافت فیض ادراک عظیم محروم گردی! در حضور معشوق فقط وفقط باید بی گفتگو ساکت ماند ومشاهده کردتاازبارش فیض مستفیض شد. دراین چنین اتّفاق مبارکی، درجریان ملاقاتهای عاشق ومعشوق، شرابی گیراو گوارا به عمل می آید بدین معناکه وقتی یک عاشق صادق درمحضرمعشوق حضورپیدامی کند زمان متوقف شده و بین آنهااتفاق غریبی رخ می دهد، به هر دوی آنها ازغیب چیزی اعطامیگرددوهردو رابه غایتِ خوشی وسرورمی رساند.
بی گفتگوی زلف تودل راهمی کشد
بازلف دلکش توکه را روی گفتگوست
🌿━━━━━━━━━━🌿
ساقیامی ده که رندیهای حافظ فهم کرد
آصف صاحبقران جرم بخش عیب پوش
آصف : آصف بن برخیا وزیر حضرت سلیمان و بسیاری اوقات به وزیرانی که دارای فکر وتدبیر ونکته سنج بودندنیزآصف گفته می شده
صاحب قران : صاحب عزّت وآنکه ازمادرنیکبخت زاده شده است ،به کسی که هنگام تولّدش دو ستاره‌ی زهره و مشتری در یک برج از بروج دوازده‌گانه‌ی فلکی قراردارندصاحب قران گویند.
"رندی" یکی ازپرمعناترین واژه ی دیوان حافظ است. دراینجا به معنی رفتارهایی هست که بظاهروازمنظرشریعت گناه هستند امادر باطن ثواب وموردقبولند. مانند عشقبازی،نظربازی، شادیخواری،عیش ونوش،رهایی ازتعلّقات دینی ودنیوی،شکستن سنّتهاوخارج شدن از چارچوب هایی که جامعه ومدرسه ومذهب برای به اسارت گرفتن مردم درست کرده اند و….
منظور از "آصف" احتمالاً "جلال الدین تورانشاه" وزیر شاه شجاع است وزیر کاردان وفرزانه ای که به حافظ ارادت خاص می ورزیده ومتقابلاً حافظ نیز او رادوست می داشته است، زیرادرتمام اشعارخود ازاوبه نیکی یادکرده است . شاه شجاع وجلال الدین تورانشاه هردواهل دل؛ فرهنگی وفرهیخته بودند.
معنی بیت:
ای ساقی می بده تا شادمانی کنیم زیرا که "جلال الدین تورانشاه" که وزیری با گذشت و عیب پوش است دلیل ظاهر گناه آلود و باطن پاک مرا درک کرده است . اومراخوب می شناسد وازبابت این میگساری خشمگین نخواهدشد.
می اندرمجلس آصف به نوروزجلالی نوش
که بخشدجرعه ی جامت جهان راساز نوروزی
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۳۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۰:
دوش درحلقه‌ی ماقصّه‌ی گیسوی تو بود
تادل شب سخن ازسلسله‌ی موی تو بود
حافظ یک شاعربابصیرت باهوشی فوق العاده بود وتوانمندی خاصّی درمشاهده ی ریشه های نهان ساختارهای اجتماعی داشت. اوالگوهاوسازوکارهای فرهنگی،دینی، سیاسی واجتماعی راکه هزاران سال قدمت داشت بخوبی می شناخت ودرعین حال همانندیک کودک معصوم رویاپردازی میکرد. اوبه راحتی می توانست جلوه های تخیّلاتش رابه مددنبوغ خارق العاده اش به رشته ی تحریردرآورده وغزلهای جاودان وماندگارخلق کند. غزلهایی که سبب بیداری وآگاهی مردم شده وبستری ارزشمندفراهم می سازندکه مردم عادی نیزباالگوهای ساختارهای دینی وحکومتی آشنایی پیداکنندوفریب شیّادان ودین فروشان حقّه بازرانخورند. دراینجا نیز بخشی ازصحبتهای شاعرباشکلها ورخدادهای خیالیست که به غزلی ناب وبی نظیرختم شده است. منبع اصلی اغلب غزلهای دیگر حافظ همین تخیّلات بی مانند اوست.
حلقه های مو به حلقه‌های زنجیر تشبیه شده است بین "دوش" (هم به معنی کتف و شانه و هم به معنی شب) و "حلقه" و "گیسو" و همچنین بین "حلقه" و "سلسله" ایهام تناسب زیبا و پیوندمعنایی وجود دارد.
گیسو: زلف، در فرهنگ‌های مختلف این واژه به شکل‌های زرفین، زفرین، زلفین، زوفرین و زلفینک آمده است. زلف در بعضی از گویش‌های خراسانی هنوز هم به معنای زنجیری است که از داخل به پشت در خانه می‌اندازند تا در قفل شود.
زلف به معنای حقیقی همان گیسو، طرّه وجَعد هست وبیشتر معنای مجازی ان مورد توجّه قرارمیگیرد.
این واژه در منابع عرفان و تصوّف فاقد تعابیر جامع و مانع اسـت امّـا حضرت حافظ،به مددطبع لطیف خویش تعابیری لطیف، باریک، دقیق و مفصّل از زلف ارائه نموده است بطوریکه دامنه ی معنای مجازی زلف وگیسوراتوسعه داده،غنی سازی کرده ومضامین بِکرونابی خلق کرده است.
"دوش" دربعضی از غزلهای حافظ، به معنی شب گذشته دربعضی دیگر به معنی آغاز خلقت و جهان عدم و تاریکی و زمان "الست" است . در قدیم رسم بود که شبـها مخصوصاً در زمستان به صورت دایره دور هم می‌نشستند و داستانهای شاهنامه و قصّه های دیگر می‌خواندند.
"ذکریارب یارب است" به معنای دست به دامان خداشدن آمده است"
معنی بیت:
شب گذشته در محفل ما صحبت پیرامون جلوه های خیال انگیز گیسوان تو بود،سخن اززلفین زنجیرمانند تو تا نیمه های شب ادامه پیدا کرد همانگونه که گیسوان توکشیده وادامه داراست، در خیلی از ابیات دیوان حافظ ، روابطی عمیق، ایهامی ومعناداری بین کلمات وواژه ها وجود دارد که به زیبایی ،عمق وسحرانگیز بودن شعر می انجامد ، مانند همین بیت ؛ رابطه بین "حلقه ی ما" از یک طرف با "حلقه ی گیسو" وحلقه با قصه و از طرفی با حلقه های سلسله(زنجیر)یا رابطه‌ی دوش از دو جهت با گیسو یکی دوش به معنای شب با سیاهی گیسو و یکی هم دوش به معنای شانه که گیسوی بلند بر شانه می‌ریزد ،بسیاربدیع ودل نوازبوده وآرایه ای تماشایی دربیت حاصل شده است. چقدر زیبا و رندانه گفته‌است که گیسوان تو بلند و مشکی است ، زیبایی دیگر اینکه قصه و صحبت گیسو در شب گفته شده و هم شب و هم گیسو سیاهی را به ذهن متبادر می‌سازند ، از طرف دیگر "حلقه" و "سلسله" اشاره به "دور" و "تسلسل" در فلسفه را نیز بیاد می آورد و بدین طریق می‌گوید ؛ داستان زلف تو هم بلند بود و هم تکرار می‌شد و سرانجام صحبت باز به گیسوی تو میرسید .
تا به گیسوی تو دست ناسزایان کم رسد
هردلی ازحلقه‌ای درذکریارب یارب است
🌿━━━━━━━━━━🌿
دل که از ناوک مژگان تودرخون می‌گشت
بـاز مـشتاق کـمـانخانه‌ی ابـروی تــو بــود
ناوک : تیر ، تیر کوچکی که درقدیم با کمان فلزی به نام زنبورک پرتاب می‌شده است
مشتاق : آرزومند ، مایل ، عاشق
کمانخانه : محل نگهداری کمان ، اسلحه خانه ، به دو گوشه‌ی کمان هم گفته شده
ببینیدحافظ به مدد نبوغ خدادادی خویش تنهابا چند واژه ,چه عبارت وترکیب بدیع وبی مانندی خلق نموده است ! ترکیبی که تصویرهای روشنی می سازدو تصاویری که باقرارگرفتن درکناریکدیگر حرکت راخلق می کنند ، درهمین بیت زیبا ما به وضوح می توانیم تصویرعامیانه ومعروف دل ویاهمان قلبی را مشاهده کنیم که تیری دروسط آن نشسته و خون از آن جاری شده است – ازهمان نوع نقاشیهایی که معمولاًعشاق بر در و دیوار، میز و نیمکت ، تنه‌ی درخت بیادگارمی کشندووقتی که تصاویر دو مصرع راکنارهم قرارمیدهیم حرکت بیادماندنی وزنده ای تولید میگردد ......ناوکی ازمژگان محبوبی پرتاب شده وبردل عاشق فرودآمده وآن رادر خون شناورساخته است اما دل عاشق نه تنها ناراحت نیست بلکه بااشتیاقی عظیم منتظردریافت تیری دیگراست.....
ناوک غمزه بیار و رسن زلف که من
جنگ‌ها با دل مجروح بلاکش دارم
🌿━━━━━━━━━━🌿
هـم عـَـفـاالله صباکزتو پـیامـی مــی‌داد
ورنه درکس نرسیـدیم که ازکوی توبود
صبا
عفاالله : جمله ی دعایی است به معنی خدا رحمت کند.خدا رحمت کند باد صبا را که از کوی تو برای ما پیام می‌آورد بظاهر بادصبا فرونشسته ویابعبارتی مرده است که دیگر پیامی ازتونمی آوردخدا بیامرزد!.تاکنون کس دیگری را سراغ نداشتیم که به کوی تو راه یافته وبه ما خبری بیاورد صبا دراشعارحافظ همیشه پیک وپیام آور ازمعشوق به عاشق ومتقابلاً ازعاشق به معشوق است.
صبا ز منزل جانان گذر دریغ مدار
وز او به عاشق بی‌دل خبر دریغ مدار
🌿━━━━━━━━━━🌿
عالـم از شـوروشرعشق خبر هیچ نداشت
فتنه انگیز جهان غمزه‌ی جادوی تو بـود
شور و شر : سوز و فتنه آشوب
غمزه : حرکات و حالات چشم و ابرو که باعث دلربایی میشود
جادو : سحر و افسون و استعاره از چشم زیبا
غمزه‌ی جادو : اشاره های چشم و ابرو ی دلبرانه
اغلب غزلیات حضرت حافظ بگونه ای فراشمول هستند وهریک ازمخاطبان غزل می توانند به قدر درک ودانش خویش، برداشت سطحی یا برداشت عرفانی داشته باشند. غزلهای عاشقانه مانند همین غزل اغلب،قابلیت برداشت هردومعنای سطحی وعارفانه را داراهستندچراکه حافظ خدارا نه از طریق مذاهب وادیان سازمان یافته،بلکه ازپنجره ی آبی عشق می نگرد اوبجای جستجوی خدا،خدایگونگی (رندی) پیشه کرده وبجای عبادت،عشقبازی باخدارابرگزیده است.
عبادت زاهدانه واینکه کسی هرروزدرساعات مشخصی رو به دیوار یا زمین وآسمان نهاده وعبارات مشخصی را به زبان آورد، ازدیدگاه حافظ نه تنها مقبول ومطبوع نیست بلکه بسیاربچگانه وبی معنیست وتکرارمکرّرجملاتی مانند: خدایا توخیلی قدرتمند ودانا و…..هستی، نوعی چاپلوسی وپاچه خواری برای دریافت پاداش محسوب میگردد! اما وقتی که باخلوص دل وعشق، به تمامیت هستی بنگری وحقوق دیگران شامل حیوانات وگیاهان وجمادات رارعایت کنی درآنصورت تمام کارها حتی شستن یک ظرف نیز نیایش محسوب می شود وخالصانه ترین نیایش همین رازونیاز عاشقانه هست.
زاهدوعُجب نمازومن ورندیّ ونیاز
تاتورا خودزمیان باکه عنایت باشد؟
معنی بیت:
از آشوب و غوغای عشق هیچ اثر و خبری درعالم هستی نبود، همه چیزساکت وآرام وبی ذوق وبی هیجان بودند هستی بسان مردابی بی روح ودلمرده بود ناگهان برقی ازجادوی غمزه ی چشمان تودرخشیدن گرفت، فتنه ، آشوب و سوز و اشتیاقی عظیم در هستی جاری شدوچنین اوضاع پرسوزو گدازی رارقم زد!
دراین برداشت عارفانه: همه چیز بی رنگ وبو وخنثی بود هیچی وپوچی همه جارافراگرفته بود….خدابناگاه عزم ظهورکرد،ازحرم اَمن خویش بیرون آمد….حُسن رخسارپرتوافشانی آغازکرد آثارجلوه گری همه ی کائنات را فراگرفت وگل نیلوفرهستی دردل مرداب نیستی شکفت. وقتی فروغ تجلّی به انسان رسید مفتون وشیداشد وطعم ناب عشق دردل وجان اوپیچید…..اودیگرنمی توانست دربهشتِ سرشارازنعمتها اماتُهی ازعشق،آرام گیرد!……کنجکاوانه وباروحی عصیانگر،بهشت راباهمه ی نعمتها وآسایش وآرامشش رهاکردتاراهی سرمنزل عشق گردد......
درازل پرتو حسنت زتجلی دم زد
عشق پیدا شد و آتش به همه عالَم زد....
ظهور وتجلّی حُسن تو سبب پیدایش عشق شد وچنین شوروشر درجهان هستی انداخت.
🌿━━━━━━━━━━🌿
مـن سرگشته هـم از اهـل سلامت بـودم
دام راهـم شـکن طــرّه‌ی هــنـدوی توبود
من سرگشته : دربرداشت عارفانه، استعاره ازآدم هست که دربهشت درکمال آسایش بود وپس ازدریافت پرتوحُسن خداوند شیدا وسرگردان شد.
اهل سلامت : مانند فرشتگان وملایک ، بی خبر ازعشق وشور و شر ودرکمال آسایش.
حافظ به زبانها وعباراتِ گوناگون،دربیان ِدلیل آمدن ِ انسان به کُره ی خاکی "عشق" رامطرح می سازد وبراین باوراست که ما رهرو منزل عشقیم وازسرحدِّ عدم، این همه راه رابرای رسیدن به خودِ معشوق پیموده ایم نه برای ساکن شدن دربهشت وتن آسایی! به باورحافظ مادربهشت ساکن بودیم وازتمام نعمتها ولذات برخوردار، اما همیشه گویی چیزی کم داشتیم……دلمان بیتاب وبیقراربود….همواره دلمان پی چیزی می گشت که دربهشت نبود……ماعشق رادربهشت نداشتیم……. درآغازخلقت پرتوی ازحُسن دوست به مارسیده وماراازخودبیخود کرده بود……کنجکاوی،بی باکی وشیدایی مارابرآن داشت که به میل واراده ی خویش بهشت راباهمه ی نعمتهای بیشمارش،رهاکرده وبدنبال پیداکردن عشق سفری چالش برانگیزو پردردسرآغازکنیم….
معنی بیت:
من سرگشته وشیدا پیش ازاین،همچون فرشتگان بارگاهت ،ازعشق ومحبت و شوروشرآن هیچ خبری نداشتم ودرکمال آرامش بودم. چین و شکن وتاب گیسوان سیاه تو مرا فریب داد دام راه من شد و مرا در تله‌ی عشق گرفتار ساخت وچنین به سرگشتگی وحیرانی دچار نمود.
عافیت می‌طلبد خاطرم اَر بگذارند
غمزه ی شوخش وآن طرّه ی طرّاردگر
🌿━━━━━━━━━━🌿
بـگـشـا بـنـد قـبا تـا بگشاید دل مـن
که گشـادی که مرابود زپهلوی توبـود
گشادی یعنی رهایی ، آرامش و خوشی
"قبا" لباسی جلوباز است که به جای تکمه و زیپ های امروزی با بند مخصوص و با گره های خاصی بسته می‌شده است ،بندقبا رابگشا یعنی باماراحت تر باش،باماغربیگی نکن تامانیز درکنارتو به آرامش برسیم.
آرامش عاشق وقتی میسّراست که معشوق به عاشق اعتمادکرده وپیش او راحت باشد. تقریباً مثل امروزی ها که به میهمان تعارف می کنندتاپالتـو و مانتـو خود را بیرون آورده وراحت بنشینند.معنای عارفانه اش این می شود که خدایا خود را بر من بیشتروبیشتر بنما ، بامن بی پرده باش ، ازحجاب خارج شو؛عریان شو و مرا با خود یکی بدان در کنارم راحت بنشین .
"پهلو" نیز دو معنا دارد : 1- کنار و جنب 2- سو و طرف ؛
قبلآ [درزمان آدم وحوا] که درجوار توساکن بودم آرامشی داشتم واین آرامش در کنار تو و از سوی توحاصل می شد برای بهره مندی بیشتروبیشترازوجودمبارک تو،سرگشتی وشیدایی پیشه کردم اینک خسته ودرمانده وسردرگم شده ام مرا دریاب وبیشتر مورد لطف وعنایت خویش قراربده.
حاجت مطرب و می نیست تو بُرقع بگشا
که به رقص آوردم آتش رویت چو سپند
🌿━━━━━━━━━━🌿
بـه‌وفـای تـوکه بـر تـربت حـافـظ بگـذر
کزجهان می‌شـد ودرآرزوی روی توبود
بـه وفـای تـو: جمله ی سوگند است
تربت : خاک ، گور،قبر
می‌شد: می‌رفت
معنی بیت:
ترا به وفایت سو گند میدهم که برمزار وتربت حافظ گذری کن و توجّهی بنما ، زمانیکه زنده بودم به من توجّهی نکردی حداقل اینکار را انجام بده چون او یعنی حافظ هنگامی که از جهان رخت برمی‌بست در آرزوی دیدن روی تو بـود.
یکی از ویژگیهای شعری وعرفان حافظ دراین است که عشق مجازی: { عشق زمینی ورایج در میان مردم} باعشق حقیقی:{ همان عشق آسمانی وعشق بخداوند} بایکدیگردرهم آمیخته شده وجدا ازیکدیگر نیستند ودرهم تنیده شده اند.
بنابراین بعضی ازابیات مربوط به عشق زمینی وبعضی مربوط به عشق آسمانی می باشد.باخواندن اشعار حافظ؛ آدمی بحرکت افتاده و در جریان یک رفت وآمدلذت بخش قرار میگیرد در رفت وآمداز زمین به آسمان ومجدداً برگشت ازآسمان به زمین.این رفت وبرگشت چنان لطیف وروح نواز است که جان ودل هر آدمی راصیقل داده وبه زندگی اوجهت می بخشد .ره آوردها وسوغاتی هایی که ازاین سیاحت روحانی نصیب آدمی میگردد همچون گوهر ومروارید والماس ارزشمند بوده ودرهیچیک ازآثار گذشتگان وحال یافته نمی شود واین ویژگی یکی دیگر ازرازهای ماندگاری آن عزیز بی مانند می باشد.
آرزومند رخ شاه چو ماهم حافظ
همتی تا به سلامت ز درم بازآید
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۲۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱:
الا یا ایّها السّاقی اَدِر کَاساً و ناوِلها
که عشق آسان نموداوّل ولی افتادمشکل‌ها
درموردِ مصرع اوّل این بیتِ زیبا ونغزمعروف، سخنان زیادی گفته شده وبحث ها ی فراوانی در میان صاحبنظران و اندیشمندان صورت گرفته است. بعضی معتقدند که این مصرع در اصل از یزید ابن معاویه بوده وحافظ ازاو اقتباس نموده است!
🔸 مرتضی مطهری که خود یک متشرّع ،متفکر ومحققّ بشمارمی رود حافظ راازدیدگاه مذهب تشیّع درکتاب «عرفان حافظ» موردنقدوبررسی قرار داده و مفصّلاً به این بحث پرداخته است او دربخشی ازاین کتاب می نویسد:"در جهان اسلام اول کسی که در شعر خودش مفاهیم معنوی و مذهبی و اخلاقی را به‌مسخره گرفت و بیپرده دم از لذّت و عیش و شراب و شاهد و اینها زد ومقصود او هم جز همین امور ظاهری نبود"یزیدبن معاویه"هست و آنچه که اروپایی‌ها آن را «اپیکوریسم» مینامند مسلمین باید «یزیدیگری» بنامند؛ چون اول کسی که این باب را در جهان اسلام فتح کرد یزید بود"
مطهری درادامه می نویسد:
"البته میدانید که یزید شاعری فوق‌العاده زبردست بوده؛ خیلی شاعر بلیغی بوده و دیوانش هم شنیدهام چاپ شده و معروف است که قاضی ابن‌خلّکان معروف که از علمای بزرگ اسلام و مورخ بزرگیست و کتابش جزو اسناد تاریخی دنیای اسلام است و خودش مرد ادیبی هم هست؛ شیفته فوق‌العاده ی شعر یزید بوده؛ به خود یزید ارادتی نداشته ولی به شعر یزید فوق‌العاده ارادتمند بوده؛ و در اشعار یزید همین مضامین تحقیرِ هرچه معنا و اخلاق و معانی دین و مذهب است در قبال لذات و بهره‌گیری از طبیعت، در کمال صراحت آمده است...."
گویند که اصل شعریزید این چنین بوده است:
انا المسموم ما عندی بتریاق ولاراقی
ادر کأساً وناولها الایاایها الساقی
🔸 بعضی براین باورند که حافظ پیرومذهبِ تشیّع نبوده وهیچ تعصّبی به شیعیان نداشته، بنابراین استقبال ازشعریزیدهم برای او امری عادی بوده است. برای کسی که تعصّبی به مذهب تشیّع نداردچه فرقی می کند که شعری را ازیزید اقتباس کند یا یک شاعردیگر؟ استقبال ازیک شعردرمیان شاعران کار ناشایستی نیست وتقریباً همه ی شاعران از اشعاریکدیگراقتباس ویااستقبال می کنند.🔹 بعضی دیگر نیزمعتقدند که براساس تحقیق و پژوهشی که انجام گرفته اصلاً چنین شعری در اشعار اصلی یزید وحتّی اشعارمنتسب به او مشاهده نشده وکلاً این خبر کذب محض است وتوسطّ متشرّعین متعصّب به منظور تخریبِ جایگاه حضرت حافظ ومتوقّف کردن سیر صعودی شهرت وآوازه ی او طرّاحی شده بوده، زیرا این قشرّیون وقتی دریافتندکه به هیچ روش نمی توانند ازمحبوبیّت فزاینده ی حافظ ممانعت بعمل آورند،به چنین روشهایی متوسّل شدند. غافل ازاینکه حافظ، محبوبیّتِ خودرا ازهیچ مذهبی وام نگرفته و شهرت اومدیون نبوغ ذاتی، پاکی دل، پاکی پندار و مهمترازهمه شهامت دربیان حقایق، برملاساختن شیوه های حقّه بازی درلباس دیانت،مبارزه ی بی امان باپدیده ی ریاکاری زاهدانه، وایمان واعتقاد اوبه عشق است وبس.
به گمان نگارنده، برفرض اینکه این مصراع دردیوان شعر یزیدبوده باشد، بازهم این احتمال وجود دارد که حافظ خود به مدد نبوغ خارق العاده وتسلط کامل به زبان عربی، این مصراع راسروده وبصورتِ اتّفاقی، عبارتی شبیهِ شعر یزید درآمده باشد. جادوی بیان، طبع روان وقدرتِ بی مثال حافظ درخَلق مضامین بکر وبدیع،برهیچکس پوشیده نیست ومصرع موردِ بحث، با نظرداشتِ تسلطّ کاملِ حافظ به ادبیّات عرب وغزلهای نابی که به زبان عربی سروده، مضمون ادبی پیچیده ومطلب خاصی نیست که حافظ ازخَلق آن ناتوان بوده باشد. ضمن آنکه درعالم شعرو شاعری این امکان وجود دارد که دونفرشاعربی آنکه اشعار همدیگررا مطالعه کرده یاازیکدیگر شناختی داشته باشند،یک مضمونی رادرذهن خودپرورانده و عباراتی مشابهِ هم را خلق کنند.شوربختانه باتوجّه به اینکه هیچ سند قابل قبولی، پیرامون زندگانی، احوالات وباورها وعقاید خواجه ی عزیز،جزدیوان گهرباراوکه آن راهم دیگران گردآوری کرده انددردست نیست، دراین باره نیز نمی توان نظر قطعی دادلذا ناچاریم به عبارتِ "هرکسی برحَسبِ فکرگمانی دارد" بسنده کنیم وباچشم پوشی ازاین بحث بی ثمر،ازاندیشه های لطیف آن نادره ی روزگاران لذّت ببریم:
الا یاایّهاالسّاقی: ای ساقی، ساقیا
اَدِر: بگردان ، بچرخان و به گردش در آور
کَٲس: کاسه،جام
ناوِل: دست دراز کردن وچیزی رادادن.
معنی بیت:
ای ساقی جام وقدح شراب رابِگردان و به دست من برسان تابانوشیدن جرعه ای شراب،اندکی آرام گیرم که سخت درگیر پیامدهای طاقت سوزعشق هستم.
چرا که عشق، در نگاه اوّل آسان وشیرین جلوه می کرد اماحال که واردگودشده وگامی به پیشتر گذاشته ام رفته رفته مشکلات عظیمی رخ نموده وموانعی ناامید کننده پی درپی پدیدارمی گردند ومرا تحت فشارهای خردکننده ای قرارمی دهند! ای ساقی،باجام شرابی به دادمن برس وآرامم کن.
امّامسئولیت عاشقی چقدرسنگین هست و عشقبازی چه مشکلاتی می تواند به باربیآورد که شاعررا وادار نموده اینچنین دست به دامان ساقی شده وازاواستمدادجوید؟
عشق ازهرنوع که باشد چه نشأت گرفته ازبلوغ جنسی وچه برخاسته ازبلوغ روحی وغنای درونی وآگاهی، موهبتی الهیست و مارا به سمت رشدو تعالی هدایت می کند وبه زندگانی، معنا وهدف می بخشد وزیباییهای نهفته ی آن را پدیدارو برجسته می سازد. امّا پایداری واستقامت درعشق ومحبّت ورزی، هزینه های بسیار سنگینی دارد. رسوایی،گذشتن ازنام ومقام و موقعیّتهای اجتماعی، مذهبی، گسستن تعلّقات دنیوی، بی خواب وخورشدن، چشم پوشی ازآرزوها و امیال شخصی، دردورنج عشق کشیدن وبه آب دیده آتش دل فرو نشانیدن و…..تنها بخشی ازمشکلات و پیآمدهای عاشقیست وبخاطر همین سختی ها ومشقّتهای این راه هست که اغلب مردم پس از دلباختن،خیلی زود بامشاهده ی مشکلات ومرارتها، احساس خطرکرده و عقب نشینی می کنند ونمی توانندواردگودشوند!
تحصیل عشق ورندی آسان نمود اول
آخربسوخت جانم درکسب این فضایلدرحقیقت آدمی وقتی عاشق می شود میمیرد وآدم تازه ای متولّد میگردد. عشق حقیقی برای کسانی رخ می نمایدکه ازمرگ هراسی نداشته وهرلحظه آماده ی مردن بوده باشند. برای همین است که تعداد دلباختگان درهمه جا بسیار زیاد، امّاتعدادعاشقان حقیقی بسیار کم می باشد، چون اغلب مردم ازمرگ می هراسندازطرفی هم نمی توانند ازفیض عشقبازی چشم پوشی کنند انهادرمورد عشق پیوسته رؤیابافی می کنندوبه لذتهای ناب آن می اندیشند ولی شهامت وارد گود شدن راندارند چون ازمردن بشدّت می ترسند بناگزیر سعی می کنندنقش عاشق ومعشوقی رابازی کنندتااندکی ازلذّت عشق برخوردارگردند.
🌺━━━━━🌺
به بوی نافه‌ای که آخر صبا زان طُرّه بگشایدزتابِ جَعدِ مُشکینش چه خون افتاد دلها
به بوی: به هوای، به امید اینکه، در آرزوی اینکه
نافه: کیسه‌ی کوچکِ گره خورده‌ای در شکم، نوع خاصی از آهواست که مُشکی بسیار خوشبو و معطّر در درون آن قرار دارد. وقتی سر این کیسه را بگشایند، عطر آن منتشر میشود. زلفِ سیاه و مجعّدِ معشوق نیز در نظرگاهِ حافظ، نافه‌ای در دل خود دارد. نافه در حقیقت خون دل آهو است که در گذر زمان تبدیل به مُشک معطّر شده است. عاشقان برای فیض بردن از شمیمِ نافه‌ای که در دلِ طرّه‌ی یار قرار دارد، چه خون دلها می‌خورند! به راستی که حافظ در خلق مضامین بکر و خیال‌انگیز بی‌مانند است.
باد صبا: نسیمی که به رابط میان عاشق و معشوق شهرت دارد. به سببِ دسترسی به حریم یار، بوی خوش او را به عاشقان آورده و مرهمی تسکین‌بخش بر زخمهای دل و جان آنان می‌نهد.
طُرّه: آن بخش از موی سر که بر پیشانی ریزد. اما در اینجا به معنای کلیّ زلف و گیسوست.
تاب معانی زیادی دارد:
۱. توان، توانایی، رمق، طاقت، قدرت، قوت
۲. پیچ، جعد، چین، خمش، شکن، طره، کرس
۳. پرتو، تابش، روشنی، فروغ، نور
۴. حرارت، سوزش، گرمی
۵. آرام، صبر، قرار
۶. پایداری، تحمل، شکیبایی
۷. دوام، مقاومتدر اینجا منظور پیچ و تاب، پرتو، فروغ و شکن است.
جَعد: گره و پیچش موی.
معنی بیت:
به امید آنکه باد صبا از آن زلفِ مجعّد گیسوان یار گره‌ها بگشاید، عطر و بویی از آن برای ما بیاورد. از پیچ و تابِ سخت و بازنشدنی زلف محبوب، دلهایمان چقدر خونین شد. انتظار طولانی عاشقان وخون شدن دلهای آنان، حکایت از این دارد که یار به آسانی در دسترس نیست و برای درک و دریافت وبرخورداری از زیبایی‌های او باید خون دلها خوردواشکهاریخت.
برای بوییدن عطر و بوی خوشی که نسیم صبا در اثر برافشاندن زلف مجعّد و مُشکین او پراکنده خواهد نمود، در انتظار تحمّل سوزی بسیار می‌بریم و چه خون‌هایی که در اثر این عطش و اشتیاق در دلهایمان افتاده است.
آن طرّه که هر جعدش صد نافه‌ی چین آرزو
خوش بودی اگربودی،بوییش زخوشخویی
🌺━━━━━━🌺
مرادرمنزل جانان چه اَمن ِعیش؟ چون هردم
جرس فریاد می‌داردکه بربندید محمل‌ها !"منزل جانان" مرحله ی رسیدن به وصال ودیدارمعشوق است. امّا حافظ عاشقی نیست که به این مرحله قانع بوده باشد! حافظ آخرین منزلگاه عشق یعنی فنا شدن وبقایافتن در وجود یار (همچون قطره دراقیانوس) را هدف گرفته است. درنظرگاهِ حافظ بَنای وصال هرلحظه ممکن است با خطا ولغزشی ازسوی عاشق، فروریزد وهجران ودوری دوباره آغازگردد. به همین سبب درمنزل جانان امنیّت عیش بصورت کامل تامین نیست وهرلحظه خطر وتهدید وجود داردکه این عیش به عزامبدّل گردد.
"جَرَس" درحقیقت زنگی است که به گردن شتر کاروان می بندند تا کاروانیان را از حرکت کاروان آگاه کند و آهنگ حرکت را اعلام دارد. دراینجا منظور شاعرازجرس، زنگِ خطر همان خطرات، لغزشها وتهدیداتیست که درمنزل جانان وجود داردوهرلحظه ممکن است که اتّفاقی رخ دهد ووصال به زوال انجامد.
مَحمِل :کجاوه ای که برشتربندند.🌿━━━━━━━🌿
معنی بیت: من درمنزلگاهِ معشوق (وصال) امنیتِ خاطر ندارم، (من برای لذّت بردن ازوصلت نیست که عاشقی پیشه کرده ام) برای من عیش وشادمانی ِ حقیقی زمانیست که هیچ خطری وصلت راتهدید نکند (فناشدن وبقا دروجودمبارک یارو جاودانگییست که مراراضی می نماید) درمنزلگاهِ وصال پیوسته؛زنگِ هشدارو خطر بگوش می رسد که بارها را ببندیدکه وقت رفتن است!
حافظ به قدری دغدغه ی ذوب شدن دروجود یار را دارد که معتقداست خطرات طریق عشق حتّی بامرگ نیز برطرف نمی شوند وممکن است درآن سوی هستی نیز همچنان، عاشق موردتهدیدقرارگرفته وجریان ذوب شدن دروجودمعشوق به تاخیرافتدیا به انجام نرسد!
دررهِ عشق ازآنسوی فناصدخطراست
تانگویی که چوعمرم به سرآمدرستم!🌺━━━━━🌺
به می سجّاده رنگین کن گرَت پیرمُغان گوید
که سالک بی‌خبر نَبُوَد ز راهِ و رسم منزلها
" پیرمُغان" یکی ازکلیدی ترین واژه های دیوان حافظ است. آشنایی بیشتربااین واژه مارابه جهان بینی حافظانه نزدیکترنموده ودرک وفهم اندیشه های ناب شاعر به ویژه واژگان کلیدی مانند:
پیرمعان،کوی مغان،دیرمغان، خرابات مغان،پیرمیکده، و… راآسان ترمی کند."مغان" در اصل قبیله ای از قوم ماد بودند که مقام روحانیت منحصراً به آنان تعلّق داشت . آنگاه که آیینِ زرتشت بر نواحی غرب و جنوب ایران یعنی ماد و پارس مستولی شد "مغان" پیشوایان دیانت جدید شدند. در کتاب اوستانام طبقه ٔ روحانی را به همان عنوان قدیمی که داشته اند یعنی آترون می بینیم اما در عهد اشکانیان و ساسانیان معمولاً این طایفه را"مغان" می خوانده اند.
فردوسی:
برفتندتُرکان زپیش مغان
کشیدندلشکر سوی دامغانفرّخی :
پیش دو دستِ او سجود کنند
چون مغان پیش آذر خرداد.خاقانی
سفرکعبه به صد جهد برآوردم ورفت
سفر کوی مغان است دگر بار مرانظامی:
برآمد ناگه آن مرغ فسون ساز
به آیین مغان بنمود پروازمولوی:
رو بتابید از زر و گفت ای مغان
تا نیاریدم ابوبکر ازمغانامّاجناب حافظ بیشترازهمه ی عارفان وشاعران هم عصر وقبل اززمان خود، درکوی مغان پرسه زده وازهمه بیشتر به "پیرمغان" ارادت دارد! امّاچرا؟
شاید به این سبب بوده باشد که حافظ پیش ازآنکه به مذهب بیاندیشد به فرهنگِ کهن ایرانی ومیراث نیاکانمان می اندیشیده وازشدّتِ علاقه وارادت به حضرت زرتشت به این نگرش رسیده باشد.به باغ تازه کن آئین دین زرتشتی
کنون که لاله برافروخت آتش نمروداحترام وارادتِ خاصّی که ازجانبِ حافظ به زرتشت دیده می شود به سبب این نیست که حافظ به مذهبِ اوگرایش داشته ! چراکه یافته های حافظ،به رغم آنکه پرورش یافته ی مکتب قرآن بوده، اصلاً درچارچوبِ هیچ یک ازمذاهب وادیان سازمان یافته نمی گنجد واندیشه های اوفراتر ازهرمذهب وهرمسلک است.
🌺━━━━━🌺
بنظرچنین می رسد که احترام وارادتِ قلبیِ پایان ناپذیراو،ریشه دراندیشه های نابِ زرتشت، افکار نیک، پندارنیک، کردارنیک و پیرامون مهرورزی وعشق وصلح دوستی داشته باشد.
درخراباتِ مغان نورخدا می بینم
این عجب بین که چه نوری زکجا می بینم!نزدیکی ِ افکار خواجه با افکارزرتشت وحسِّ وطن دوستیِ فوق العاده نیزدلیلی مضاعف شده تا آتش این ارادت همچنان درسینه ی شعله ور وفروزان شاعر روشن بماند.
ازآن به دیرمغانم عزیزمی دارند
که آتش که نمیردهمیشه دردل ماست
یا:
آن روزبردلم درمعنی گشوده شد
کزساکنان درگهِ پیرمغان شدمضمن آنکه علاقه ی حافظ به شراب خواری وآزاد بودنِ شرابخواری درمذهبِ زرتشت را نیزنباید ازنظرپنهان داشت.
گفتم شراب وخرقه نه آئین مذهب است
گفت این عمل به مذهب پیرمغان کنند.
یا:
مریدِ پیرمغانم زمن مرنج ای شیخ
چراکه وعده توکردیُّ اوبجاآورد!بنابراین بکارگیری مستمر واژه ی "مغان" ازسوی حافظ، درحقیقت ارجاع رندانه ی افکارواذهان مخاطبین به فرهنگ کهن،باورهای قبل ازحمله ی اعراب به ایران وتاکید وبرجسته سازی اندیشه های ناب حضرت زرتشت است.
اگرچه به روشنی مشخصّ نیست که منظوراز"پیرمُغان" چه کسی هست، احتمال قوی این است که این "پیرفرزانه" اصلاً وجود خارجی نداشته ویک شخصیّت خیالی بوده است. حافظ ازآنجا که وسواس زیادی برای انتخابِ راهنما وپیرداشته، وبانظرداشت اینکه ازهیچ یک ازپیام آوران دینی ورهبران مذهبی حتّی پیامبراسلام، نامی به عنوان مرشد وراهنما دردیوان خود نیآورده است به مدد نبوغ بی نظیرخویش، در کارگاهِ خیال دست به آفرینشِ یک پیرروشن ضمیر، مطابق سلیقه ی خود زده و به او شخصیّتِ کامل بخشیده ، سپس وی رابه عنوان الگو و شاخص قرارداده است تاباورها وجهان بینی فرامذهبی خود را اززبان اوبازنشرنماید. به لطف همین شیوه ی هوشمندانه ورندانه هست که حافظ به فضای وسیعی ازآزادی واستقلال فکری دسترسی پیداکرده وتوانسته همه چیز رابه زیرتیغ تیز سئوال بکشد وچارچوبهای سنتّی ،شریعت ومذهب رادرهم شکند ودرعرصه ی اندیشه ورزی طرحی نو دراندازد.🌺━━━━━🌺
بااینحال بسیاری باتوّجه به معنای لغوی "پـیـرمـُغـان"( پیشوا وروحانیِ زرتشتی)براین باورند که منظورحافظ همان "حضرت زردتشت" است و اوبی هیچ تردیدی پیرو زرتشت بوده وازترس متشرّعین زمانه ی خویش این موضوع را کتمان می نموده است! گرچه دهها بیت می توان دراثباتِ این فرضیّه، ازدیوان حافظ پیداکرد لیکن بایداین نکته رانیز درنظرداشت که جهان بینی حافظ وباورهای او، کاملاً منحصربفرد وشخصی هست.
بنظرچنین می رسد که اوباقوانینی که خود وضع کرده بوده، زندگی می کرده ودارای اعتقاداتِ فرامذهبی فراقومی وفرامرزی بوده است. دریک تعریفِ ساده می توان چنین گفت که: به استنادِ باورهایی که داشته، اودرچارچوبِ هیچ یک ازمذاهب وادیان سازمان یافته قرارنمی گیرد. اوانسانی آزاداندیش ووارسته ازهرگونه تعلّقاتِ مذهبی ورهاشده ازوابستگیهای قومی وفرقه ایست. اوخودبه تنهایی یک مذهب ومَسلکِ تمام عیاربود وعشق درسرلوحه ی باورها واعتقاداتِ اوقرارداشت.بنابراین حافظ فقط َ«حافظ» است وهیچ برچسبی براندیشه های جهانی اونمی چسبدوهیچ مذهبی نمی توانداورابه انحصارخود درآورده وشهرت واعتبارجهانی اورا تصاحب کند.
جنگِ هفتادودوملّت همه راعذربنه
چون ندیدند حقیقت رهِ افسانه زدند.به هرحال پیر مغان حافظ،هرکه بوده باشد باتوجّه به ویژگیهایی که ازاوتوصیف کرده،این پیردل آگاه، یک اَبَرانسانِ کامل،پاک نیّت وپاک کردار وروشن ضمیری بی ماننبوده است.
به ترکِ خدمتِ پیرِ مغان نخواهم گفت
چراکه مصلحتِ خود درآن نمی بینم
بگذریم....سالک: رهرو، کسی که به قصدِ تهذیب نفس ورسیدن به معشوق، به سیروسلوک می پردازد.
راه ورسم منزلها: درسیر وسلوک چندین منزل وجود دارد بعضی ها برای منازل عدد وعنوان قائل هستند مانند: ۱- طلب.۲-عشق ۳-استغنا و.... بعضی دیگر نیزبراین باورند که راهِ به کمال رسیدن پایان ناپذیراست. با توجّه به اختلافات فراوانی که بین فرقه ها ودسته های مختلف وجود دارد، بنظرمی رسد حافظ پایبندِ هیچکدام ازاین عدد ورقم ها وعناوین گوناگون نبوده وبه مددِ نبوغ خویش،یافته ها وقوانین خویش والبته با پیروی ازپیرمُغان، درمسیرکمال گام برمی داشت. حافظ باهمه ی عارفان پیشین وپسین خود ازجمله شیخ شبستری ومولوی وسعدی و....تفاوتهایی اززمین تاآسمان دارد،گرچه ممکن است بعضی ازباورهای همه ی این بزرگان دربعضی ابعاد شبیه هم بوده باشد.
که سالک بی خبرنَبُوَد: سالک بایدازراه ورسم این طریق(مسلک حافظانه ورندانگی) آگاهی پیداکند،بی خبر وبی اطلاع نمی شود پادراین راه گذاشت. دراینجا حافظ به سالک یادآوی می کند که قبل ازبه راه افتادن آگاهی کسب کند.
معنی بیت:ای سالک وای کسی که تازه به این مسیر رشدونموّ گام نهاده ای، اگر چنانچه پیرمغان( به معنای مُرشد وراهنما که به درجه ی معرفت وکمال رسیده است) فرمان دهد که سجّاده ی عبادتت (عبادت ازنوع زاهدانه) رابا شراب انگوری رنگین کن(باحالت مستی عبادت کن) تعجّب مکن وسربازمزن. این تضادّهای ظاهری(شراب وسجّاده) بخشی ازراه ورسم منزلهای سیروسلوک حافظانه هست و سالک نباید ازاین راه ورسمهاکه بعضاً به ظاهر متضاد نیزهستند بی اطلاع و بی خبرباشد. بدان وآگاه باش که این مسیرپُرازعجایب وشگفتی هاست، آمادگی داشته باش تا غافلگیرنگردی اگر مرشدگفت می انگوری بنوش هرچندکه خلاف شریعت باشد بایدبنوشی واعتراض نکنی.
چوپیرِسالکِ عشقت به مِی حواله کند
بنوش ومنتظر رحمتِ خدا می باشحافظ درجای دیگری درنقش سالک بی خبر فررفته وبه پیشنهاد پیرمغان، مبنی بررنگین کردن سجاده به شراب انگوری اعتراض می کند وپیرپاسخش رامی دهد:
گفتم شراب وخرقه نه آیین مذهب است
گفت این عمل به مذهب پیرمغان کنند.
بعضی ها با استناد به مطالبی ازهمین دست، ادّعامی کنندکه مذهب پیرمغان، همان مذهب زرتشتی هست چراکه درمذهب زرتشت نوشیدن شراب مجازمی باشد.
دلم زصومعه بگرفت وخرقه ی سالوس
کجاست دیرمغان وشراب ناب کجا؟
🌺━━━━━🌺
شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایلکجا دانند حال ما سبکباران ساحلها؟
هایل:ترساننده، هول انگیز،وحشتناک
سبکباران ساحل ها: آسوده خاطران، فراغبالان، آنها که راحتی را برگزیدند، آنهاکه ازمسئولیت سنگین عشق شانه خالی کردند، درحالی که عاشقان باگزینش آگاهانه ی مسئولیت سنگین عاشقی، امنیت وآرامش ساحل را رها کرده وبه ذوق دریافت حقیقت عشق، دل به دریای طوفانی می سپارند.
🌿━━━━🌿معنی بیت:
درادامه ی بیت قبلی ویادآوری وتوضیحِ راه ورسم منزلها به سالکِ تازه کار می فرماید:
ماعاشقان وسالکان طریق عشق ورندانگی، درچنین شرایطِ هولناکی قرارداریم:
دردریایی موّاج، درتاریکی شب ،همراه باخوفِ فروافتادن درگردابی طوفانی و ترس انگیز گرفتارشده ایم. (ماراحالیست که تنها کسانی می توانددرک کندکه درچنین شرایطی قرارگرفته باشند) آسوده خاطرانی که در ساحلِ اَمنِ دریا لَمیده اند،کی وچگونه حال ما را می تواننددرک کنند!؟خامانِ ره نرفته چه دانندذوق عشق؟
دریادلی بجوی، دلیری سرآمدی
🌺━━━━🌺
همه کارم ز خود کامی به بدنامی کشید آخر
نهان کی ماند آن رازی کز او سازند محفل‌ها؟خودکامی: خودسری، کسی که به کام ومیل فردی رسیده باشد. اما خودکامگی حافظ برآورده کردن هواوهوسهای نفسانی نبود. باشناختی که ازشخصیت اوداریم مقصود از"خودکامی" دراینجا "خودانگیختگی وحقیقت خودرازیستن" هست. چنانکه گفته شدحافظ مطابق باقوانینی که خودوضع کرده بود زندگی می نمود او همه ی چارچوب ها راشکسته وازتعلّقات دینی ودنیوی رهاشده وآزادانه می اندیشید وبه اختیارخویش عمل می کرد وبه نظرات وقضاوت دیگران اهمیّتی نمی داد)
🌿━━━━🌿
معنی بیت:
من به جای آنکه به رسم ِمتداول درمیان عامه ی مردم زندگی کنم، براساس طبیعت ذاتی خویش رفتارکرده و رندانگی وعشقبازی راانتخاب کردم (بایافته ها ودانش وآگاهی ِخویش، جهان بینیِ خاصّی راپی ریزی کردم، خرابات را بَنانهادم وبرخرافات تاختم وشیوه های فریبکاری زاهد وعابد وحُقّه بازی صوفیان رابرمَلا نمودم و....)این شدکه بدنام شدم (به کفرورزی وخروج ازشریعت وبی بندباری و....متهّم شدم…تکفیرشدم وسپس به یزد تبعیدشدم….) ازاول هم روشن بودکه نتیجه چه خواهدشد. آخرمگرامکان داشت که راز واَسرار من پوشیده بماند؟ رازی که از آن مردم عامی آگاه شده و به فراخور دانش وفهم خویش، بابرداشتهای متفاوت ،سخنان ضدو نقیض می پراکنند هرگزپوشیده نمی ماند.
🌿━━━━━🌿
حافظ دراینجا به حقیقتی انکارناپذیر اشاره می کند: (دیگران بامحافظه کاری ومصلحت اندیشی، ریاکاری وفریبکاری پیشه کرده واسرارشان راپوشیده نگاهداشتند ودرمیان مردم به خیرخواهی ونیکنامی شهرت پیدا کردند! امّا من بی پروا حقایق راگفتم،عریان تر وبی پرده تراز همه صحبت کردم،تااینکه آنها به خوشنامی ومن به بدنامی مشهور شدم).
صوفیان جمله حریفند ونظرباز ولی
زین میان حافظِ دلسوخته بدنام افتاد!
🌺━━━━🌺
حضوری گرهمی‌خواهی ازاوغایب مشو حافظمتی ما تَلقَ من تَهوی دَع الدّنیا و اَهمِلها
متی: هرگاه
تَلقَ: به معنی کسی را ملاقات کردن یا با کسی برخورد کردن.
تَهوَی: دوست داشتن
دَع الدّنیا : به معنی رهاکردن، ترک کردن .
اَهمِلها: بی توجّهی کرون به چیزی یا فراموش کردن آن.معنی بیت:
ای حافظ اگر برآن سر هستی که حضور قلبی نسبت به معشوق داشته باشی وازلذتِ ناب حضوربهره مند گردی، نباید یک لحظه هم ازیادِ واندیشه ی او فارغ شوی ،بایستی فکروخیالِ معشوق خوروخوابت باشد، هرگاه به چیزی دنیوی تمایل پیداکردی بی درنگ رهایش کن وهرکه وهرچه جز اوست را نادیده بگیر تا به حرم وصال یارنایل گردی
درراستای رمزوراز نکته ی پنهانی این بیت یادِ خاطره ای افتادم. چندسال پیش به اتّفاق یکی ازدوستان مشغول آموزش خوشنویسی بودیم. پس ازگذشت مدّتی، دوستم احساس کردعلیرغم تمرین وممارست، دریادگیری فنون خوشنویسی پبشرفتی ندارد مأیوس وناامیدشده بود یک روزازاستاد پرسید: استاد من چرا هیچ پیشرفتی نمی کنم علّتش چیست؟ استاد جواب داد:
« با روزی یکی دوساعت تمرین کردن توفیق چندانی حاصل نمی شود! باید عاشق خطاطی باشی، شب وروز برفکروخیال توجزخطاطی چیزی نگذرد! بایدخور وخوابت خطاطی باشد،وقتی تمرین عملی تمام شد باید تمرین نظری آغازشود وخلاصه درتمام اوقات با دست وفکر وپندارت تمرین کنی تا به جایی برسی! اگرتمرینات اینگونه نباشد جزوقت تلف کردن چیزی حاصل نخواهد شد»حافظ نیز دراین بیت چنین چیزی به خودش می گوید. باید لحظه ای غفلت نکنی وهمه ی خوروخواب وبیداریت عشق ورزیدن وخیال یارباشد تاکامیاب وکامرواگردی .
گرطمع داری ازآن جام مُرصّع می لعل
ای بسا دُرکه به نوکِ مژه ات بایدسُفت.
جعفر مصباح در ۱۰ سال قبل، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۳:۴۶ دربارهٔ ملک‌الشعرا بهار » غزلیات » شمارهٔ ۶۷: