سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۱۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۹:
ای خون‌بهای نافه‌ی چین خاک راه تو
خـورشید سایه پـرور طَـرف کلاه تـو
خون بها: ارزش وقیمت
نافه ی چین:مشک،عطر
نافه : کیسه‌ای در زیرناف نوعی آهوست که دربهاراز مشک پـُر می‌شود ، وقتی نافه پر از مشک شد شروع به خارش میکند و آهوشکم خودرا بر سنگهای تیز میکشد و نافه پاره می شودو بر روی سنگ می‌ریزد و دشت سرشار از بوی دلپذیر وخوش میگردد....
این ماده به جهت کیمیا بودن بسیار قیمتی وارزشمنداست. حافظ خاک راه معشوق را بسیارباارزش می داندوبه قیمت نافه ی کیمیا درنظرگرفته است یعنی خاک راهی که هیچ ارزشی نداردوقتی که تو(معشوق )بر روی آن می گذری مانند نافه ی چین که کمیاب وارزشمنداست قیمتی وپربهامی گردد.
تناسب بین "خون بها" و "نافه ی چین"که خودبه نوعی خون است بسیارزیبا وبی نظیراست خاک پای تو آنقدررایحه ی دلپذیرداردکه نافه ی چین را ازرونق می اندازدوبه عبارتی آن را ازبین می برد، پس خون بهای نافه ی چین فقط می تواندخاک پای توباشد.
سایه پرور: نازپرورده،خانه زاد
خورشیدباآن همه عظمت ودرخشندگی در زیر سایه ی لبه ی کلاه تـو پرورده شده واین چنین فروزندگی پیداکرده است.از زاویه ای دیگر خورشیدهمان چهره ی فروزان معشوق است که زیرسایه ی لبه ی کلاه پرورده شده است.
با همه عطرِ دامنت آیدم از صبا عجب
کز گذر تو خاک را مشک ختن نمی کند
🌿━━━━━━🌿
نرگس کرشمه می‌برد از حد برون خرام
ای مـن فـدای شیـوه‌ی چشم سیاه تـو
نـرگس نوعی گل زمستانیست و با آمدن بهار عمرش تمام می‌شود ناز وعشوه ی نرگس زبانزدشاعران قدیم بوده وبه همین سبب چشم را به نرگس یا نرگس را به چشم تشبیه کرده‌اندواغلب شاعران این تشبیه رادر اشعارخویش بکاربرده اند.
ای معشوق :درغیاب تو گل نـرگس دارد بیش از حد ناز و عشوه میکند،به جلوه درآی وبیرون بخرام ای که جان من به فدای شیوه ی چشم سیاه وطرز نگاه تو باد. با نازوکرشمه بیا تا نرگس شرمسارانه برود وباآمدنت زمستان به پایان رسدوبهارآید.
ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد
چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد
🌿━━━━━━🌿
خونم بخورکه هیچ ملک باچنان جمال
از دل نیـایدش که نویـسـد گناه تـو
خونـم بخور: جانم رابگیر ،مرا بکش
بی هیچ دغدغه ونگرانی مرا بکش و خونم را بخور چرا که با چنین جمال زیبایی که تـو داری هیچ فرشته ای دلش نمی‌آید که بر تـو گناهی بـنـویـسـد.منظور ازملک همان فرشتگانی هستندکه به باوربعضی مردم ، ازطرف خداوندمأموریت دارند تاگناه وثواب آدمیان رابنویسند.
محتاج قصه نیست گرت قصدخون ماست
چون رخت ازآن توست به یغما چه حاجت است
🌿━━━━━━🌿
آرام وخواب خلق جـهان راسبب تـویی
زان شدکنـار دیده و دل تـکیه گاه تـو
سبب آرامش و خـواب خوش و راحتیِ خلق جهان تـو هستی. به همین سبب کـنـار دیـده ودل "بهترین نقطه ی چشم وبهترین جای دل "راجایـگاه وتکیه گاه تـو قرارداده ام.
مائیم وآستانه ی عشق وسرنیاز
تاخواب خوش که رابرد اندرکناردوست
🌿━━━━━━🌿
با هر ستاره‌ای سر وکارست هر شبم
از حسرت فـروغ رخ همچـو مـاه تو
سر و کارم هرشب با سـتـارگان است .یعنی با ستارگان رازونیاز ودرد دل می‌کنم. از حسرت اینکه شـبـهـا از فـروغ چهره‌ی همچون مـاه تو.دورهستم. ستاره _ شب_ فـروغ و مـاه واژه هایی هستندکه ازمنظرمعنا خویشاوندان یکدیگرند.
قرارگرفتن آنهادرکنارهمدیگر،ایهام تناسب یا مراعات النظیرزیبایی راشکل داده اند.این زیبایی وزینت درتمام شعرهای حافظ به چشم می خورد. به معشوق خویش می گوید شبـهایی که تو حضورنداری، ناگزیرم با ستارگان صحبت کنم وسراغ تورا یابوی تورا ونورتورا ازآنهابگیرم .زیرا که ستارگان نـور ازماه میگیرند وماه رخسار تورا درنظرمن تداعی می کند.
ستاره ی شب هجران نمی فشاندنور
به بام قصر برآی و چراغ مه بر کن
🌿━━━━━━🌿
یاران همنشین همه ازهم جدا شدند
مـایـیم و آسـتانـه‌ی دولـت پنـاه تو
آنها که ادعای دوستی وعشق ورزی داشتندوهمنشین وهمراه هم بودند سرانجام هرکدام به دلایلی از یکدیگر جـدا شدند ، اماما همچنان پایبندعشق توهستیم ودرآستانه ی بارگاه توسرنهاده ایم .
ماجرای من ومعشوق مراپایان نیست
هر چه آغاز ندارد نپذیرد انجام
🌿━━━━━━🌿
حـافظ طـمع مبـُر زعنایت که عاقبت
آتـش زنـد بـه خـرمن غم دودآه تو
ای حـافــظ ؛ از توجه عنایت والطاف معشوق نا امید نشو .چرا که سرانجام آه آتشین تـو خرمن غم را خواهدسوزانـد. یعنی درنهایت توجه معشوق راجلب خواهی کرد.این آه های دمادم وآتشناک بی ثمر نخواهدبود.
صبرکن حافظ بسختی روزوشب
عاقبت روزی بیابی کام را
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۱۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۰:
ای پسته ی توخنده زده برحدیث قند
مشتاقم از برای خدا یک شکر بخند
«پسته» استعاره از دهان تنگ است.
«خنده زدن» دراینجااستهزا،طعنه وتحقیرکردنست.
«حدیث» : داستان وحکایت
معنی بیت: ای معشوقه ی من که شیرینی دهان تنگ تو، قندرا بی ارزش ساخته است. دهان تنگ توآنقدرشیرین است که حکایت شیرینی قندرابه فراموشی سپرده است. آرزوی دیدن لبخند تو رادارم محض رضای خدا یکبار لبخند بزن.
«یک شکربخند» باحدیث قند آرایه ی شیرین ومناسبی بوجودآورده است. معشوق اگر به اندازه ی یک دانه شکر (بسیاراندک)هم بخنددبازهم شیرینی وحدیث قندرا درنظر عاشق ازبین می برد.
حافظ شیرین سخن باواژه های «پسته وخنده»
مضمون‌های بکروجالب دارد:
بگشا پسته ی خندان وشکر ریرزی کن
خلق را ازدهن خویش میندازبه شک
🌿━━━━━━🌿
طوبی ز قامت تو نیارد که دم زند
زین قصه بگذرم که سخن می شود بلند
طوبی درختیست دربهشت. گویند آنقدربلنداست که
سایه ی آن تمام بهشت رافراگرفته است!جل الخالق!
نیارد : قادرنبود،نتواند
معنی بیت:
قدوقامت تو آنقدر بلند است که طوبی با همه ی بلندی قدش درمقابله ومقایسه باتو کم می آورد.نمی تواند دم از بلندی قامت تو بزند. من هم اگر بخواهم از قدوقامت تو سخن بگویم وآن راتوصیف وتعریف کنم اطاله ی کلام پیدامی شودوسخن طولانی می گردد .
تو وطوبا وما وقامت یار
فکرهرکس به قدرهمت اوست
🌿━━━━━━🌿
خواهی که برنخیزدت ازدیده رود خون
دل در وفای صحبت رود کسان مبند
«رود» درمصرع اول به معنی رودخانه ودرمصرع
دوم به معنی فرزند دلبند وعزیز آمده است.
عشقبازی سختیها ومرارت زیادی دارد اگر ظرفیت آن رانداری دراین راه قدم مگذار. چشم پوشی ازنام وشهرت وموقعیتهای اجتماعی، بی اعتنایی به قضاوتهای دیگران،پذیرش رسوایی واتـهامات گوناگون،پیهِ شلاّق وبند وحبس برتن مالیدن و.....شهامت والایی می خواهد که هرکسی ازعهده ی انها برنمی آید
معنی بیت:
چنانچه می خواهی رودخون ازچشمانت جاری نگردد، به فرزندان مردم دل مبند وبه ادعاهای وفاداری آنان تکیه مکن،زیرا به یقین آنها وفادار نخواهدماند وتو سرانجام دل آزرده ونالان وگریان خواهی شد.
ازآن دمی که زچشمم برفت رودعزیز
کناردامن من همچورودجیحون است
🌿━━━━━━🌿
گر جلوه می نمایی و گر طعنه می زنی
ما نیستیم معتقد شیخ خودپسند
حافظ باتمامیّت وجوددر دنیا زندگی کردو تمام ابعادش را (غم وشادی،ثواب وگناه ،امیدونامیدی، شکست وپیروزی و..... )تجربه نمود واجازه نداد که دنیاوارداو شده واورافریب دهد. حافظ باشهامتی ستودنی پشت هیچ مرزومذهبی توقّف نکرد وهرجاکه ممکن بود چندقدم جلوتررفت، آفرینشگری همچون حافظ هرگزنمی توانست یکجاآرام گیرد اونیک می دانست که فقط در فضای خطرکردن! ماجراجویی، شور و هیجان و عصیان هست که درون ادمی شکوفا و غنچه ی وجودش تبدیل به گل می شود وهوشمندی هنگامی رشدونموّ میکند که هر لحظه با ناشناختگی روبروگردد. اوبه خوبی از شرطی شدن ها وتلقینات هیپنوتیزمی که هرآدمی در دوران کودکی تحت تاثیر آن قرارمی گیرد، خود را پاکسازی کردوبستری مناسب برای آزاد ساختن قریحه ی شعر و شاعری آفرید.
جلوه می نمایی: متجلّی می گردی ، خودنمایی می کنی
معنی بیت:خطاب به شیخ متکبّروزاهدریاییست
ای شیخ خود پسند ،هرچندکه جلوه گری کنی (ازخودبه حیله ونیرنگ،کرامات نشان دهی) وباتظاهروریا خودرا پیش ماصالح وشایسته وانمودکنی ومارا فریب دهی ویااگر به ما طعنه بزنی و مارابه گنهکاربودن متهم کنی، ما پیرو تونیستیم ونخواهیم بود.هرکاری انجام دهی ما به صالح بودن تواعتقادی پیدا نخواهیم کرد.
حافظ روحیّه ی عصیانگری وساختارشکنی داشت او باشهامتی بی نظیر،بی تابانه ازچارچوبها ومرزها ومذاهب وفرقه های سازمان یافته عبورکردتابانورحقیقت رشدونموّ کند.
سنّت شکنی رسم وراه مرشدان حقیقیست ومرام حافظ سنّت شکنی ونوآوری درعرصه ی اندیشه ورزی بودتاانجاکه قصدشکافتن سقف فلک وانداختن طرحی نو درکاینات بود. هرگاه با مرشدی سنّت گرا برخورد کردی بدان که او حقیقی نیست وگرنه سنّت گرا نمی بود!
حافظ بااشتیاقی عظیم بارها وبارها بی وقفه بازاندیشی می نمودومبانی فکری وباورهای خودراسروسامان می بخشید.
نوگرایی، نواندیشی،ساختارشکنی ماهیّت وشخصیّت وجودی اوبود.
کشف فضاهای جدید درعرصه ی اندیشه ورزی، نگاه نو به خدایگونگی،زندگانی، وتفسیرتازه از عشقبازی ،گناه وثواب، بهشت وجهنّم ازیافته هاودستآوردهای مهمّ اوبه شمارمی رود. اوبه جای جستجوی خدا،خداگونگی، وبه جای رفتن به بهشت، بهشت شدن راتمرین کرد تابه هرجا که می رود بهشت رانیزباخودبه آنجاببرد.ماشیخ وواعظ کمترشناسی
یاجام باده یاقصه کوتاه
🌿━━━━━━🌿
ز آشفتگیّ حال من آگاه کی شود
آن را که دل نگشت گرفتار این کمند
معنی بیت:
کسی که عشق راتجربه نکرده، درکمندگیسویی گرفتارنشده وازچندوچون پریشانی حال عاشق بی خبراست چگونه می تواند آشفتگی حال من مرا دریابد؟
هزارنکته ی باریکترزمواینجاست
نه هرکه سربتراشد قلندری داند.
🌿━━━━━━🌿
بازار شوق گرم شد آن سروقد کجاست
تا جان خود بر آتش رویش کنم سپند
معنی بیت:
اشتیاق و آرزومندیِ من برایِ دیدار روی دوست فزونی یافت آن یار بلند قد کجاست تا جان خود را همچون سپند در آتش رویش بسوزانم جانم را بلاگردانش کنم .
جان عشّاق سپندِ رُخ خودمی دانست
وآتش چهره بدین کاربرافروخته بود
🌿━━━━━━🌿
جایی که یار ما به شکرخنده دم زند
ای پسته کیستی تو؟خدارابه خودمخند
معنی بیت:
وقتی یار ما به خنده وتبسم سخن می گوید، ای پسته تو کیستی؟محض رضای خداتولبخندمزن که آبروی خود را خواهی برد.
گرچه ازکِبرسخن بامن درویش نگفت
جان فدای شکرین پسته ی خاموشش باد
🌿━━━━━━🌿
حافظ چو ترک غمزه ی تُرکان نمی کنی
دانی کجاست جای تو ؟ خوارزم یا خجند
خوارزم : ناحیه ای در سفلای رود جیحون که مهد قوم آریا بوده است.
خجند : قصبه ای بر کنار رود سیحون که آن را عروس دنیا خوانند ، امروزه شهری است بزرگ در ترکمنستان
حافظ تو که از غمزه (شیوه )ی ترکان (زیبارویان) پرهیز نمی کنی و دل نمی کنی،دانی جایگاه تو کجاست ؟توبایددر خوارزم و خجند که سرزمین ترکان زیباروی است مسکن گزینی.
اگرچه مرغ زیرک بودحافظ درهواداری
به تیرغمزه صیدش کردچشم آن کمان ابرو
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۰۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۴۰:
ابــر آذاری بـرآمـد بـاد نــوروزی وزیــد
وجه مِی میخواهم ومطرب که میگویدرسید
آذار : ماه ششم از ماههای رومیست بعبارتی ۹ روزآزار در اسفند و ۲۱ روزش در فروردین است. اکثر ابیات این غزل مزین به آرایه ی"حُسن طلب" می باشد. مفهوم"حسن طلب" آن است که شاعر به زیبایی و رندی با زبانی شیرین ولطیف درخواست وتقاضای خودرا مطرح سازد.
درقدیم چنین معمول بوده که درمساجد ومکانهای جمعی،یک نفربعنوان جارچی درخواست ها وتقاضاهای تهیدستان وفقرا را باصدای بلند مطرح می نمود واز میان حاضرین کسانی که نیکوکار وگشاده دست بودند بمنظورکمک به صاحبان درخواست های مطرح شده اعلام آمادگی می کردندوهمان شخص جارچی اعلام می نمود:"رسید" وبدینوسیله همگان متوجه می شدند که مشکل آن نیازمند برطرف گردید. به همین ترتیب درخواست های بعدی قرائت واقدام لازم معمول می شد. حضرت حافظ نیزبا رندی وزیرکی ضمن فضاسازی وبه تصویرکشیدن چنین مجلسی ،با اعلام خبرفرارسیدن موسم بهاری وبیان نیازمندی وتهیدستیِ خویش، قصددارد موردنظر وتوجه نیکوکاران قرارگرفته وباحمایت یکی ازآنها هزینه ی عیش ونوش خودراتهیه نماید.. جالب اینجاست که اینباردرخواست کمک، نه ازجانب فقیری تهیدست جهت رفع درماندگی، بلکه ازجانب کسی مطرح می شود که قصدعیش ونوش وشادیخواری دارد! تادر ایام عید وهنگامه ی شادیخواری و خوش باشی وخوشدلی ، بی نصیب نماند.
"من نیاز به هزینه‌ی تهیه ی شراب و دستمزد مطرب دارم ، ببینم چه کسی همّت کرده وخواهدگفت که این هزینه رسید.؟"روشن است که چنین درخواست های طنزآمیز ولطیف،معمولاًبی پاسخ نمانده و ازسوی نیکوکاران خوش ذوق برآورده می گردد. این نکته ی رندانه ازاثرات آرایه ی"حسن طلب" می باشد که شاعربخوبی دراکثر بیت های این غزل این آرایه را لحاظ نموده است.
زکوی یارمی آیدنسیم بادنوروزی
ازاین بادارمددخواهی چراغ دل برافروزی
🌿━━━━━━🌿
شـــاهدان در جلـوه و من شـرمسار کیـسه‌ام
بارعشق ومفلسی صعب است ومی‌باید کشید
درادامه ی همان تقاضای بیت بالا:دلبران زیباروی درحال خودنمایی وجلوه گری هستند من که تهیدستم وکیسه ام خالیست،ناگزیرم شرمساری بکشم .عاشقی وعیش ونوش با کیسه ی خالی، میسرنبوده ومن باید این وضعیت سخت وآزارنده را تحمل کنم. زیرا عشق ورزی بادلبرانِ حُسن فروش هزینه ی زیادی دارد، زر و سیم وتوان مالی می‌خواهد.
عشق است ومفلسی وجوانی ونوبهار
عذزم پذیر وجرم به ذیل کرم بپوش
🌿━━━━━━🌿
قحط جود است آبـروی خود نمی‌باید فروخت
باده و گل از بهای خرقه می‌باید خــریـد
مناعت طبع حافظ که یکی ازویژگی های خاص اوست دراینجا نیز کاملاًمحسوس ونمایان شده وبه محض اینکه شاعراحساس می کند باطرح این درخواست ممکن است آبرویش به خطرافتد خطاب به خود می فرماید:دراین دوران که قحطی ِجوانمردی و کمبودِ بخشش است ،نباید به خاطر تنگدستی آبروی خود را فروخت ، بهتر این است که با فروش خرقه وتن پوش خود، شراب و گل تهیه کرد ه وبه عیش وطرب بپردازم.
دراینجا دونکته ی حکمت آمیز نهفته است:نخست اینکه نباید به بهای ازدست رفتن آبرو به عیش وخوشدلی پرداخت. دوم اینکه نباید به بهانه ی تهیدستی ازخوشگذرانی وعشرت غافل ماند. درهمین رابطه درجای دیگر می فرماید :«هنگام تنگدستی در عیش کوش و مستی
کاین کیمیای هستی قارون کند گدا را»
🌿━━━━━━🌿
گوئیاخواهد گشود از دولتم کاری که دوش
من همی کردم دعا و صبح صادق می‌دمید
دراین بیت آرزووانتظار دارد که مشکل تهیدستی، ازطرف بخت واقبالِ نیکی که دارد مرتفع گردد وترجیح می دهد دعایی که جهت رفع مشکل تهیدستی ،هنگام سپیده دم کرده است مورداجابت قرارگیردتازیربارمنّت کسی نباشد.
" می دمید " ایهام دارد:1-طلوع می کرد 2- فوت می کرد.یعنی من دعا می کردم وسپیده ی سحر(طلوع _ فوت ) می کرد.هنوزهم رسم است که موقع خواندن دعا فوت می کنند وآمین می‌گویند.بس که مافاتحه وحرز یمانی خواندیم
وزپی اش سوره ی اخلاص دمیدیم برفت
🌿━━━━━━🌿
با لبـیّ و صدهزاران خنده آمد گل به باغ
از کریمی گوئیا در گوشه‌ای بـویی شنید
این بیت مزین به آرایه ی " آرایه حسّ آمیزی" است .تمام بیت های غزل درامتدادیکدیگر ودارای انسجام معناست.شاه بیت غزل "ابرآزاری برآمد بادنوروزی وزید....." یادآورفرارسیدن موسم بهار وهنگامه ی عیش وعشرت وشادمانیست .
حافظ فراترازدرک آدمی،ازشکوفندگی ِگل،نه تنها معنای ِصرفِ "خنده " بلکه مفهومِ عمیقِ شادکامی را استخراج می کند. شادکامی وشادمانیی که حاصل ازدریافت اخبار خوب وخوش ازجوانمردی بزرگوار وبخشنده است.گل ازآن جهت شادوخندانست که مثل این است که درگوشه کناری، ازکریمی سخاوتمند چیزهایی شنیده است. قبلاٌگفتیم که عارفانی مثل حافظ، پدیده های لطیفی مانندگل وامثال آن را نشانه ،امضاویا نمونه ای ازخط زیبای آفریدگارزیبائیها تلقی می کنند. دراین بیت نیزدقیقاً همین برداشت حاصل شده است گل ازدهان بخشنده ای بی بدیل چیزهایی شنیده که چنین بالنده وشکوفا وباصدهزارخنده به باغ آمده است. گل باخنده های پیاپی وعطروبوی دل انگیزش به ما این پیام رامی رساند که آفریدگارجهان بصورت مطلق شادمان وشادکام است وهمه چیزبرمدارشادی وعشرت وشور ونشاط وشادکامیست. درمکتب ومذهبی که حضرت حافظ پیغامبربی مانندِآن هست،صراط مستقیم چیزی جزعشق ورزی،شادی ونشاط وشکوفایی وبالندگی نیست وهیچ گناهی جزمردم آزاری دراین مسلک آسمانی وجودندارد.مباش درپی آزاروهرچه خواهی کن
که درطریقت ماغیرازاین گناهی نیست.
🌿━━━━━━🌿
دامنی گر چاک شددرعالم رندی چه باک ؟!
جامهای در نیکنامی نیز می‌باید دریــد
"جامه دریدن" معناهای متفاوتی دارد : 1- گاه ازروی ناراحتی وخشم:چاک خواهم زدن این دلق ریایی چه کنم؟ /روح راصحبت ناجنس عذابیست الیم
2- گاه از روی شادی واشتیاق :چوغنچه بالب خندان بیادمجلس شاه / پیاله گیرم وازشوق جامه پاره کنم.
3- گاه از رشک وحسد: خورشیدخاوری کندازرشک جامه چاک/ گرماه مهرپرورمن درقبارود.
4-گاه ازروی حسن فروشی وجلوه گری:فدای پیرهن چاک ماهرویان باد/هزارجامه ی تقوا وخرقه ی پرهیز
5- گاه برای ترک بدنامی خرقه را پاره می‌کرده‌اند: همچوحافظ به خرابات روم جامه قبا/ بوکه دربرکشدآن دلبرنوخاسته ام .6- گاهی هم در برابر نیکان برای حُسن شهرت این کار را می‌کرده‌اند : مگر نسیم خطت صبح در چمن بگذشت/ که گل به بوی تو برتن چوصبح جامه درید.وگاه درمواردی دیگر....امامنظورحافظ ازبکار بردن عبارتِ "جامه دریدن "( تجربه اندوختن) است .زندگی ازنظرگاه حافظ تجربه کردنِ نیکی ها وبدی ها ونهایتاً شناخت وانتخاب صراط مستقیم است.
درخلوص منت ارهست شکی تجربه کن کس عیار زرخالص نشناسدچومحک.
رنداگرچه دردیوان خواجه همواره به معناهایی همچون: وارستگی، جوانمردی، زیرکی، دارای باطنی پاک ،آگاه ومفاهیم ارزشمند می باشدلیکن دربعضی موارد ازجمله درهمین بیت دارای بارمعنایی منفی دارد. یعنی کسی که گناهکاروبدنام ولااُبالی می باشد.معنی بیت:اگر زمانی به سبب ارتکابِ رفتارهای زشت درعالم لااُبالیگری ،دامنی چاک شد وتجربه ای حاصل گشت هیچ باکی نیست وهیچ اشکالی نداردونباید ناامید شد چراکه درمسلک ومکتب حافظ برخلاف دیگرمذاهب، این امکان میسراست که می توان بلافاصله به محض پی بردن به زشتی ِکردارخود، بجای احساس یأس وناامیدی ،جامه ای نیزدرنیکنامی پاره کردورفتارهای زشت را درآنِ واحد جبران نمود.تجربه ی کردارهای ِدرست ونادرست؛ آگاهی ومعرفت می بخشد وانتخاب آگاهانه ی صراط مستقیم همان زندگانی حافظانه ایست که انسان رابه نجات ورستگاری رهنمون می سازد.کمال سرمحبت ببین نه نقص گناه
که هرکه بی هنرافتدنظربه عیب کند.
🌿━━━━━━🌿
این لطایف کزلب لعل تـو من گفتم که گفت ؟!
وین تطاول کزسر زلف تو من دیدم که دید ؟!
شاعردراین بیت به منظورجلب نظرمعشوق ومحبوب خویش، بارندی سخنان خودرابه گلایه آمیخته وخطاب به معشوق خویش می فرماید:این همه نکته ها ی لطیف وتعریفهایی که من از لب لعل تو گفتم چه کسی گفته است؟ و چه کسی این همه جورو بیداد که من از سر زلف تو کشیدم کشیده و دیده است؟ هیچکسی این جفاهایی که من از گیسوی تو کشیده‌ام نکشیده است .
دلم رفت وندیدم روی دلبر
فغان ازاین تطاول آه ازاین زجر
🌿━━━━━━🌿
عدل سلطان گـر نـپـرسد حال مظلومان عشق
گوشه گیـران را ز آسایش طمـع بایـد بـُریــد
چنانچه سلطان (پادشه،معشوق ویا محبوب، دوست)به شیوه ی عدل ودادگستری؛ ازاحوالات عاشقانِ مظلوم پرس وجویی نکند وآنهارا موردلطف خویش قرارندهد، روشن است که این مظلومانِ بی کس وگوشه گیر،هرگز روی آسایش وآرامش نخواهند دید.چراکه غیر ازدوست ومعشوق چه کسی می توانداز آنهادلجویی کرده وآرامشان کند. اگر عدالت شهریارِمُلک عشق ،شامل حال عاشقانِ ستمدیده نشود ازاین به بعد گوشه نشینان :(عاشقان و عارفان) رنگ آسایش نخواهند دید .
جالب اینجاست که حافظ هرگاه زبان به گلایه ازمعشوق می گشاید همیشه ادب ومتانت دررفتاروگفتار راملاحظه کرده وهرگزازچارچوب ادب عاشقی پابیرون نمی گذارد.گرچه ازکبرسخن بامن درویش نگفت
جان فدای شکرین پسته ی خاموشش باد
🌿━━━━━━🌿
تـیـر عاشق کش ندانم بر دل حـافـظ که زد ؟!
این قدر دانم که از شعر ترش خون می‌چکـید
نمی‌دانم این تیر عاشق کُش راچه کسی به طرف حافظ پرتاب کرد؟ آیا ازطرف رقیبان ومراقبین معشوق بود؟ یاازسوی چه کسی نمی دانم؟ همین قـدر می دانم که حافظ زخمیست واز شعر نغز و لطیفش خون می‌چکید . ملاحظه می شودکه حافظ هرگزبه مقام معشوق جسارت نکرده وانگشت اتهام را بسوی دوست نشانه نمی گیردگرچه هم حافظ وهم خوانندگان این بیت متوجه می شوندکه حافظ تیرخورده ی چه کسی است.حتی اگرحافظ ازدست آشنایان ره عشق زخمها بخورد به احترامِ دوست ومقام عشق آن راباافتخارتحمل کرده وشکایتی نخواهد داشت.
آشنایان ره عشق گرم خون بخورن
ناکسم بهرشکایت سوی بیگانه روم.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۰۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۲۲:
از سرکوی توهر کوبه مـلالت برود
نرودکارش وآخر به خجالت برود
حافظ درمبحث عاشقی نظریه یِ جالبی دارد، او معتقد است هرکس کوی وبرزنِ معشوق را چه آسمانی وچه زمینی، به هردلیل با خاطری آزرده و ناراحت ترک وبه این سکوی جهش وپرواز درعالم بالا پشت کند. کارش به پیش نمی رود و سرانجام خوشی نخواهد داشت وکارش به شرمساری کشیده خواهد شد. کوی معشوق، برای عاشق، یک تکه ازبهشت است که برروی زمین افتاده است، درکوی معشوق، عاشق درهمه حال درحالتی غریب ومعنوی بسرمی برد ومشغول انجام هرکاری بوده باشد نیایش وعبادت محسوب میگردد. پرسه زنی وسکونت عاشق درکوی معشوق،سعادتیست که نصیب هرکسی نمی شود ونبایست،به بهانه های،جوروجفا ویابی توجهی معشوق آنجاراترک کند.آزادی اززنجیرهای سنگین دینی ودنیوی، لذت محض نفس کشیدن،حس ناب بودن،ومشاهده ودیدن نادیدنی ها،درک ودریافت معجزه وشهود،همه درکوی معشوق دردسترس است خروج ازبهشت کوی معشوق، تاوان سختی دارد ودرنهایت شرمساری وپشیمانی ازآن اوخواهدبود.
ازدرخویش خدارا به بهشتم مفرست
که سرکوی توازکون ومکان مارابس
کوی معشوق برای هرکسی می تواند متفاوت ازکوی معشوق دیگران باشد چراکه مسیر هرکس متفاوت ازدیگریست وبایدهمان مسیرخودش را باآگاهی وحضور خالص طی کند. معشوق برای یکی، خداوند، برای دیگری، همسر وبرای آن دیگری مثل مولانا، شمس و.... میباشد.عشق ازهرنوع که باشد چه نشأت گرفته ازبلوغ جنسی وچه برخاسته ازبلوغ روحی وغنای درونی وآگاهی، موهبتی الهیست وهیچ نعمتی والاترو ارزشمندتر ازعشق وجودندارد. دردوران خیال انگیزعاشقی، عاشق چه درهجران بوده باشدچه دروصلت، بی وقفه ازسوی خداوندگارعشق تحت حمایت است همواره به اوچیزی غریب ازغیب می رسد واوراسرمست ومسرورنگاه می دارد.عشق مارا به سمت رشدوتعالی هدایت می کند وبه زندگانی، معنا وهدف می بخشد وزیباییهای نهفته ی آن را پدیداروبرجسته می سازد. عشق درحقیقت تجربه ی نوعی یگانگیست زمانی که این تجربه ی ناب میان یک عاشق فرزانه وبیدار و تمامیّت هستی روی می دهد همان رندانگی و خدایگونگیست که درنهایت به جاودانگی منتهی میگردد. عاشق حقیقی هرگز از بی توجهیِ معشوق ملول نمی شود ودست ازعشق ورزیدن برنمی دارد.
" وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
در طریقت ما کافری است رنجیدن "
عاشق حقیقی هرگز از بی توجهیِ معشوق ملول نمی شود ودست ازعشق ورزیدن برنمی دارد.
" وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
در طریقت ما کافری است رنجیدن "
🌿━━━━━━━━━━🌿
کاروانی که بُوَدبدرقه اش حفظ خدا
به تـجمّـل بـنشیند بـه جلالت بـرود
بدرقه معانی زیادی دارد: همراهی و مشایعت کردن ،نگهبانی،مراقبت، حمایت و پشتیبانی،استقبال، به پیشوازرفتن و....
معنی بیت:
هر کاروان وقافله ای که بادل مطمئن وامیدوار،سلامتی خودرا به حمایت ولطف خداوند سپرده و در سایه ی عنایات خداوند و تحت حفاظت ومراقبت او باشد،بی هیچ تردیدی با شوکت وجلال وشکوه فرودآمده ومنزل خواهدکرد و با بزرگی و عظمت نیزبه راه افتاده وازهرخطری مصون وایمن خواهد ماند. تنهاشرط تحقق این موفقیت، داشتن صدق دل وایمان مستحکم وبدون تردید به قدرت لایتناهی هست وبس.
توباخدای خوداندازکارودل خوش دار
که رحم اگرنکندمدّعی خدابکند
ازهمین روست که موقع بدرقه ومشایعت کردن کسی عبارت "خداحافظ" رابیان می کنندوکسی که راهی شده رابه دستان امن خداوند می سپارند تابسلامتی وبدون دردسر به مقصد رسد.
🌿━━━━━━━━━━🌿
سـالک ازنور هدایت ببرد راه به دوست
که به جائی نرسـد گر بـه ضلالت برود
"هدایت" در مقابل "ضلالت" آرایه ی ِزیبایِ تضاد ایجادنموده است.
رهرو راه عشق، به کمک فروغ ِنورهدایت ،که ازجانبِ آفتاب ِحق می تابد راه رسیدن به سرمنزل دوست را پیدامی کند. زیرا اگر کورکورانه وبدون عنایتِ حق وبدون مرشد ومرادِ روشن ضمیر، به راه بیافتد احتمالاً به جایی نخواهد رسیدوگمراهی وسردرگمی درانتظار اوخواهد بود. راهرو یاباید نور هدایت که مستقیماًازخداوندمتعال دریافت کرده باشد یاتحت راهنمایی کسی حرکت کند که قبلاً به سطح بالاتری ازآگاهی رسیده ومسیر طریق عشق راپیموده باشد.
عشق همیشه از آنسوی دانش ها و فلسفه ها می آیدوآدمی راغافلگیروسردرگم می کند به همین دلیل آن را به کمک مرشدی فرزانه و بیدار می توان تجربه کرد ودریاهای طوفانی رابه سلامتی پشت سرگذاشت.
اگرچه رندان مرشدوراهنما دارند امامرشد باکشیش وروحانیان تفاوتهای اساسی دارند. مرشدفقط به مریدان خود وعده وعید بعدازمرگ نمی دهد بلکه مرید راراهنمایی می کندتا باتلاش فردی به نور ومعرفت درونی دسترسی پیداکند وبه خداگونگی برسد. کشیشان وروحانیان سعی می کنندبردانش رهروان بیافزایند اما مرشد وراهنمای رندان تلاش می کند صفحه ی ذهن وضمیر راهرو را ازگذشته وآینده پاک کرده وبه معصومیت حال برساند چراکه درلحظه ی حال همه ی ما می توانیم معصومیت کودکانه رادوباره تجربه کنیم.
مرشدبیدار،هرآنچه که ازخانواده وجامعه وسیستمهای حاکمیّتی به ما دیکته شده را پاک می کند تا ازنو متولّدشویم وباتلاش فردی بینش جدیدخودرا پیداکنیم.
بکوی عشق منه بی دلیل راه قدم
که من بخویش نمودم صداهتمام ونشد
دلیل راه: (مرشد،راهنما،پیر وهدایت کننده)
🌿━━━━━━━━━━🌿
کام خود آخر عمر ازمی ومعشـوق بگیر
حیفِ اوقات که یکسـر به بطالـت برود
حال که بیشترایام عمر رابه بطالت وبیهودگی سپری کرده ای، بهتراین است که در آخر عمر، از می و معشوقه کام بگیری وبهره مند گردی. حیف است که تمام عمرِآدمی یکسره به بیهودگی از دست برود
عاشق شوارنه روزی کارجهان برآید
ناخوانده نقش مقصود ازکارگاه هستی
پس روی به جانب دوست کن ودراندک فرصتی که باقی مانده است ازفیض حضور ودوستی با اوکامیاب باش درغیراینصورت شرمزدگی وناکامی نصیب توخواهدشد.
🌿━━━━━━━━━━🌿
ای دلیـل دل گـم‌گشـتـه ؛ خدا را مددی
کـه غـریب ار نـبـرد ره ،بـه دلالت بـرود
ای مرشد وراهنمای دل سرگشته وگمراه، محض رضای خاطر خدا دستگیری کن ومراراهنمودی بده که غریب وگمراهی که راه حق را بلد نباشد ،به یقین با راهنمایی یک راهنمای راه بلد ، به سر منزل مقصود می رسد.
گرپیرمغان مرشدمن شدچه تفاوت
درهیچ سری نیست که سرّی زخدانیست
تفاوتی نمی کند که مرشد به چه زبان حرف می زند وچه مذهب وچه ملیتی دارد هرکسی که به منبعِ حق متّصل شده باشد می تواندمرشد و راهنمای توباشد، زیرا درهرسری، سرّی ازخدا نهفته وبه تعدادآدمیان راه برای رسیدن به حق وجود دارد.
کسی که برصف رندان زده وتبعات هرچه بادابادرامی پذیرد به تفکرات ونظرات دیگران هیچ اهمیتی قائل نمی شود چون می داندکه اگربه توجهات وقضاوتهای مردم واکنش نشان دهد حرکت بسوی خدایگونگی سخت وپیچیده خواهدشد.
رند، نه تنها نگران نظریات دیگران نیست بلکه سعی براین داردکه درصحنه ی نمایش نباشد اوبیشتردرسکوت ودرخلوتگاه خویش حضورداردساکت زندگی می کندوهرگزتوجه وتایید کسی راگدایی نمی کند.
هیچکس نمی تواند رندان مسلکِ حافظانه رابه جهنم تهدید ویا به بهشت رفتن تطمیع کند. این شگرداحمقانه شاید برای مردم عوام کارسازباشد اما رندان راتحت تاثیرقرارنمی دهد بهشت وجهنم رندان دردرون خودشان هست. آنهاهیچ طمعی به آینده ی واهی وپوچ ندارند وفریب بهشت دروغین زاهدان رانمی خورند. آنها درلحظه حضوردارند وهمین حضورخالصانه ترین نوع نیایش هست. رندان نیک می دانند که جهان هستی زبان گفتار مارا نمی داند وبرای سپاسگزاری لازم نیست جملات آماده شده ازقبل راتکرارکنی. همین که زندگی راجشن بگیری وبی آزارباشی بهترین نوع عبادت است. درنظرگاه حافظ، خداوند آنقدر سنگدل و بی مایه نیست که کسی را بخاطر داشتن تسبیح وریش وخرقه دوست داشته ودرمقابل ازکسانی که شراب خورده وخودرا ازقید وبندخرافات رها ساخته اند آرزده خاطر شود وبراساس باورهای زاهدانه، بااژدهاهای هفت سر وسرب داغ وگرزهای آتشین، آنهارامجازات نماید! بنابراین اگر روزجزاورستاخیزی نیز بوده باشد قطعاً آن چیزی نیست که ادیان گفته اند بلکه چیزی خواهد بودکه همه ازشگفتی برخورد کریمانه ی خداوند غافلگیرخواهیم شد.لطف خدابیشترازجرم ماست
نکته ی سربسته چه دانی خموش
🌿━━━━━━━━━━🌿
حکم مستوری ومستی همه برخاتمتست
کـس ندانسـت که آخر به چه حالت برود
مستوری: پوشیده، درپرده دراینجا مقصود کسانی هستند که بانقاب تقوا، درخفا مرتکب فعل، حرام می شوند
مستی: دراینجا رندان باده نوشی هستند که بدون نقاب چنانکه هستند می نمایند.
بیهوده بانقاب زدن برچهره، خود ودیگران را فریب مده ومغروربه تقوای نمایشی مباش .تنها درپایان کارودرقیامت روشن می شود که چه کسی پرهیزگار و چه کسی گناهکاربوده است، زیرا هیچ کسی پایان کاررانمی داند،و معلوم نیست که در پایان عمل ،چه کسی به چه حالت از این دنیا می رود.
می فرماید ؛ درمورد ظاهر کسان داوری نتوان کرد ، چه بسا افراد ظاهر الصّلاح ودیندار وزاهد که در قیامت اهل آتش ودوزخ و متقابلاً افرادی که ظاهری گنهکار دارند ازاهالی بهشت ورستگاران خواهندبود.
ناامیدم مکن ازسابقه ی لطف ازل
توچه دانی که پسِ پرده که خوبست وکه زشت؟
🌿━━━━━━━━━━🌿
حافظ ازچشمه حکمت به کف آورجامی
بـُو که از لوح دلـت نـقش جـهالت بــرود
چشمه ی حکمت: دانش و آگاهی ودرایت به چشمه ای تشبیه شده است.
بو :شاید،به امیدآنکه
لوح: صفحه دراینجا به معنای ضمیر
ای حافظ ، از سرچشمه ی حکمت و دانش و معرفت پیاله ای به دست آور و بنوش . شاید بدین وسیله، نشان نادانی وآثارگمراهی از صفحه ی دلت وضمیرت زدوده ومحو شود.
اماحکمت وآگاهی چیست؟
حکمت وآگاهی انباشت دانش های گوناگون درذهن وبه عبارت دیگر دانستن بیشترنیست واصلاً ربطی به دانش های اختراع بشرندارد. آگاهی درحقیقت مشاهده ی صادقانه ودیدن شفاف خویشتن خویش، واطلاع داشتن ازاحساسات،نیازها، ارزشها، ترس ها وآرزوهای شخصی هست آدمی هرچه بیشترتوانسته باشدبه درون خویش چرخیده ومنصفانه علت وریشه های احساسات، ترسها وارزشهاونیازهای درونی راموردکاوش وتحقیق قراردهد بی تردید به گنجهای باارزشی دسترسی پیداخواهدکردکه دربیرون ازخود هرگز مانندآن راندیده است. باپیداکردن این گنجهای پنهان درلایه های درونیست که شادمانی حقیقی وپایدار پدیدارشده ووابستگیهای بیرونی یکی یکی رنگ باخته وازبین می روند معصومیت، الوهیت، عشقورزی، شفقت ومهربانی وسعادتِ زیستن آگاهانه، همه باپیدایش این گنجهای باارزش،آرام آرام متجلّی شده وشکوفایی وثمردهی رخ می دهد. هرکسی درحدسطح آگاهی خود زندگی می کند. آگاهی هرچه با وضوح بیشتر، عمیق تر وصادقانه باشد به همان میزان نیازهای بیرونی کمترمی شوند ودرنهایت بی نیازی که والاترین مرحله ی کمال می باشد روی می دهد. درچنین وضعیتی فردشروع به احساس وَجد وشعف درونی کرده وهمه چیزتبدیل به هنرمی شود هنر زندگی،هنرنفس کشیدن،هنردیدن وشنیدن،هنرخوابیدن وکلاً هنربودن وحضورآگاهانه وخالص درزندگی.
جزفلاطون خم نشین شراب
سرّحکمت به ماکه گویدباز؟
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۷:۵۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۳۶:
اگر آن طایر قدسی زدرم باز آید
عمربگذشته به پیرانه سرم بازآید
طایرقدسی ایهام دارد :۱_ پرنده ایی ملکوتی وپاک منزّه و(همای سعادت) ۲_معشوق و یار فرشته سیرت
معنی بیت : چنانچه آن یارفرشته سیرت که درحال حاضر ازفیض حضورش محروم هستم دوباره بازگرددبه خانه‌ام بیاید، عمرِ ازدست رفته وسپری شده یِ من مجدداً بازخواهد گشت ومن ِپیرانه سر، دوباره جوانی آغاز خواهم کرد.
»عمر بگذشته« هم به معنای " عمر سپری شده" وهم به معنایِ «معشوق» است. امروزه هم به دلبندان وعزیزان می‌گویند : عمرم ،توعمرمنی.
بازآی که بازآید عمرشده یِ حافظ
هرچندکه نایدبازتیری که بشدازدست
🌿━━━━━━🌿
دارم امّیدبراین اشکِ چوباران که دگر
برق دولت که برفت از نظرم باز آید
برق: صاعقه، نور، درخشندگی
دولت: معشوق ،نیکبختی ، سعادت
مقصوداز «برق دولت» محبوب، معشوق وعزیزی که مخاطب این غزل هست وروی سخن شاعربا اوست. هم او که حضورش دولتی عظیم بود ووقتی درمقابل چشمان شاعر حاضر می گشت چشمان شاعر ازدرخشندگی برق می زد .
معنی بیت:
همچنان امیدوارم براین اشک دمادم که مانندبارش باران استمرار داشته باشد تاشاید آن عزیزی که رفته وهیچ خبری ازاوندارم درمقابل چشمانم ظاهر و نمایان گردد. گریه ی زیادعاشق درفراق یار سرانجامی خوش داشته واغلب سبب میگردد که معشوق دلش به رحم آمده وبسوی عاشق بازگردد همچنانکه باران فراوان موجب ایجادرعدوبرق وصاعقه، نور، درخشش خیره کننده میگردد.
گریه ی شام وسحر شکرکه ضایع نگشت
قطره ی باران ما گوهریکدانه شد
🌿━━━━━━🌿
آنکه تاج سـرمن خاک کف پایش بود
از خدا مـی‌طلبم تا به سـرم باز آیـد
معنی بیت:
دوباره ازخدا وند می طلبم که خاک کف پایِ آن کسی که (معشوق) تاجِ سرمن بودرابه من بازگرداندومرا ازفیض وصال بهره مندسازد.
دست ازطلب ندارم تاکام من برآید
یاجان رسدبه جانان یاجان زتن برآید.
🌿━━━━━━🌿
خواهم اندر عقبش رفت به یاران عزیز
شخصم ار بـاز نـیاید خـبـرم بـاز آید
معنی بیت:
به دنبال آن یار سفر کرده خواهم رفت هرچندکه مرارتها وسختی های فراوان پیش رویم باشد.من تازمانی که به هدفم نرسم تلاش خواهم کرد. شخصم(تنم،وجودم) چنانچه بازنیاید حداقل خبرمرگم به یاران وبازماندگان عزیزم خواهدرسید.حتی اگر زنده نمانم و خبر مرگم به شما برسد .
رحم آربردل من کز مهر روی خوبت
شد شخص ناتوانم باریک چون هلالی
🌿━━━━━━🌿
گـر نــثار قـدم یـار گـرامـی نـکنـم
گوهرجان به چه کار دگرم باز آید؟
اگر جان گرامی وعزیز را فدای قدوم مبارک دوست (معشوق) نکنم پس گوهر ارزشمندجان به چه درد دیگری می‌خورد ؟ ! اگر معشوق نباشدهمان بهترکه جان نیز نباشد.جان عاشق وقتی ارزش دارد که درراه معشوق نثارگردد.
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هرکس که این نداردحقا که آن ندارد
🌿━━━━━━🌿
کوس نو دولتی ازبام سعادت بزنم
گـرببینم کـه مهِ نوسغرم بـاز آیـد
انسجام ویکپارچگی دراین غزل تاآخر نمودبارزداشته وموضوعِ آرزوی بازگشت یارسفرکرده ،همچنان استمراردارد.
کوس: طبل بزرگ
معنی بیت:
اگر ببینم که آن یار سفر کرده‌ام بازگشته است، بر بام خوشبختی رفته وبه نشانه ی شادمانی طبل بزرگ می‌نوازم و ازشعف وشوروشادی، همگان راآگاه می سازم که یارم بازگشته ومن خوشبخت وسعادتمندشده ام.
کوس ناموس توبرکنگره یِ عرش زنیم
علَمِ عشق تو بربام سماوات بریم
ناگفته نماندکه در قدیم بخاطر چند چیزکوس وطبل می زدند : 1- وقتی کسی به پادشاهی می‌رسید چندین نوبت بر بام قصرشاهی کوس می نواختند ،. 2- وقتی کسی به مقامی می‌رسید. 3- وقتی پاشاه برای سفر یا شکار حرکت می‌کرد. 4- برای اعلام رؤیت هلال درماه رمضان وبیدارکردن مردم جهت صرف افطار وسحری وعبادت و........
🌿━━━━━━🌿
مانعش غلغل چنگست‌وشَکَرخواب صبوح
ور نـه گر بـشـنـود آه سـحـرم بـاز آید
غلغل: نواو آهنگ
چنگ (از سازهای زهی ایرانیست)
خواب شیرین صبوح: خواب صبحگاهی (خواب پس از نوشیدن شراب بامدادی )
معنی بیت:
محبوب من دایم مشغول عیش وعشرت است بانگ ونوای چنگ وغلغله ی شادی وخواب شیرین صبگاهی مانع ازاین می‌شود که معشوق آه و ناله‌ی سحرگاهی مرا نشنوداگر این خوشگذرانیهامحبوب نبود بی تردید آه سحرگاهی مرا می شنیدو بسوی من بازمی‌گشت.
بادل سنگینت آیاهیچ درگیردشبی
آه آتشناک وسوزسینه شبگیر ما؟
🌿━━━━━━🌿
آرزومنـد رخ شـاه چـو مـاهم حـافظ
هــمّتی تا بـسـلامت ز درم بـاز آیـد
آرزوی دیدارمعشوق ماهرو رادارم ومشتاقانه درانتظاری سخت بسر می برم . ای حافظ همتّی کن، دعایی کن تا شاه(معشوق) به سلامت باز گردد.
ماشبی دست برآریم ودعایی بکنیم
غم هجران توراچاره زجایی بکنیم.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۷:۵۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۰۶:
اگربه کوی توباشدمرا مجال وصول
رسدبه دولت وصل توکارمن به اصول
مخاطب این غزل عاشقانه به درستی معلوم نیست که چه کسی هست. حافظ شاعری عاشق پیشه بود وهرازچندی، دل به زیبارویی دلستان می سپرد و لحظات زندگانی را عاشقانه سپری می کرد عشق اودرحقیقت قائم به شخص معینی نبود اوازمسیرعشقبازی، ازقلّه ای به قلّه ای دیگر واززیارت عشقی به زیارت عشقی دگر می رفت وروح وروان خویش راازآلودگیهای دنیوی پالایش می نمود. حافظ ازآن گروه آدمیان بودکه ازذهن به سمت دل سفرکرده ودرمرکزدل ساکن شده اند این گروه بالطایف؛ احساسات وعواطف طبیعی درون تغذیه شده وبه حقیقت هستی نزدیکترند.
ساکنان دل اغلب مردمانی لطیف وپاکباطن؛ وشاعر ونقاش ونوازنده ورقّاص هستند که بی هیچ ادّعایی آرام آرام به سمت بهترشدن و خدایگونگی درحرکتند. امّا ساکنان ذهن، اغلب مصلحت گرا؛ تصاحبگر؛ حسابگرو بعضاً بسیار حقّه باز وحیله گرند( کشیشان؛ زاهدان؛ وواعظان ریاکار). و دراین میان، نورعشق حق به دل وجان کسانی می افتدکه باآگاهی واراده، اهل دل هستند نه اهل ذهن ومصلحت گرا. حافظ دراین غزل زیبا وعاشقانه، به گوشه ای از سختیهاومشکلات عاشقی وبخشی ازحالات بیقراری وبی تابی اشاره کرده است.معنی بیت: اگربه من این فرصت و اجازه داده می شد که به کوی تـو بـرسم ودر آنجاساکن گردم از نیکبختی و سعادتی که از وصال تـوحاصل می گشت، کار و بـار من هم سر و سامان می‌یـافت وگرنه درغیر این صورت هرگز من به سامان نخواهم رسید.
گدای کوی توازهشت خُلدمستغنیست
اسیرعشق تو از هردو عالم آزادست
🌿━━━━━━━━━━🌿
قــرار بـُـرده ز مـن آن دو نـرگـس رعـنـا
فراغ بـرده ز من آن دوجـادوی مـکحـول
جادو دراینجا استعاره ازچشم است.
مکحول: سرمه کشیده
آن دو چشمِ تـو که همچون گل نرگس خمار می باشند،آسایش و آرامش را از من گرفته اند ، آن دو چشمِ مـکــحـول (سرمه کشیده‌یِ) جادوگرنیز آسایش خاطر را از من سلب کرده اند .
پارسایی وسلامت هوسم بود ولی
شیوه ای می کندآن نرگس فتّان که مپرس
🌿━━━━━━━━━━🌿
چـو بـر در تو مـن بـی نـوای بـی زر و زور
بـه هـیچ بـاب نـدارم ره خـروج و دخـول
زمانی که من بی چیز وبیچاره هستم وراه واردشدن به کوی تورا نمی دانم وتوان خروج از عشق توراهم ندارم ،مستأصل شده ونه راه پیش دارم ونه راه پس.
خدارا رحمی ای منعم که درویش سرکویت
دری دیگرنمی داند رهی دیگر نمی گیرد.
🌿━━━━━━━━━━🌿
کجا روم ؟چه کنم ؟ چاره از کجاجویـم ؟!
کـه گـشـته‌ام ز غـم جور روزگـار مـلول
کجا بروم ؟ چه کار بکنم ؟ چاره‌ی کارم درچیست ؟ زمانی که من ِ فقیر بی زر و زور از هیچ دری اجازه‌ی رفت و آمد به بارگاه وصال تـو نـدارم ، من که از اندوه و جفای روزگار دل آزرده وملول شده‌‌ام،چه کاری ازمن ساخته است؟
بودکه یار نرنجد زمابه خُلق ِ کریم
که ازسئوال ملولیم وازجواب خجل
🌿━━━━━━━━━━🌿
مـن شـکـسـته‌ی بـد حـال زنـدگی یـابـم
در آن زمان که به تیغ غمـت شـوم مـقتول
معنی بیت:
من ِ ناتوانِ مریض، آن زمان که با تیغ غم تـو کشته
شوم زندگی ِ دوباره خواهم یـافت .
زیرشمشیرغمش رقص کنان خواهم رفت
کان که شدکشته ی اونیک سرانجام افتاد
🌿━━━━━━━━━━🌿
خــراب‌تـر ز دل مـن غم تـو جـای نیافـت
کـه سـاخت در دل تـنگـم قـرارگـاه نـزول
معنی بیت:
غم تـو خراب تر وویران تر ازدل من پیدا نکرد غم تو همانند گنجی هست که دل مرا برای پنهان شدن و آرامش یافتن در آن انتخاب کـرد .
تاگنج غمت در دل ویرانه مقیم است
همواره مرا کوی مقامات مقام است.
🌿━━━━━━━━━━🌿
دل از جواهـر مـهـرت چـو صـیقلی دارد
بـُوَد ز زنگ حـوادث هـر آیـنه مصقـول
مصقول: صیقل . زدودن . صاف وروشن
دل من که با گوهر عشق تـوجلاو درخشندگی یافته است قطعاً از کدورت حوادث کاملاً پاک و زدوده شده است.
"هرآینه" ایهام جالب وزیبایی دارد هم به معنای به "درستی که" وهم به معنای «آینه» درنظر گرفته شده است.
معنی بیت:
دلی که با عشق تـو تابناک ودرخشنده گشته هرگزاز حوادث روزگار مـکـدّر نخواهدشد وهمچون آینه صاف ودرخشنده است.
سنگ وگل راکند ازیُمن نظر لَعل وعتیق
هرکه قدرنفس لعل یمانی دانست
🌿━━━━━━━━━━🌿
چه جرم کرده‌ام ای جان ودل بـه حضرت تو
که طاعت مـن بیدل نمی‌شـود مـقـبـول ؟!
ای جان و دل (خطاب به معشوق) چه گناهی از من سرزده ؟ که بندگی وطاعت وگریه وزاری من در پیشگاه تـو موردقبول نمی افتد ؟
درجای دیگر حافظ به خودش پاسخ می دهد:
درزلف چون کمندش ای دل مپیچ کانجا
سرها بریده بینی بی جرم وبی جنایت
🌿━━━━━━━━━━🌿
به درد عشق بساز و خموش کن حـافـظ
رموز عشق مکن فـاش پیش اهـل عـقول
خموش کن : سکوت کن ، ساکت شو
اهل عقول : عاقلان
معنی بیت:
ای حافظ : با درد عشق بـسـاز و سـاکت باش وچیزی نگو( اسرار عشق را پیش عاقلان فاش مکن ). حافظ معتقداست که تنهاراه رستگاری درعشق ورزیدن است وبس. چنانچه کسی با عقل گرایی ومصلحت بینی بخواهد به منبع حق وحقیقت متصل گردد زهی خیال باطل است.
رندعالم سوزرا بامصلحت بینی چه کار؟
کارملک است آنکه تدبیر وتأامل بایدش
بنابراین تدبیر وتأمل ومصلحت بینی فقط در این دنیا وبه کارملک می خورد آنکه سرسودای وصال یار دارد با تدبیر ومصلحت گرایی ممکن نیست وتنها ازطریق عشق ورزیدن ورها ساختن کار ملک ومادیات است که آدمی به فراسوی آگاهی وکمال می رسد....
عباس در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۷:۲۳ دربارهٔ ابوسعید ابوالخیر » رباعیات نقل شده از ابوسعید از دیگر شاعران » رباعی شمارهٔ ۷۰۴:
زنهار ز یار خود مگردانی روی
در دو کلمه فاصله ها نیاز به اصلاح دارند.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۵۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۲۰:
ازدیده خون دل همه بر روی ما رود
برروی مازدیده چه گویم چه‌هارود؟
معنی بیت:
خون دل ما از طریق روزن چشمانمان بر چهره‌هایمان جاریست ، چه بگویم که این اشک با چهره‌ی ما چه کرده‌است. بین دل عاشق و چشمان او ارتباط محکمی بر قرار است. به سبب گناه چشم است که دل اسیر وگرفتار شده است. خون دل اگرریخته شود گناه ریخته شدن خون دل بگردن چشم است. مسئول اصلی چشم است که بادیدن زیباییهای معشوق ، دل بیگناه را وارد معرکه نموده وسرش رابرباد داده است.
چه خونها از دست دیده بر دل ما وازدل ما ازراه دیده برروی ما جاری می شود.
به بیانی دیگر شاعر می فرماید: آنچه که ما دیده‌ایم و باعث بارش خون ازچشمانمان به رویمان شده است چه بگویم که رنگ رخسار، راز پنهان رابرمَلا ساخته وبه شرح وبیان حاجتی نیست.
توراصبا ومرا آب دیده شد غمّاز
وگرنه عاشق ومعشوق رازدارانند.
🌿━━━━━━🌿
مـا در درون سـیـنـه هوائی نهفته‌ایـم
بـر بـاد اگـر رود دل ما ، زان هـوا رود
هوا دارای ایهام است:1- هوایی که تنفس می کنیم.2 آرزو،میل ،خواسته
درمعنای ظاهری، این نکته درنظرگرفته شده که همگان برای زنده ماندن ،به واسطه ی "دم" نفس کشیدن، هوایی رادردرون سینه نگاهداشته ودربازدم به بیرون می فرستند.
اما روشن است که شاعر بدنبال طرح این نکته ی بدیهی نبوده بلکه قصد دارد نکته ی مهمتری را ازدل این نکته ی ساده استخراج کرده وذهن مخاطبان خویش(خوانندگان شعر)را به آن سو معطوف نماید.
معنای باطنی:
ما در دردرون سینه آرزو وخواسته ایی را نهان کرده‌ایم چنانچه بلایی برسردل ما آید ودل ما از دست برود به سبب این آرزویی هست که دراندرون سینه وهسته ی جان ما رسوخ کرده وجای گرفته است.
دل می رود زدستم صاحبدلان خدارا
دردا که را پنهان خواهدشدآشکارا
🌿━━━━━━🌿
خورشید خاوری کند ازرشک جـامه چاک
گــر مـاه مـهـرپـرور مـن در قـبـا رود
خورشید خاور : خورشیدی که از جانب مشرق طلوع می کند
ازرشک : ازحسادت ، رقابت ، از خودپرستی و خود پسندی جامه ی خودرا چاک می کند.
چرا؟ چون بادرخشش و گرمای بی نظیر وبی مثالی که هنگام طلوع دارد، درمقابل جلوه گریِ معشوقِ ِماهرو و نازپروردِ من کم می آورد. هنگامیکه محبوب ماه روی ِ نازنین من درقبا فرو میرود (جامه برتن می کند) وشروع به جلوه گری میکند،خورشید ازشدت حسادت و بیقراری، قبای خویش را می درد. دراین بیت شاعرباهنرنمایی بی نظیری، باواژگان خورشید وماه مضمونی فوق العاده خلق کرده وزیبایی ِ معشوق ماه رخسار خودرا به شیوه ی حافظانه به تصویرکشیده است. زیبایی خیره کننده ای که خورشیدخودپسند ازحسادت، جامه چاک می کند. درجای دیگر حافظ به مدد نبوغ خود، محبوب خویش رابه خورشید تشبیه نموده واینباراین ماه آسمان است که بادیدن خورشیدِرخسارمحبوب،ازشرم وخجالت روی بردیوارمی کند.
فروغ ماه می دیدم زبام قصر اوروشن
که رو ازشرم آن خورشید در دیوارمی آورد
🌿━━━━━━🌿
بر خـاک راه یـار نهادیم روی خویـش
بر روی مـا رواست ، اگر آشـنا رود
"آشنا" معانی گوناگونی متناسب باجمله دارد : خویشاوند ، اهل دل و اهل معرفت ، شناگر ، اما در اینجا به معنی یار ومعشوق است .
معنی بیت:
ما روی وصورت خویش را بر خاکی که یار از روی آن خاک می گذرد گذاشته ایم ،به امیدآنکه یار قدم مبارکش را به روی ماگذارد.پس اگر یار آشنا بر چهره‌ی ما پا بگذارد شایستگی آن رادارد.ماخودمان راخاک راه اوکرده ایم ،ما نیزچون خاکساریم ومانند خاک شده ایم ، شایستگی این راداریم که گام های یار بر روی ما باشد.
آنکه پامال جفا کرد چوخاک راهم
خاک می بوسم وعذرقدمش می خواهم
🌿━━━━━━🌿
سیل‌است آب دیـده و هر کس که بـگذرد
گر خود دلش ز سنگ بود ، هم ز جا رود
آب دیده واشک ما چونان سیلاب روان است ، هرکس که در مسیر این سیل قرار بگیرد ، هرچندکه سنگدل هم بوده باشد ،تاب وطاقت نیآورده و از جا کنده می‌شود.تحت تأثیر اشک روان ماقرارگرفته وتوجهش به ماجلب می شود.
می فرماید که ما در راه عشق و عاشقی آنچنان ازروی ارادت وخلوص دل، گریه وزاری می کنیم که سنگدلان نیز تحمل نیاورند وتحت تاثیر قرارگیرند وازخودبیخودشوند.
بیدارشو ای دیده که ایمن نتوان بود
زین سیل دمادم که دراین منزل خواب است
🌿━━━━━━🌿
مـا را به آب دیـده شب و روز ماجـراست
زان رهـگذر که بر سر کویـش چـرا رود
ما شب و روز با اشگ چشمهایمان (ازروی حسادت وغیرت )ماجراها یی داریم. از روی این که چرا در کوی معشوق ِ ما فلان رهگذر درحال عبور وتردداست؟ مباداتوجه آن رهگذربه معشوق ما جلب شود؟.
ازمنظری دیگر: ما شب و روز با اشگ چشمهایمان (ازروی غرورعاشقانه) گفتگوهایی داریم، از آن سبب که چرا دیدگان ما اشک می‌ریزد و پرده دری میکند تا هم معشوق و هم دیگران اسرار دل ما را بفهمند .
ازمنظری دیگر نیز بادرنظرگرفتن اینکه یاردر چشمان عاشق حضورپیدامی کند بنابراین چشمان عاشق معنای "کوی عاشق" بخودمیگیرد، می توان چنین برداشت نمود که ما شب وروز با اشگمان بحث وجدل می کنیم که ازچه رو اینگونه مدام همچون سیل به کوی معشوق روان میگردد ودیدگان مارا که محل حضور یارو جایگاه معشوق است اشغال می کند.
آنچنان درهوای خاک درش
می رود آب دیده ام که مپرس
🌿━━━━━━🌿
حـافظ به کوی میکده دایم به صدق دل
چون صوفیان صومعه‌دارازصفا رود
میخانه ومیکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.
باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسل به باده های دست ساز خودشده است.
میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.
گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. البته عشق نه به معنای امروزی که کاملاتحریف شده ومفهوم اصلی خودراازدست داده است. اغلب رابطه های به اصطلاح عاشقانه که درمیان مردم رواج دارند خالی ازعشق بوده وبه پشتوانه ی نیازهای جنسی ویاگریزازتنهایی وپناه آوردن به دیگریست. درچنین عشق های کذایی هریک ازطرفین سعی درتصاحب ومالکیت یکدیگر دارند وآزادی همدیگرراتباه ساخته وطرف مقابل رازندانی خویش می کنندوسپس انتظاربیهوده دارندکه عشق بین آنهاتداوم داشته باشدغافل ازاینکه عشق بین زندانی وزندانبان امریست محال ومضحک، وخیلی زود تبدیل به انزجارمی گردد.
🌿━━━━━━🌿
درعشق حقیقی که نه ازبلوغ جنسی بلکه ازبلوغ روحی، آگاهی وغنای درونی نشٱت می گیرد تصاحب کردن وتملیک وجودندارد وبجای آن بخشیدن ورهاکردن ومحبت بی قیدوشرط است که تداوم رابطه رامیسر وجاودانه می سازد.
دراین چنین عشقی، درجریان ملاقاتهای عاشق ومعشوق شرابی گیراو گوارا به عمل می آید بدین معناکه وقتی یک عاشق صادق درمحضرمعشوق حضورپیدامی کند زمان متوقف شده و بین آنهااتفاق غریبی رخ می دهد، به هر دوی آنها ازغیب چیزی اعطامیگرددوهردو رابه غایتِ خوشی وسرورمی رساند.
دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه راد مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد .
هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.
به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش
چنین که حافظ مامست باده ی ازل است
🌿━━━━━━🌿
اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:
هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران(البته نه بصورت مطلق) به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.
محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردومیکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.
درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...
🌿━━━━━━🌿
به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایز شده است.
حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند
"صوفی" نیز همانند زاهد ومدعی وواعظ دراغلب اشعار حافظ دارای شخصیتی منفیست ونقش یک ریاکار، متظاهر، خشک مذهب،حیله گر وجاه طلب وفریب خورده رابازی می کند. اماهستند معدود صوفیانی که ازروی صدق وصفای دل به صومعه می روندتادرمسیرسیروسلوک ورسیدن به حقیقت،به عبادت وتزکیه ی دل وجان خویش بپردازند دراینجا مقصود ازصوفی همین هاهستند.
🌿━━━━━━🌿
معنای بیت: حافظ ،همیشه از روی صدق وپاکی وخلوص نیت به میخانه می رود به همان صداقتی که صوفیان صومعه دار، صادقانه وازروی خلوص نیت هرروز به منظور انجام ذکر وسماع وعبادت باشوق واشتیاق به صومعه می روندبااین تفاوت که معبدِ حافظ میخانه و معبدصوفیان صومعه وخانقاه هست. اگرصدق دل وخلوص نیت باشد مسجد ومیخانه وخانقاه وکلیسا یکیست وهیچ تفاوتی ندارند چراکه اصل موضوع نیت پاک هست نه مکان ونام وعنوان.
همه کس طالب یارندچه هوشیاروچه مست
همه جاخانه ی عشق است چه مسجد چه کنشت
البته دراین بیتِ "حافط به کوی میکده...." یک نوع طنز وشیطنت حافظانه نیزبه چشم می خوردومی توان برداشت متفاوت دیگری نیزداشت:
صوفی که ظاهری پاکدامن دارد بظاهر می بایست به حرمت صومعه داری ازمیخواری وشرابخواری پرهیزکندو وانمود کند که شراب نمی نوشد لیکن او نمی تواند درمقابل هوس ووسوسه ی میخواری مقاومت کند بنابراین صادقانه وبی هیچ مکر وحیله ای تسلیم این وسوسه شده وازروی پاکی دل، درفرصتهای مناسب، مخفیانه روی به میخانه می نهد تادل وجان زنگاربسته ی خویش راصفایی داده باشد(تنها جاییکه صوفی حیله گر ومکٌارصادقانه رفتارمی کند همین جاست!) بنابراین معنی بیت بااین نگاه:
حافظ هرروز باصدق دل وبی ریا، روی به کوی میخانه می نهد باهمان صداقتی که صوفیان صومعه دارشهر، درفرصتهایی که دست می دهد مخفیانه به میخانه رفته وباده وشراب می نوشند.( صوفیان درصومعه تظاهر وریاکاری می کنند اما آنگاه که مخفیانه به میخانه رجوع می کنند ازروی صدق دل هست چرا حقیقتاًدلشان باده نوشی طلب می کنندولی صومعه داری وعبادت زاهدانه را ازروی دل انجام نمی دهندبلکه به جهت منافع شخصی وکسب نام وشهرت صومعه دارمی کنند.
صوفی ما که زورد سحری مست شدی
شامگاهش نگران باش که سرخوش باشد!
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۵۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۹۹:
اگر شراب خوری جُرعه‌ای فشان برخاک
ازآن گناه که نفعی رسدبغیر چه باک ؟!
این غزل یکی ازبحث انگیزترین غزلهای حضرت حافظ است.چراکه شاه بیت این غزل وبیت های پایانی،اشاره یِ مستقیم به شراب انگوری داشته وازآن بی پرده به نیکی یادشده است.
درنظرگاه حضرت حافظ،نه تنهاشراب مذموم ونکوهیده نیست بلکه برای زدودن غم واندوه ورسیدن به شادمانی، داروی بسیارتاثیرگذاری نیز هست. درقفسه های میکده ای که حافظ بنیادآن رابنانهاده انواع شراب بارنگها وطعمهای گوناگون موجودهست: شراب عشق ومحبت، شراب لعل لب،شراب معرفت وآگاهی ،شراب انگوری و.....وهرکس می تواند به مقتضای ظرفیت ومتناسب بادرک وفهم خویش از آنها استفاده کرده وبه عیش وعشرت بپردازد.
بنابراین شراب درهریک ازغزلها معنای خاص خودرا دارد ومتناسب باکلمات وواژگان مجاور، معنی پیدامی کند. دراین غزل سخن ازشراب انگوریست
معنی بیت : اگر شراب می‌نوشی شایسته است که جرعه‌ای هم به یاد یاران و عزیزان سفر کرده برخاک بریزی. حال که باخوردن شراب مرتکب گناه می شوی (البته ازمنظرشریعت نه ازنظرحافظ) بهترآنست که جرعه ای نیز به خاک بیفشانی تادراین میان نفعی نیز به غیر برسد.
اما جریان جرعه برخاک افشاندن چیست وچگونه با اینکار نفعی نیزبه غیرمی رسد؟
نکته ی مهم این بیت دراین است که حافظ درحقیقت همانگونه که خودفرموده: "مباش درپی آزار و هـرچه خواهـی کـن /که درطریقت ما غیرازاین گناهی نیست"،اعتقادی به گناه ندارد. خاصه آن که وقتی گناهی باعث شود که نفعی برای دیگران داشته باشدازنظرگاه او جای نگرانی نـیست.
🌿━━━━━━🌿
"جرعه برخاک افشاندن " :از زمانهای بسیارقدیم رسم براین بوده که درمراسمات مختلف مذهبی ،هنگام قربانی کردن ، عبادت کردن ، یا به یاد عزیزان سفرکرده و یا به احترام خدایان ، شراب ، شیر ، روغن ، عسل ، آب و . . . روی معبد ها و مجسمه های مورد پرستش می‌ریختند . قرنها پیش از میلاد مسیح "قوم یهود" هنگام عبادت "یهوه" این کار را انجام می دادند و برمقبره های مردگان "جرعه افشانی" می نمودند . عاشوری ها،هندوهاو فینیقی‌ها نیز بر مقابر پـدران و اجداد خود "جرعه افشانی" می کردند . "اعراب"نیز خون قربانی را بر بت‌ها و مقابر اجداد خود می‌ریختند. حتی آب ریختن برخاک مردگان توسط مسلمانان نیز متاثرازهمین ماجراست. بنظرمی رسد آدمیان فارغ ازاینکه دارای چه مذهبی هستند با اینکار با ارواح درگذشتگان ارتباط برقرارکرده وبدینوسیله به آنها ادای احترام می نمایند.
فرشته عشق نداند که چیست ای ساقی
بخواه جام و گلابی به خاک آدم ریـز
"سقراط" هم هنگامی که در زندان جام شوکران رابه دستش دادند از زندان‌بان اجازه گرفت تا قبل از نوشیدن برای یکی از خدایان از آن جام جرعه افشانی کند و وقتی به او اجازه‌ی این کار را دادند ، جام را کج کرده و چند قطره از آن را بر خاک ریخت. بعضی ها معتقدند:(جرعه افشانی) از فرهنگ یونانیان بوده و از آنجا به فرهنگ فارسی و ایران وارد شده است . یـونـانـیـان درخت انگور ( رز ، تاک یا مـو ) را درختی آسمانی می‌دانستند که به زمین آمده و در زمین ریشه دوانده و مـیـوه‌دار شده تا لطیف ترین شیره‌ی جان خود (شـراب) را به خاک‌نشینان بـدهد ، از این رو خاکیان نیز باید به هنگام نوشیدن شراب جرعه‌ای بر خاک بریزند تـا این هدیه نصیب خاک هم بشود. جرعه افشانی از آغاز جنبه‌ی مذهبی داشته و جزو عقاید اقوام و ملل مختلف بوده است و اگر چه در آغاز از مشروبات و مایعات مختلف استفاده می‌شده ، به تـدریج منحصر به "شراب" شده و آنان که شراب را حرام می‌دانند از "گلاب" استفاده میکنند .
ساغری نوش کن وجرعه برافلاک انداز
چندوچند ازغم ایام جگرخون باشی
🌿━━━━━━🌿
بروبه هرچه توداری بخوردریغ مخور
که بی دریغ زند روزگـار تـیغ هلاک
از هرآنچه که در اختیار داری به بهترین وجه استفاده کن ،ازداشته های خویش بهره‌مند شـو و هرگز حسرت نـخور، چرا که روزگار بی‌مضایقه وبدون ملاحظه، شمشیر هلاکت راکشیده وهمه چیز رانیست و نابود میکند . پس هیچ چیز باقی نخواهدماند تافرصت داری ازامکانات ونعمت هایی که دراختیارداری بهره ی کافی ببر ودل فرودستان رابدست آور.
دیریازود مرگ سراغ یکایکمان خواهدآمد وهرآنچه که ازنام ومقام ومال ومنال انباشته ایم ازمابازپس خواهدگرفت باید سعی کنیم چیزی جمع آوری کنیم که مرگ نتواندآن راازمابگیرد.
توانگرادل درویش خودبدست آور
که مخزن زروگنج درم نخواهدماند
🌿━━━━━━🌿
بخاک پای تو ای سروناز پرور من
که روز واقعه پاوا مگیرم ازسرخاک
روزواقعه: روز مرگ
پا وامگیرم ازسرخاک: پا از سرخاک من مگیر، مراتنهامگذار ومرو
ای یار بلند قامت و نـاز پـرورده ،تـو را به خاک پـایت سوگند می‌دهم که روز واقعه(مرگم) از آمدن بر سر قبرم مضایقه نکن .
روزمرگم نفسی مهلت دیداربده
وآنگهم تا به لحد فارغ وآزادببر
🌿━━━━━━🌿
چه دوزخی چه بهشتی چه آدمی چه پری
به مذهـب همه کـُفر طریقت ست امساک
اِمساک: خوداری کردن. نظرتنگی. بازداشتن. دوری. به قدرضرورت خرج نکردن. گدابازی. دراینجا مقصود خودداری کردن ازعشقورزی وابرازمحبت به دیگران، قصور کردن ونپرداختن به عیش وعشرت. بدترین ستمی که آدمی برخودروا می دارد خودداری ازعشقورزی، شفقت وخوشباشیست.
معنی بیت:
درنظرگاه حضرت حافظ در همه ی مرام ومسلک ها ، خواه بهشتی باشند یا جهنّمی ، آدمی باشند یا پری ،خودداری از محبت به دیگران؛ بُخل ورزی وگدابازی وتنگ نظری وتقصیردرعیش وعشرت، کاری ناخوشایند وناسپاسیست و خسیس بودن ونبخشیدن، کفر محسوب میگردد. یعنی در همه‌ی مذاهب خوددداری از بخشش وعشقورزی بـد به حساب می آید. باید درمهرورزی ودوست داشتن خود ودیگران؛شادبودن وتوسعه ی شادمانی؛ دستگیری ازفرودستان وجشن گرفتن زندگانی دست ودلباز بود وکریمانه رفتارکرد.
خزینـه داری میراث خوارگان کفراست
به قول مطرب وساقی به فتوی دف ونی
🌿━━━━━━🌿
مهـندس ِ فلکی راه دیر شش جهتی
چنان ببست که ره نیست زیردیرمُغاک
«دیـر» استعاره از جهان مادی ودنیویست. شش جهت عبارتند از : "شمال ، جنوب ، مشرق ، مغرب ، بالا ، پایین" ، منظورازدیر مغاک دنیای پست است .برای اینکه دنیا را بی ارزش نشان دهد آن را به گودالی پست تشبیه کرده است گودالی که ما در آن گیر افتاده‌ایم وراه خروج نداریم.
مغاک: جای پست، گودال
معنی بیت:
معمار و خالق این جهان چنان طرّاحی نموده و راههای شش سویه را بسته است که هیچ راهی برای فراروبیرون رفتن از این گودال پست برای ما آدمیان نمانده است.
گره ز ِدل بگشا و زسپــــهر یادمکن
که فکرهیچ مهندس چنین گره نگشاد
🌿━━━━━━🌿
فریب دختررَزطُرفه می‌زند رهِ عقل
مبادتا به قیامت خراب طارم تاک
منظور از دختر رَز شراب انگوریست.
طـُرفه: عجب ، شگفت آور.
طارُم : نرده های چوبی جلو ایوان‌ها، داربستی که زیر درخت مو می‌زنند، دیوار چوبی یا سنگی اطراف باغ.
تاک : درخت انگور ، مـو
معنی بیت:
خرد و عقل را عشوه‌ی شراب انگوری عجیب به وسوسه می اندازدواغفال می سازد،آدمی درحالت مستی ازمنیّت خارج می گردد ومیزان خلوص او افزایش می یابدوتوانایی عشق ورزی پیدامی کند (ازهمین رو می گویند مستی وراستی. آدم مست هرچه دردل داشته باشد بدون هیچ ملاحظه ای برزبان آورده وبی پرده بیان می کند)
امیدوارم که تا قیامت درخت انگور پابرجا بماند حافظ آرزوی بقای بنای طارم تاک را کرده است.
برسان بندگی دختررَز گوبدرآی
که دَم وهمّتِ ماکردبندآزادت
🌿━━━━━━🌿
به راه میکده حافظ خوش ازجهان رفتی
دعای اهل دلت باد مونس دل پاک
میخانه ومیکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.
باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسل به باده های دست ساز خودشده است.
میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.
گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است.
معنی بیت:
ای حافظ چه نیکو در راهِ تبلیغ وترویج میکده‌ی عشق ومعرفت جانت را فدا کردی ، پس دعای خیر صاحبدلان و رندان ِعارف و عاشقان ِبامعرفت عشق حقیقی ومجازی همدم دل پاکت باشد .
به کوی میکده هرسالکی که ره دانست
دری دگرزدن اندیشه ی تبه دانست
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۴۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۰۱:
ای دل ریش مرابالب توحقّ نمک
حق نگهدارکه من می‌روم اللهُ مَعَک
ازفحوای کلام پیداست که این غزل احتمالاً زمانی سروده شده که حکم تبعیدحافظ به یزد قطعی شده ووی بناگزیرمی بایست برخلاف میل باطنی مدتی دورازشهرودیار خویش(شیراز) باشد .
زمانیکه شاه شجاع جوان وخوش سیما وانیس ومونس حافظ به تخت سلطنت نشست حافظ فرصت راغنیمت شمرده وآتشین ترین غزلهای خودرا برعلیه قشر متشّرعین متعصّب وواعظان ریاکار سرود وبابرملاساختن شگردهای حقّه بازانِ به ظاهر زاهد وعابد، مشت دروغین آنها را یکی یکی باز ودرنزدمردم بی اعتبارنمود. آنها نیزآرام ننشته ومتقابلاً برعلیه حافظ صف آرایی کرده وبا بدگویی و سخن چینی درنزدشاه شجاع، شخصیت حافظ راتخریب ودرنهایت وی رابه کفرورزی متهم وحکم به تکفیروتبعید وی دادند تاشاید متنبّه شده ودست ازرفتارها وعقاید حافظانه ی خویش بردارد وبه نهضت آزاداندیشی وآگاهسازی مردم که به راه انداخته خاتمه دهد! شاه شجاع نیز که دریافته بودبدون حمایتهای فقها ومتشرعین دربار نخواهدتوانست سلطنت خودراحفظ کند برخلاف میل درونی وبه منظور جلب رضایت علما وفقها به خواسته ی آنها تن داده وحکم تبعید حافظ را صادرنمود. حافظ گرچه ازشاه شجاع رنجیده خاطر ودلگیرشد لیکن ارادت وعشق اونسبت به شاه شجاع پایان نگرفت ورابطه ی عاطفی آنها همچنان تا آخرعمر باقی ماند
ریش : زخمی ، مجروح
اللهُ معک : خدا یارویاورتو باشد.
معنی بیت:
ای کسی که دل مجروح من با لب نمکین تو حق نمک دارد حقوق نمک نگهدار وحق آن رابه جای آر .
اما چرادل زخمیِ حافظ با لبِ نمکین معشوق حق نمک دارد؟
این حق زمانی ایجادشده که حافظ درگذشته، لب نوشین ونمکین معشوق بوسیده وچون لب معشوق نمکین بوده طعم آن رابادل مجروح چشیده وبه همین سبب بین حافظ ومعشوق، حق نمک جاری شده است. می دانیم که هرکس نمک کسی راخورده باشد بین آنها ازنظرگاه اخلاقی حقی (نمک‌گیرشدن) جاری می گردد وهردو باید این حق را درنظرداشته وبه آن احترام بگذارند. حافظ بازیرکی ورندی این موضوع رابه مخاطب خویش گوشزدنموده تاتوجّه اوراجلب ودلش رابه رحم آورد. ضمن آنکه رابطه ی دل ریش ِ حافظ بالب نمکین شاه شجاع زوایای دیگری نیز داشته وفقط به بوسیدن اومربوط نمی شود.
اوّل آنکه حافظ بنابه گفته ی خویش(این لطایف ها که ازلعل تومن گفتم که گفت؟) بهترین مضامین وخیال انگیزترین توصیف هارا درمورد لب یاربکار گرفته ودرحقیقت لب او را دربستر احساسات وعواطف خویش پرورده وبه بازارآن گرمی ورونق بخشیده است. دوّم اینکه شاه شجاع فردی فاضل ،ادیب وشاعربوده وشکوفایی طبع خودرا بیشترمدیون حافظ است که با وی چندین سال انیس ومونس بوده وازهمنشینی باشاعری مثل حافظ بهره ها برده و طبع شعری ی خودراساخته وپرداخته کرده است .
بنابراین ازهرزاویه که نگاه کنی بین لبهای نمکین ودهان شکرفشان شاه شجاع با دلِ خون شده ی حافظ حق وحقوق نمک جاری بوده که دراین بیت بدان اشاره شده است.
معنی بیت : ای عزیز که بین دل مجروح وعاشق پیشه ی من ولب نوشین تو حق نمک جاریست من که رفتنی هستم(اشاره به تبعید یزد) من می روم حداقل احترام این حق وحقوق نمک رانگاهدار...... خداحافظ، به خدامی سپارمت.
لب ودندانْت راحقوق نمک
هست برجان سینه های کباب
🌿━━━━━━━━━━🌿
تویی آن گوهر پاکیزه که در عالم قدس
ذکرخیر تو بُوَد حاصل تـسبیـح مَـلَـک
این بیت وامثال این بیت گرچه دارای مفاهیم عرفانی هستند ومی توان مخاطب سخن رامعشوق ازلی درنظر گرفت لیکن ازآنجاکه حافظ شاعری نیست که یک نکته ی بدیهی،ساده وروشن را درتوصیف خداوند بیان کند به همین دلیل مخاطب سخن دراینگونه ابیات، محبوب زمینیست چراکه گفتن این سخن به خداوند، هیچ نکته ی ادبی، مبالغه وآرایه های شعری ندارد چیزی که عیانست چه حاجت به بیان است. اما اگر چنین توصیفی به یک شخصیت انسانی نسبت داده شود دراین صورت هست که قدرت بیان شاعر ومبالغه ای که درآن رخ داده، برجسته وحس انگیزمی شود.
گوهر : ذات، اصل و نسب
عالم‌قدس : عالم ملکوت
ذکرش خیر : به نیکویی یاد کردن
تسبیح : به پاکی و بلند‌مرتبگی سـتودن
معنی بیت: تودارای نـژادی اصیل وپاکیزه هستی که درعالم ملکوت نیزفرشتگان از تـو بـه نیکویی یـاد می کنندوخوبیهای تو راذکرمی گویند .
مست بگذشتی وازخلوتیان ملکوت
به تماشای توآشوب قیامت برخاست
🌿━━━━━━━━━━🌿
درخلوص مَنَت اَرهست شکی تجربه کن
کس عیار زر خالص نشناسد چو مَحک
خلوص : پاکی ، بی آلایشی
عیَار :اندازه ، مقدار ومقیاس خالص بـودن
مَحـَک : وسیله‌ی ارزیابی عیار طلا، دراینجا کنایه ازتجربه هست.
معنی بیت: اگر در خلوص نیّت وبی آلایشیِ عشق ِمن نسبت به خودت شک وتردید داری مرا بیازمای وبه تجربه ببین چرا که تنها تجربه می‌تواند مانندمحک، یکدلی و خلوص عاشق را مشخّص وآشکارکند همانگونه که محک می‌تواند ناخالصی طلا را تعیین کند .
خوش بود گرمحک تجربه آید به میان
تاسیه روی شودهرکه دراو غش باشد
🌿━━━━━━━━━━🌿
گفته بودی که شوم مست ودوبوست بدهم
وعده ازحد بشد وما نه دو دیدیم و نـه
معنی بیت: دلبرا قول داده بـودی هرگاه که سرخوش وسرمست شدی، به من دو بوسه بـدهی امّامدّت زیادی از زمان وعده‌ات گذشته و هنوز دو بوسه که هیچ ، یک بوسه هم ما ندیده ایم.
سه بوسه کزدولبت کرده ای وظیفه ی من
اگر ادا نکنی قرض دارمن باشی
🌿━━━━━━━━━━🌿
بگشا پسته‌ی خندان و شکر ریزی کن
خلق را ازدهن خویش مینداز به شک
"پسته‌ی خندان" استعاره از لب و دهان است.
"شکر ریزی کردن" نیزاستعاره ازسخنان نغز وشیرین وشعروغزل گفتن است باتوجه به شاعر وادیب بودن شاه شجاع
معنی بیت:
لب بگشا و سخنان نغزوشیرین وشعروغزل بـگوازبس که حرف نمی زنی وسکوت اختیارکرده ای مردم گمان می کنند که تودهان نداری!
امّا حافظ که استادبی بدیل کنایه وایهام است دراینجا به شاه شجاع به زبان کنایه می فرماید: من به ناحق به تبعید محکوم شدم ازدلواپسان که توقّعی نداشتم امّا انتظارمی رفت که ازجانب توحمایتهایی صورت پذیرد لیکن هیچ حرفی دراین موردنزدی!
وازمنظری دیگر: ازبس که لب ودهانت ظریف و«به اندازه ی پسته» کوچک هست، مردم میان ِ داشتن و نداشتن لب و دهان تو،به شک و تردید افتاده اند پس سخن بگوی وشکرریزی کن وخلق رابه شک میانداز.
هیچ است آن دهان وندارم ازاونشان
موی است آن میان وندانم که این چه موست
🌿━━━━━━━━━━🌿
چرخ بر هم زنم ار غـیـر مـرادم گـردد
من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک
دراینجاحافظ باشهامت وشجاعت مثال زدنی خویش، همچنان ازافکاروعقاید خویش دفاع کرده و به صراحت می فرماید:
اگرخواسته ها وآرزوهای من محقّق نگردد تسلیم نمی شوم وساکت نمی مانم ؛ نظام چرخ فللک را برهم می‌زنم و ازکارمی اندازم! من کسی نیستم که باتهدید وتبعید ازافکاروعقایدخویش دست بردارم. حتّی اگر فلک درپی آن باشد که سرنوشتم را برخلاف میل من رقم بـزند ، به مقابله با آن برمی خیزم من زبونی وخواری راهرگزبرنمی تابم.
واعظ مکن نصیحت ماشوریدگان که ما
باخاک کوی دوست به فردوس ننگریم
🌿━━━━━━━━━━🌿
چون برِ حافظ خویشش نگذاری باری
ای رقیب از بر او یک دو قدم دور تَرَک
حافظ خویشش : حافظی که متعلّق به اوست. حافظ دراینجا به معنای محافظ نیزهست.
دورتَرَک : کمی دورتر، اندکی دورتر.
رقیب : مراقب ونگهبان بارگاه معشوق وکنایه ازکسی که بین حافظ وشاه شجاع قرارگرفته ومانع ازنزدیک شدن آنها به یکدیگرمی شود.
معنی بیت: ای رقیب حال که اجازه نمی دهی حافظ که متعلّق به اوست ونگهبان حقیقی اوست درکناراوباشد حداقل خودت نیز یکی دوقدم ازاو فاصله بگیر.
من اَرچه درنظریارخاکسارشدم
رقیب نیزچنین محترم نخواهدماند.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۴۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۵۳:
ای خُرّم از فروغ رخت لاله‌زار عمر
باز آکه ریخت بی گل رویت بهارعمر
خطاب به معشوق :
ای محبوب ودلبری که از پرتورخسار تو گلستان زندگانی شاداب و سرسبز می گردد ؛ دوباره باز گرد که بدون گل روی تو، بهار زندگی من صفایی نداردوشکوفه های زندگانی من ریخته وپرپرشده است .
بازآی که بازآید عمر شده ی حافظ
هر چند که ناید باز تیری که بشد از شست
🌿━━━━━━🌿
از دیده گر سِـرَشک چو باران چـکد رواست
کـانـدر غـمـت چـو بـرق بـشد روزگار عـمـر
اگر از چشمان من مثل باران اشک بباردبجا و شایسته است وهیچ غیرمعمول نیست زیرا که در غم هجران تو دوران عمر مثل برق سریع گذشت ومن ازفیض وصال تو این چنین محروم وناکام مانده ام .
"برق وباران ودیده وسرشک" آرایه های متناسب وزیبایی به وجودآورده اند.
سیل سرشک ما ز دلش کین به درنبرد
در سنگ خاره قطره باران اثر نکرد
🌿━━━━━━━━━━🌿
این یک‌دو دم که مهلت دیـدار ممکـن ست
دریـاب کـارمـا کـه نـه پـیـداست کار عـمـر
این مدت کمی که اززندگانی باقی مانده وهنوز فرصت دیدار تو برایم امکان پذیر است را از من دریغ مدار . مرادریاب و به کار و خواسته‌ی من رسیدگی کن و اجازه‌ی دیدار بـده که پایان عمر نامعلوم است .
امروز که دردست توام مرحمتی کن
فرداکه شوم خاک چه سوداشک ندامت
🌿━━━━━━━━━━🌿
تا کی مـی صـبـوح و شَـکـرخواب بامداد ؟!
هُشیار گرد،هان؛ که گـذشت اختیار عـمـر
این بیت وبیت بعدی خطاب به معشوق نیست ومخاطب خاص ندارد صرفاًهشداری برای قدر وقت دانستن و بیان چگونگیِ سپری شدن عمر واحوالات درونیِ شاعراست
منظورازصبوح ، شراب صبحگاهیست
شَکَرخواب :خواب شیرین،خواب خوش
در قدیم شراب رااول صبح برای رفع خماری و ایجاد شادابی و سرمستی می‌نوشیدند.
معنی بیت:
شرابخواری صبحگاهی و خواب خوش بامدادی تا کی ؟! بیدارشو و از مستی به در آ که دوران خوش عمر درحال سپری شدن است.
حافظ بااشتیاقی عظیم بارها وبارها بی وقفه بازاندیشی می نمودومبانی فکری وباورهای خودراسروسامان می بخشید.
نوگرایی، نواندیشی،ساختارشکنی ماهیّت وشخصیّت وجودی اوبود.
کشف فضاهای جدید درعرصه ی اندیشه ورزی، نگاه نو به خدایگونگی،زندگانی، وتفسیرتازه از عشقبازی ،گناه وثواب، بهشت وجهنّم ازیافته هاودستآوردهای مهمّ اوبه شمارمی رود. اوبه جای جستجوی خدا،خداگونگی، وبه جای رفتن به بهشت، بهشت شدن راتمرین کرد تابه هرجا که می رود بهشت رانیزباخودبه آنجاببرد.
حافظ پندهایی به مخاطبین خود توصیه می کرد که خودآنهاراآزموده بود امّا واعظ مردم رابه پرهیزگاری دعوت می کند درحالی که خود آن راتجربه نکرده است! روشن است که وقتی چیزی را بگویی که خود تجربه نکرده ای، حقیقتی در آن نهان نیست.بنوش جام صبوحی به ناله دف و چنگ
ببوس غبغب ساقی به نغمه نی و عود
🌿━━━━━━━━━━🌿
دی در گذاربودونظر سوی مانکرد
بیچاره دل که هیچ ندیدازگذارعمر
"عمر" دارای ایهام است : 1- زندگی و روزگار 2- معشوق ، امروزه نیزمعمول هست که کسی که عاشق کسی می شود می گوید تو عمر منی...
همانگونه که گفته شد شاعر گویی احوالات درونی وسرگذشت خودرا با خویشتن درمیان نهاده ونجوا وزمزمه می کند:
معنی بیت:
دیروز در (گذار: به معنی محل گذر وکوچه) می‌گذشت و به من توجّهی نکرد ، افسوس که دل بیچاره‌ی من در طول عمرش هیچ خیری ندید وازلطف و توجّه معشوق بهره مندنگردید. معنی(گذار) در مصرع دوم به معنی گذران و گذشتن است.
از سر کشته خود می‌گذرد همچون باد
چه توان کرد که عمر است و شتابی دارد
🌿━━━━━━━━━━🌿
اندیشه ازمحیط فنانیست هرکه را
برنقطه ی دهان توباشدمدارعمر
اندیشه دراینجا به معنای پروا و ترس است
محیط فنا : فضای نیستی
مدار :محورو مسیر
نقطه ی دهان : نوعی اغراق ومبالغه درمورد کوچکی دهان است . دهان به"نقطه" تشبیه شده‌است. ضمن آنکه"نقطه" سِرّ سربسته ایست که راهی به میانِ آن نیست اماتمامِ حروفات وکلمات ازنقطه استخراج می گردد.نقطه همان صفر(هیچ )است لیکن تمامِ شماره هاواعداد ازصفر متولّدمی شوند.به ویژه درهنرِخطِ نستعلیق،ذاتِ همه یِ حروف، نقطه هست. حتّا معیار ومیزانِ اندازه یِ کشش وطول وعرضِ حروف بانقطه سنجیده می شود.برایِ مثال اندازه ی الف به تعدادِسه نقطه واندازه یِ کششِ حروفی مانندِ س یا ب وفِ بزرگ به تعدادِ 7تا9 وبعضی اوقات تا11 نقطه می باشد.نقطه نمادو مرکزِ وحدت است وکثرت ازنقطه آغازمی شود.درقدیم که صفحاتِ کاغذ یاپوست خط دار نبودند خطّاطان موقعِ نگارشِ یک متن یایک بیت شعر،درابتدایِ خط یک نقطه می گذاشتندوآن نقطه مسیر رامشخص می نمود،نقطه بعنوان شاخص بودوخطّاط برمدارِنقطه حرکت می نمود تامنحرف نگردد،هنوزنیز بسیاری ازخطاطان این کار راانجام می دهند.درپایانِ نوشته نیز نقطه گذاشته می شود زیرا آغازوپایانِ هر نوشته ای نقطه هست.
خطاب به معشوق می فرماید:
هرکس که محورومسیر عمرش بر گرداگرد دهان کوچک تو باشد (عاشق وشیدای تو باشد) و به گفته های تو توجّه داشته وپیرو وفرمان بردار توباشد،هرگز پروایی ازنیستی ونابودی نخواهد داشت.درحکمت وفلسفه ی عرفان،نقطه نماد وحدت است وازهمین نظرگاه حافظ همواره دهان یار را به نقطه تشبیه می کند تا هم معنای کوچکی متبادر گردد وهم معنای وحدت.
گفتم به نقطه ی دهنت خود که برد راه
گفت این حکایتیست که با نکته دان کنند
🌿━━━━━━━━━━🌿
در هر طرف ز خیل حوادث کمین‌گهی‌ست
زان رو عـنـان گسسته دوانـد سـوار عـمـر
ازآنجاکه ازهرسو بسیاری رویدادهای ناگوار در کمین جان انسانها هست وخطرات فراوانی وجوددارد، به همین سبب است که عمر همچون اسب افسار گیسخته‌ای شتابان می‌تازد تا ازحوادث درامان ماند .
ازتندبادحوادث نمی توان دیدن
دراین چمن که گلی بوده یاسمنی
🌿━━━━━━━━━━🌿
بی عمر زنده ام من و این بس‌عجب مدار
روز فراق را که نهد در شمار عمر ؟!
معنی بیت:
بی "عمر" بی "تو" زنده ام،درهجران زندگی می کنم واین موضوع که بی عمر زندگی می کنم زیادعجیب نیست چراکه روزگار فراق وزمان جدایی از معشوق جزو عمر حساب نمی‌شود. بنظرحافظ هرروزی که بدون معشوق و دوست بگذرد هیچ ارزشی ندارد درجایی دیگر می فرماید:
اوقات خوش آن بود که بادوست بسررفت
باقی همه بی حاصلی وبی خبری بود
🌿━━━━━━━━━━🌿
حافظ سخن بگوی که‌برصفحه‌ی جهان
این نقش ماند از قلمت یادگار عمر
ای حافظ شعر بگو ، سخنان نغز وشیرین بگوکه تنها چیزی که در جهان از تو به یادگار خواهدماند همین اشعارهستندوحقا که این چنین نیز رقم خورد. روانش شادباد.
سخن ازعشق بگو، ازرندانگی وخدایگونگی بگو، ازریاکاریها وحقه بازیهای زاهداو ومومنان دروغگو بگو که چگونه، درلباس دیانت وپرهیزگاری، مال وقف ومال یتیم می خورند اما شراب خوردن دیگری رابرنمی تابند! ازآگاهی وهشیاری بگو تاتوده ی ساده دلان وخوش باوران، بیدارگردند وباورها واندیشه های خودرا بازبینی ونوسازی وبازاندیشی کنندتا دریابندکه هیچ یک ازاین باورها حاصل تحقیق وانتخاب خودشان نبوده است بگو که چگونه می توان بینش فردی راپیداکرد وازبندگی ودرخدمت، سیستم، جامعه ومذهب خلاص شد؟........
کس چوحافظ نگشودازرخ اندیشه نقاب
تا سرزلف سخن رابه قلم شانه زدن.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۴۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۴۸:
ای صبانَکهَتی ازکوی فلانی به من آر
زار وبیمار غمم راحت جانی به من آر
صبا باد ملایم صبحگاهیست که درادبیات کهن ازاین باد بعنوان پیک و پیام رسان ورابط بین عاشق و معشوق یادشده است.
نـَکهت:بووشمیم روح پرور، عطر نفس یار
ای باد صبا ازکوی فلانی(معشوق) شمیم جانپرور و عطرنفس یار را برای من که به بیماری (هجران) دچارشده ودرعذاب وشکنجه یِ روحی بسر می برم بیاور وجانم را ازاین درد ورنج راحتی بخش.
ای صبانکهتی ازخاک دریاربیار
ببراندوه دل ومڙده ی دلدار
🌿━━━━━━━━━━🌿
قـلب بـی حـاصـل مـا را بـزن اکسیـر مُراد
یعنی ازخاک دردوسـت نشـانـی بـه مـن آر
از واژه ی قلب دومعناگرفته می شودچون ایهام دارد : 1- دل 2- سکّه تقلبی
بی‌حاصل : ناکامی
اکسیر : جوهری که در قدیم به دنبال کشف آن بودند تا بتوانند فلزات کم ارزش را به فلزات گرانبها ، تبدیل کنند ،امروزه نیز تلاش می کنند تاجوهری کشف کنندکه مانع ازپیری آدمی گردد. اکسیر مراد درنظرگاه حافظ همان چیزیست که ازبادصبا درخواست می کند. ای بادصبا با آن اکسیر (عطرنفس یار وخاک آستانه ی سرمنزل دوست) قلب ناکام وسکه ی تقلبی مارا مبدل به کامروایی وسکه ی باارزش کن.
درمصرع دوم بیت ،شاعر پرده ی ایهام راکنار زده ومنظورخودراآشکارا بیان فرموده است.ازاکسیر مراد معنای عشق نیز متبادرمی گردد.
به وفای توکه خاک ره آن یارعزیز
بی غباری که پدیدآیدازاغیاربیار
🌿━━━━━━━━━━🌿
در کمین‌گاه نظر بادل خویـشـم جنگ است
ز ابــرو غمزه‌ی او تـیر وکمانـی بـه من آر
بازخطاب به باد وصباست شاعرمی فرماید:
دل درحدیقه ی چشم من به کمین نشسته ودست ازنظربازی برنمی دارد ومراپیوسته دچارمشکل وبیماری ودرد می سازد به همین سبب میان من ودل جنگ وستیز به راه افتاده است، کمین‌گاه نظر،همان تماشاگه وحدقه و گودی چشم است که به زیبایی به سنگر و کمین‌گاه تشبیه شده است.
ای بادصبا ازابروان کرشمه ریز یار تیر(مژه)وکمانی برای من بیاور تابااین سلاح به جنگ دلِ نظرباز بروم.
تیروکمان نیز همان حرکات دلبرانه وغمزه وعشوه ی یار است. حافظ دراینجا بارندی وزیرکیِ خاصی، به ظاهر قصددارد به جنگ دل برود لیکن روشن است که درحقیقت سودای دیگری درسر دارد ومی خواهد با تیروکمان که همان غمزه وحرکات دلبرانه هست عشقبازی کند.
اینجاست که بُعدی ازابعادپیچیده ی شخصیت حافظ وتفاوت فاحش اوباسایرشاعران آشکارمی گردد. شاعران اغلب با خنجری که نیشش زفولاد است به جنگ دل می روند. اما حضرت حافظ برعکس آنها حتی ابروان محبوب خویش را نیزتیرو کمان نمی پندارد بلکه ابروی او راغمزه وکرشمه ریز می بیند وازبادصبا درخواست می نمایدکه ازآن عشوه ها وغمزه ها وحرکات مژه وابرو وچشم، تیروکمانی برایش بیاورد.
ناوک غمزه بیار ورسن زلف که من
جنگها بادل مجروح بلاکش دارم
🌿━━━━━━━━━━🌿
در غـریـبـی و فـراق و غم دل پیر شـدم
ســاغر می ز کف تازه جوانی بـه مـن آر
ایهام واشاره وکنایه واستعاره همواره وپیوسته درتمام اشعارحافظ مشهود وجاریست.هرواژه وعبارتی درشعر او دارای دو ویاحتی چندین معنی می باشدکه خواننده می بایست باظرافت،نکته بینی، مهارت ودانش خود معانی پنهان آنهاراکشف کرده وازفیض این معانی بهره مندگردد.
"غم دل" ایهام دارد : 1- غم و اندوه هجران وفراق یار که بر دل شاعرنشسته است 2- شاعراز دست دل ناراحت است، دل نظربازی کرده و برای او دردسر ایجاد می کند .شاعر دراین غم واندوه پیرشده وجوانی اش را ازدست داده وناکام مانده است. مصرع بعدی نیز ایهام دارد دربرداشت اول "تازه جوان" خود معشوق نیست:
1- ای صبا ؛ از دست نوجوان زیبا رویی به من شراب
برسان تا با سر مست شدن بتوانم این دردوغم را فراموش کنم و دو باره احساس جوانی کنم. در اینجا منظور جوان زیبایی است که در میکده ی زرتشتیان شراب می‌آورد (مغبچه)2-ای صبا "ساغرمی" که همان :عطر نفس یار- خاک در دوست -اکسیر مراد وراحت جان ) می باشد را از دست معشوق من که تازه جوانی خوش ونوخواسته است بگیر وبرای من بیاور .
درتأییدمعنای دوم جایی دیگر می فرماید:
عاشق تازه جوانی خوش ونوخاسته ام
وزخداصحبت اورابه دعاخواسته ام
🌿━━━━━━━━━━🌿
منکران راهم ازین می دوسه ساغربچشان
و گـر ایـشـان نستانند روانـی بـه من آر
حافظ درزمان خویش موردسرزنش وملامت زاهدان ودینداران متعصب وخشک مذهب بود تا آنجاکه مورد تکفیر قرارگرفت وحکم ارتداد وکفر نیزبرای ایشان صادر گردید وبنا به روایتی به سبب همین اتهام نیز به شهادت رسید . چرا که حافظ معتقد به عشقبازی باخدابوده وزاهدان این ایده راکفرورزی قلمدادمی نمودند.
منکران همان کسانی هستندکه عشقبازی حافظ را نهی وانکارمی کردند
روانی یعنی به تندی ،با چالاکی ،
خطاب به صبا : از این شرابی که (بشرح بیت پیشین) می آوری ،دو سه ساغر هم به انکار کنندگان عشق بـده تاآنهانیز سر مست شوند و ازموهبت عشق بهره مندگردند ،وچنانچه از پذیرفتن ونوشیدن آن پرهیز کردند بدون درنگ وبدون فوت وقت آن دو سه ساغر را هم برای خودم بیاور.
اینکه : "آن دو سه ساغر را هم برای خودم بیاور" یک نوع تأکید برعقیده ی خویش است که هنوزبرسر همان عقیده ام هستم.
چنگ درغلغله آیدکه کجاشدمنکر
جام درقهقه آیدکه کجاشدمنّاع
🌿━━━━━━━━━━🌿
ساقیاعشرت امروزبه فردا مفکن
یا زدیوان قضا خطِّ امانی به من آر
بادصبا چون حامل نکهت یار وخاک دردوست است می تواندهمان ساقی باشد.
معنی بیت:
ای صبا یا ای ساقی تأخیر شایسته نیست، وکاری مکن که عشرت امروز به فردا بیافتد.درنگ وتردیدمکن واسباب عیش وعشقبازی وعشرت رافراهم نما واگرتأخیر روا می داری ضمانت نامه ای می توانی ارایه دهی که ما تاچه زمانی زنده هستیم.
ساقیاتکیه برایام چوسهل است وخطا
من چراعشرت امروزبه فردافکنم
🌿━━━━━━━━━━🌿
دلم از دست بشد دوش چو حافظ می‌گفت
کای صـبـا نـَکهَـتی از کوی فلانی به من آر
دیشب هنگامی که حافظ این بیت:
" ای صبا نکهتی از کوی فلانی به من آر" را می سرود ازمضامین زیبا ومعانی ومفاهیم بکر آن من هم به موازات سروده شدن این غزل ،اختیار ازکف داده وعاشق می شدم.
صبااگرگذری افتدت به کشور دوست
بیارنفحه ای ازگیسوی معنبردوست
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۳۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۶۷:
ای صـبـا گر بگـذری بر ساحل رود اَرس
بوسه زن برخاک آن وادیّ ومُشکین کن نفس
احتمالاً این غزل خطاب به یکی ازدوستان صمیمی و نزدیک شاعراست که به هرعلتی مدتی دراین منطقه مسکن گزیده بود. ازفحوای کلام وبیت پایانی پیداست که مخاطب موردنظر شاه یا حداقل وزیر می باشد.
بعضی شارحان معتقدند که : " سلطان احمد ایلکانی که در تبریز حکومت داشته از "حافظ" دعوت کرده بوده که به تبریز برود و حافظ نیزدرپاسخ به دعوت او ، این غزل را سروده و ارسال نموده است .
معنی بیت:
ای نسیم صبحگاهیِ صبا اگر بر ساحل رودِ ارس ( رودخانه ی مرزی ایران امروزی با آذربایجان ) گذرت افتاد؛بوسه ای برآن وادی بزن ونفس خود را عطرآگین کن.
ای صبا نکهتی ازخاک دریار بیار
ببر اندوه دل و مژده ی دلداربیار
🌿━━━━━━━━━━🌿
منزلِ سلمیٰ که بادش هردم از ما صد سلام
پـُر صدای سـاربـانـان بینی و بانگ جرس
سلْـمٰی : نام یکی از معشوقه های معروف عرب است،مانند شیرین ولیلی استعاره از معشوق است حافظ هرگاه می خواهد با رفیق گرمابه وگلستان خود نیز صحبت کند به زبان عاشقانه صحبت می کند. دراین غزل نیز بازبان عاشقانه اورادرمقام معشوق قرارداده ومنزلگاهش را مکانی پر رونق وباشور ونشاط به تصویر کشیده است.
معنی بیت:
ای صبا؛ برآن منزل با شوکت وجلال که از ما بر آنجا صدها درود باد اگر رسیدی خواهی دید که آنجا پر از صدای ساربانان و زنگ شتران است. یعنی دوست در آن مُلک دارای خَدَم و حَشَم فراوانست.
قاصدمنرل سلمی که سلامت بادش
چه شود گربه سلامی دل ماشادکند
🌿━━━━━━━━━━🌿
مَحمل جانان ببوس آنگه بـه زاری عرضه دار
کز فراقت سوختم ، ای مـهربان فـریاد رس
محمل : کجاوه‌ای که برای نشستن برپشت شترمی بندند.
معنی بیت: ای صبا بر محمل معشوق (دوست) بوسه بزن و از سوی من به او بگو که :
ای یار مهربان به فریادم برس که از دوری وفراق تو بشدت دراندوه وناراحتی بسر می برم.
جاناچه گویم شرح فراقت
چشمی وصدنم جانیّ وصدآه
🌿━━━━━━━━━━🌿
من که قول ناصحان را خواندمی قول رُباب
گـوشمالی دیدم از هجران که اینم پـند بـس
قول رباب خواندم: یعنی اهمیتی ندادم. نصایح دیگران رامثل کسی که آوازی بشنود وفراموش کند به فراموشی سپردم.
معنی بیت:
منی که به پند واندرزنصیحت کنندگان ارزشی قایل نشدم و توجهی نکردم ،ازاین بی توجهی به پندناصحان؛ وروی آوردن به عشق ؛دچارهجران ودوری شده و شکنجه و آزار بسیارکشیدم گوشمالی دیدم همین پـنـد مرا بس است.
امروزقدرپندعزیزان شناختم
یارب روان ناصح ماازتوشادباد
🌿━━━━━━━━━━🌿
عشرت شبگیر کن می نوش کاندر راه عشق
شـب‌روان را آشنـایـی‌هـاسـت بامیرعسس
دردوره ای از زمان حافظ که این غزل سروده شده ؛زاهدان متعصب وریاکار درشیراز حکمرانی می کردند. آنها برمردم سخت می گرفتند ومحدودیتهای زیادی ایجادمی کردند.
به ویژه رندان وخراباتیان که پایبند مقررات شرعی نبودندبیشترازسایرین درمضیقه وفشار قرارداشتند وناگزیر بودند شبانه ومخیفانه دورهم جمع شده وبه عشرت وخوشگذرانی بپردازند. لیکن نگهبانان ومأمورین حکومتی آنهاراتحت نظرداشته وبه تعقیب وگریز ودستگیری آنها می پرداختند. رندان با زیرکی ومهارتی که پیداکرده بودند به راحتی مأمورین را فریب داده وبه مکان موردنظرمی رفتند و درصورت گیرافتادن نیز به شیوه های گوناگون بامأمورین تبانی کرده وبا تطمیع آنها خودرا ازگرفتاری خلاص می کردند.
"شب‌روان را آشناییهاست با میر عسس" ایهام دارد :
1- با روش هاوشیوه‌ی نگهبانی پاسبانان آشنا هستند. 2- به کنایه می‌گوید که پاسبانان شب به راحتی فریب خورده وامکان تطمیع آنها میّسر می باشد.
این بیت خطاب به خود دوست است نه بادصبا.
معنی بیت:
ای دوست؛ تودرآن ساحل زیبای ارس؛ هنگام شب به خوش‌باشی و نوشیدن شراب مشغول باش نگرانی ازوضعیت ناگوارمارا به دل راه مده؛ زیرا که ما توانسته ایم راههای دور زدن مامورین وعبورکردن ازسد نگهبانان راپیداکنیم. برای شب روان عاشق پیشه ورندان واررسته؛ فریب دادن وتطمیع مامورین زیاد سخت نیست.
سایه افکندحالیاشب هجر
تاچه بازند شب روان خیال
🌿━━━━━━━━━━🌿
طوطیان درشکـّرستـان کـامرانی میکنند
وزتـَحَسُّردست برسرمی‌زندمسکین مگس
این بیت نیز درادامه ی بیت قبلی وشرح ناگواری وضعیت شیرازهست.
«طوطیان» دراینجا به واسطه ی رنگارنگی وخوش آب رو بودن نماد ریاکاریان وچاپلوسان هست و «مگس» به واسطه ی بی رنگ ورو بودن نماد مسکین و تهیدستی می باشد.
شکّرستان : کشتزاران شکر؛ دراینجا بارگاه پادشاهیست.
تـَحَسُّـر : حسرت کشیدن؛ ناکامی
رنگین جامگان وسیم وزرداران باچاپلوسی به بارگاه حکومتی راه یافته وهمچون طوطیان در کشتزاران نیشکر به کام دل رسیده اند و به عشرت وخوشگذرانی مشغولند اما رندان ودرویشان تهیدست مثال مگس مسکین از روی ناکامی؛ دست حسرت بر سر خود می‌زنند.
طمع درآن لب شیرین نکردنم اولی
ولی چگونه مگس ازپی شکرنرود
🌿━━━━━━━━━━🌿
عشقبازی کار بازی نیست ای دل ! سر بباز
زانکه گوی عـشق نتوان زد به چوگان هوس
گوی: توپ بازی چوگان
چوگان: چوبی سرکج که به وسیله ی آن گوی یاهمان توپ را به سمت دروازه می زنند.
درمورد «عشقبازی کاربازی نیست» بایددرنظرداشت که بسیاری ازآدمیان فقط نقش عاشق ومعشوقی رابازی می کنند وعشق آنها عشق حقیقی نیست. عشق حقیقی دریکدیگر ادغام شدن و مردن درخلوص عشق است. درحقیقت؛ آدمی وقتی عاشق می شود میمیرد وآدم تازه ای متولدمیگردد. عشق حقیقی برای کسانی رخ می نمایدکه ازمرگ هراسی نداشته باشندوآماده ی مردن بوده باشند. برای همین است که تعدادعاشقان حقیقی بسیار کم هست چون اغلب مردم ازمرگ می هراسند ازطرفی هم نمی توانند ازفیض عشقبازی چشم پوشی کنند درمورد عشق پیوسته رویابافی می کنندوبه آن می اندیشند ولی شهامت ندارند وارد گودشوند چون ازمرگ بشدت می ترسند«ولی چگونه مگس ازپی شکرنرود»
بناگزیر سعی می کنندنقش عاشق ومعشوقی رابصورت نمایشی بازی کنندتااندکی ازلذت عشق برخوردارگردند. حافظ دراین بیت زیبا همین نکته رامدنظرقرارداده و می فرماید:
ای دل؛ عشقبازی حقیقی نقش بازی کردن ونمایشی رفتارکردن نیست باید خالصانه سرببازی؛ بایدبااشتیاق آماده ی مردن باشی تاعشق دروجودتوجریان پیداکند وگرنه ازاین فیض عظیم محروم خواهی ماند چراکه گوی عشق را باچوگان هوس نمی توان به هدف زد عشق کارعظیم وخطرناکست ودراولین گام باید درخلوص عشق قربانی وفداشد درغیر اینصورت هیچ حاصلی نخواهدداشت.
دلا طمع مبر ازلطف بی نهایت دوست
چولاف عشق زدی سربباز چابک وچست
🌿━━━━━━━━━━🌿
دل؛ به رغبت می‌سپاردجان بچشم مست یار
گـرچه هُـشیاران ندادند اختیار خـود به کس
دل وقلب آدمی جاییست که عشق ازآن برمی خیزد اما ذهن برعکس قلب؛ میل به هشیاری ومصلحت گرایی دارد وباعشقبازی میانه ی چندانی ندارد. درعشق بایدکه عاشق ایثارکند سرببازد وبمیرد اما ذهن همیشه مخالف هزینه پردازیست وبشدت با منطق ومصلحت بااین ایثارگری مخالفت می کند.
«دل» دراین بیت فاعل است وبا رغبت واشتیاق «جان خویش» را به قربانگاه عشق می برد. عاشقان به رهایی و آزادگی رسیده اند واختیارواراده ی خویش را به هیچکس نمی سپارند واگر دل وجان خویش راتقدیم معشوق می کنند بااشتیاق ومیل درونیست اما غیرعاشقان،(عابدان وزاهدان) سرسپردگی را به جای آزادگی انتخاب کرده اند، فردی که به آزادی، رسیده مسئولیت دارد ودرهرلحظه بایدتصمیمات گوناکون اتخاذکند ومسئولیت آن رابپذیرد.اما سرسپردگان راحت ترهستند آنهاحتی درپیش پاافتاده ترین کارهای شخصی نیز، همیشه منتظر می مانند که قدرت مرجع وسیستم، برای آنها تصمیم گیری کند وبه آنهابگوید چه کاری چگونه، کی وکجا انجام دهند.
معنی بیت:
اگر چه هوشیاران وعاقلان ومصلحت اندیشان هرگز اختیار خود را به دست کسی نمی سپارند ولیکن «دل وقلبشان» باکمال میل و اختیار ، وباشوقی عظیم، ازدستورات ذهن ِهشیاران سرپیچی کرده وجانشان را فدای چشم مست معشوق ومحبوب میکنند. درآوردگاه عشق «دل» همیشه برذهنِ مصلحت گرا غالب می گردد.
دراین بیت «دل» با «جان» و «مست» با «هشیاران «آرایش زیبایی به بیت بخشیده اند.
دل به امید روی تو همدم جان نمی شود
جان به هوای کوی تو خدمت تن نمی کند
🌿━━━━━━━━━━🌿
نـام حافظ گر بر آیدبرزبان کِلک دوسـت
ازجناب حضرت شاهم بس ست این مُلتَمس
کِلک یعنی قلم
جناب : حضرت و درگاه
مُلتَمس : چیزی که مورد درخواست والتماس است،
معنی بیت:
اگر چنانچه روزی نام من با قلم دوست نوشته شود ، "زهی سعادت وخوشبختیست" از درگاه و محضر پادشاه (معشوق ) همین خواسته مرا کفایت میکند.
نام من رفته ست روزی برلب جانان به سهو
اهل دل رابوی جان می آیدازنامم هنوز
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۳۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۶۰:
ای سرونازحُسن که خوش میروی به ناز
عشّاق را به ناز تو هـر لحـظـه صد نیاز
عشق مارا به سمت رشدوتعالی هدایت می کند وبه زندگانی، معنا وهدف می بخشد وزیباییهای نهفته ی آن را پدیداروبرجسته می سازد. عشق درحقیقت تجربه ی نوعی یگانگیست زمانی که این تجربه ی ناب میان یک عاشق فرزانه وبیدار و تمامیّت هستی روی می دهد همان رندانگی و خدایگونگیست که درنهایت به جاودانگی منتهی میگردد.
منظور از سرو ناز معشوق بالا بلند و خوش اندام است.غزلی سراپاعاشقانه وعاطفی خطاب به معشوق :
ای بالابلند و خوش اندام زیبایی که با عشوه و ناز می روی. و یا ای که درحُسن چونسروناز هستی و به عشّاق خویش هیچ توجّهی نداری. عاشقانِ تو هرلحظه و همواره به کرشمه و دل رباییِ تو نیازمند هستند.
هرسروکه درچمن درآید
درخدمت قامتت نگون باد
🌿━━━━━━━━━━🌿
فـرخـنده بـاد طـلعت خوبت کـه در ازل
بُـبریـده‌انـد بـر قد سـروت قـبـای نـاز
فرخنده : مبارک ومیمون - خجسته
بـاد یعنی بادا ، باشد فعل آرزو کردن ودعایی است
طلعت : حضوررخسار تابنده ومنوّر
معنی بیت: مبارک و خجسته بادا چهره‌ی تابناک تو
بی شک قبای ناز ودلبری را از روز ازل برقدوقامت زیبای تو اندازه گرفته و بریده‌اند . توشایسته ی نازی وعشاق محتاج این نیاز.
چشمت ازنازبه حافظ نکندمیل آری
سرگرانی صفت نرگس رعناباشد
عشق ازهرنوع که باشد چه نشأت گرفته ازبلوغ جنسی وچه برخاسته ازبلوغ روحی وغنای درونی وآگاهی، موهبتی الهیست وهیچ نعمتی والاترو ارزشمندتر ازعشق وجودندارد. دردوران خیال انگیزعاشقی، عاشق چه درهجران بوده باشدچه دروصلت، بی وقفه ازسوی خداوندگارعشق تحت حمایت است همواره به اوچیزی غریب ازغیب می رسد واوراسرمست ومسرورنگاه می دارد.
🌿━━━━━━━━━━🌿
آن را کـه بـوی عنبر زلـف تـو آرزوسـت
چـون عود گو بر آتش سودا بسوز وساز
آن عاشقی که آرزو ی عطر زلف سیاه تو رادرسردارد همچون عود:(نوعی چوب که هنگام سوختن بوی خوشی از آن برمی‌خیزد) براین آتش سودا خواهدسوخت وخواهدساخت.
چراکه آرزوی بزرگی درسردارد وبرای رسیدن به آن باید سختی ها ومشقّات فراوانی تحمل کند. ازمنظری دیگر: ای عاشقی که چنین آرزوی داری ، بر آتش عشق خودهمچون عود بسوز و بساز وتحمل کن تا بوی خوش عشق از سوختن‌ات برخیزد وعطش تورا فرو نشاند.
زلف چون عنبرخامش که ببویدهیهات
ای دل خام طمع این سخن ازیادببر
🌿━━━━━━━━━━🌿
پــروانـه را زشمع بـُـوَد سوز دل ، ولـی
بـی شمـع عـارض تـو دلـم را بُـوَد گـُداز
معنی بیت: پروانه بواسطه ی وجود و حضور شمع وآتش شمع است که می‌سوزد و می‌گدازد.ولیکن من برعکس پروانه ، درحالی که شمع رخسار تو حضورندارد و پیش من نیست دلم بی آتشِ چهره ی تومی‌سوزد و می‌گدازد .
پروانه ی راحت بده ای شمع که امشب
ازآتش دل پیش توچون شمع گدازم
🌿━━━━━━━━━━🌿
صوفی که بی تو توبه ز مِی کرده بود دوش
بـشکست عهدچون در میخانـه دید بـاز
حافظ حتی درغزلهای عاشقانه نیز درهرفرصتی که دست می دهد صوفی وزاهد ریاکار را موردحمله قرارداده واعتبار دروغین وقداست پوشالی آنهارا زیرسئوال می بردتاآنها رادررسیدن به اهداف سودجویانه ضعیف تروناتوان ترکرده باشد. حتی دراین راستا اگرضرورت داشته باشد خودنیز درنقش صوفی وزاهدخرقه پوش فرومی رود تاتوانسته باشدحقیقتی رابرملا سازد ومردم راآگاهترنماید.
دردیوان حافظ به کرّات شاهدهستیم که توبه های صوفی وزاهد وعابد متظاهر دائم شکسته می شوند ودوام چندانی ندارند! برای آنکه این توبه ها ازروی آگاهی و شوق درونی شکل نگرفته اند بلکه میل وخواسته هایی نفسانی هستند که ازروی ترس دوزخ وطمع به بهشت سرکوب شده اند طبیعیست که این امیالِ سرکوب شده وخشمهای فروخفته، درلایه های زیرین نفس ِتوبه کننده زنده وفعال باقی می مانند ودرفرصت مناسب ویااحتمالاًباتغییرشکل بازمی گردند وانتقام خودراباز می ستانند. توبه تنهازمانی پایدار خواهدبودکه ازروی عشق و آگاهی،بدون ترس وطمع وخلوص نیت صورت پذیرد.
معنی بیت:
صوفی متظاهر گرچه ازروی چاپلوسی عهد کرده بود هرگزبی حضور معشوق شراب وباده ننوشد امادیشب وقتی درِ میخانه را باز دید وسوسه ی میگساری بجانش افتاد و نتوانست به عهد و توبه‌ی خویش پای بند بماند توبه را شکست و به شرابخواری پرداخت . چراکه توبه ی صوفی باخلوص نیت وعشق نبوده وصرفاًبه منظورخودشیرینی وریا صورت گرفته بود.
صوفی ماکه زوردسحری مست شدی
شامگاهش نگران باش که سرخوش باشد
🌿━━━━━━━━━━🌿
از طـعــنـه‌ی رقــیب نـگـردد عیـار من
چون زر اگر بــرنـد مـرا در دهـان گاز
طعنه : سرزنش وملامت،
رقیب : مدعی ،مراقب و نگهبان معشوق
عیار : میزان ودرجه‌ی خلوص زر ، ارزش واعتبار
گاز : انبر فلزی و قیچی که با آن طلا را برش می دهند. وسیله ایست که برای آنکه طلا را به کوره ی آتش ببرند باآن گرفته وبه درون آتش میگیرند تاناخالصیها ذوب شود وطلای ناب باقی بماند. حافظ دراینجا اعلام آمادگی می کند که برای امتحان کردن خلوص او، حاضراست اورا بادهانه ی گاز گرفته ودرمعرض آتش گیرند تابرهمگان روشن شودکه همچون تکه ی طلا، چقدر ناخالصی دارد وچقدر خالص هست.
با سرزنش وملامت نگهبان ومراقبِ معشوق ازدرجه یِ خلوصِ من کاسته نمی‌شود چراکه من مثل طلا هستم وچنانچه با قیچی قطعه‌قطعه‌ام کنندودردهان گاز گذاشته ودرکوره بسوزانند باز هم ازارزش وعیار من کم نخواهدشد .
درخلوص منت ارهست شکی تجربه کن
کس عیارزرخالص نشناسدچومحک
🌿━━━━━━━━━━🌿
دل کز طواف کعبه‌ی کویت وقوف یافت
از شـــوق آن حـریـم ندارد سـرِ حـجـاز
خطاب به معشوق: دل من از گردیدن به دور کویِ تو (کوی معشوق درنظرعاشق حرمت کعبه دارد) وطواف درپیرامون کوی تو؛ به فیضی نایل شده وبه لذتی واقف گردیده است که دیگر هیچ رغبتی به رفتن به سرزمین حجاز(مکه) ندارد وکوی تورا ترجیح می دهد. درجایی دیگر می فرماید:
واعظ مکن نصیحت شوریدگان که ما
باخاک کوی دوست به فردوس ننگریم.
🌿━━━━━━━━━━🌿
هردم بخون دیده چه حاجت وضوچونیست
بــی طـاق ابروی تــو نــمـاز مـرا جـواز
نماز یعنی نیایش وحمدوثنا،دعا وسپاسگزاری.
درمسلک حافظ انجام کارهای تشریفاتی مذهبی وتکرار جملات ازپیش آماده شده نیایش محسوب نمی شود نماز ونیایش حقیقی کاری نیست که کسی بتواندآن را انجام دهد. نمازونیایش کاریست که باید اتفاق بیفتد وازاعماق وجود آدمی برخیزد. اماچگونه ودرچه شرایطی این اتفاق روی می دهد؟ باید دل وجانت سرشارازعشقِ بی قیدوشرط به هستی، آدمیان، حیوانات وگیاهان بوده باشد تا آن اتفاق معنوی یعنی نمازونیایش دردرونت رخ دهد نیایش حرکات نمایشی وتکرارجملات آماده شده نیست وحادثه ای درونیست.
حافظ دراینجا مارا به این نکته ی باریکترازمورهنمون می شود که نیایش خالصانه وحقیقی بدون تشریفات است درنمازونیایش حافظانه لازم نیست چیزی درخواست کنی وجملات آماده شده ای راتکرارکنی نیایش باید اتفاق بیفتدنه اینکه آن راانجام دهی تنهاکاری که بایدانجام دهی کشف زیبائیهای پیرامونی و سرشارازعشق ِبی قیدوشرط بودن است وهیچ راه وروش دیگری جزعشقبازی وجودندارد.
معنی بیت:
چه حاجت است که هر لحظه با اشک خونین وضو بگیرم ؟ (بدون حضور تو ) وقتی محراب ابروان تو دردسترس نیست تادرآن محراب به رازونیاز بپردازم. جایی دیگر می فرماید:
نمازدرخم آن ابروان محرابی
کسی کندکه بخون جگرطهارت کرد
🌿━━━━━━━━━━🌿
چــون بـاده بــر سر خـُم رفت کـف‌زنان
حافظ کـه دوش ازلب سـاقی شنیدراز
معنی بیت: همانگونه که باده وشراب در حالت رسیدن وتخمیرشدن کف کرده و به سَر خُم نزدیک می شود ، حافظ نیز شب پیش با شنیدن نکته یِ نابی از دهان ساقی (ساقی درنظرگاه حافظ اغلب خودمعشوق است که عاشق راسرمست می سازد) کف زنان و شادی کنان بر سر خم رفت.
کف زنان ایهام زیبایی دارد.درنگاه اول کف کردن شراب وبه سرخم نزدیک شدن ودرنگاه دوم مفهوم کف(دست) زنان وشادی کنان برسرخم رفتنِ عاشق وباده خواری را تداعی می نماید.
به نیم جونخرم طاق خانقاه ورباط
مراکه مصطبه ایوان و پای خم طنبیست
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۳۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۹:
واعظان کین جلوه درمحراب ومنبرمیکنند
چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند
لحظه ی ناب درخشش آگاهی وتابش بیداری همان لحظه ایست که شاعرتصمیمی فراترازمنافع شخصی وامنیت جانی می گیرد تصمیم به پذیرفتن خطر وخَلق یک ارزش اخلاقی برمبنای انسانیت، تصمیم به عصیان علیه خفّت وخرافه وهرچه که پوچ وباطل است. حافظ زیستن رابه کیفیت گره زده وازعزلت گزینی زاهدانه به حضورپیداکردن جسورانه، آگاهانه واثرگذار درعرصه ی زندگانی روی می آورد. حافظ هرگزضدمذهب، مخالف شریعت ودینداری نیست اوباکسانی مبارزه می کند که بسیارزیاد ازخدا ودین واخلاق حرف می زنند اما درعمل بسیار کم، اهل انسانیت وانصاف ومداراهستند! اومخالف زهدخشک وتقوای زبانی ونمایشیست اودربرابر کسانی عصیان وشورش می کند که ناجوانمردانه مفاهیم باارزش معنوی رابه ابزاری برای نمایش، کسب قدرت، ابرازخشونت وحذف دگراندیشان کرده ودرلباس دیانت ازاعتمادمردم ساده لوح بهره برداری شخصی وفرقه ای می کنند. آنهایی که خودشان رانمایندگان خدا معرفی می کنند ودرپوشش "خدامی فرماید... " ازمسئولیت پذیریِ شخصی شانه خالی کرده و هرکارضداخلاقی وانسانی رابنام خدا وبرای خدا انجام می دهند وازارتکاب فجیع ترین جنایتها درپوشش دین اِبایی ندارند وحتّی آن رادرراستای خشنودی خداوندمی شمارند! درافتادن باچنین موجودات بی رحم وخونخوار، شهامت وجسارت والایی می خواهد وازعهده ی هرشاعری برنمی آید
دردیوان حضرت حافظ واعظان ریاکار،زاهدان خشکه مغزوخودبین وتمام دین فروشانی که نه ازروی دلسوزی وشفقت، بلکه به سبب حفظ منافع شخصی وفرقه ای خویش ،دگراندیشان را امرونهی کرده وبایدها ونبایدهای خودرابه مردم تحمیل می کنند، چهره هایی منفور ومنفی دارند ودرتمامی غزلها باشدیدترین لحن مورد نکوهش وسرزنش قرار گرفته اند.
ازآنجاکه افشاگری و آگاهی بخشی درخصوص کردارِ ناپسنداین قوم ریاکار و متظاهر ، وبازکردن مشت این حقّه بازان؛ خالصانه، شایسته و به حق بوده و مسئولانه ودلسوزانه طرح شده است بدان مثل که: "هرچه ازدل برآید بردل نشیند" چنان بردل هر خواننده و شنونده ای زیبامی نشیند که بیت بیت این غزل ناب، تبدیل به مثل وحکایت درمیان توده ی مردم شده ودرخاطره هاجاوید وابدی باقی خواهدماند.....
معنی بیت:
واعظانی که این چنین درفرودِ محراب وآنچنان برفرازِمنبر با رفتارهای نمایشی وریاکارانه، وانمودبه زهدوپارسایی کرده و به مردم امر و نهی می کنند ودرلباس دیانت؛ به آنها پندواندرز می دهند! آنها به گفتار خودشان پایبند نیستند وزمانی که به خلوتگاه خویش وفضای خصوصی خود وارد می شوندچه کارهای ناپسندی که انجام نمی دهند! آنها باوقاحت تمام سخنانی زیبامطرح می کنند اماخودشان زیبازندگی نمی کنند ودرخلوتگاه خویش آن کارهای ناشایست وزشت رابی هیچ شرمی انجام می دهند.....
"آن کاردیگر" اشاره به کارهایی است که آنقدر زشت وناپسند است که حتی نمی توان آنها رابازگو کرد. دراین دوسه واژه ی ویرانگر ورسواکننده نکات لطیف زیادی نهفته است. "آن کاردیگر" بگونه ای رندانه دراین بیت کارگذاشته شده که پرده هارافرو می ریزد وخلوتگاه واعظان متظاهر وحقّه باز را در معرض انظار عموم قرار داده و رسوایشان می سازد. شاعر برحسب رسالتی که دارد ،بی هیچ واهمه ای ازشیوه های "واعظانِ حاکم وحاکمانِ واعظ" دست به آگاهسازی می زندوشجاعانه و مسئولانه حقایق مهمی رابرملا می کند.
دورشو ازبرم ای واعظ وبیهوده مگوی
من نه آنم که دگر گوش به تزویرکنم
🌿━━━━━━🌿
مشکلی دارم زدانشمندمجلس باز پـرس
تـوبه فرمایان چراخودتوبه کمتر میکنند
مشکلی دارم ،سئوالی دارم ، از دانشمندو فقیه مجلس(که ادعای دانایی ودانش دارد) بپرسید که چرا و به چه دلیل آنهایی که (واعظان) دیگران را به توبه واستغفاراز گناه تشویق می کنند خودشان توبه نمی کنند؟
آیا مردم را به نیکوکاری دعوت می کنید و خودتان را فراموش می کنید؟ یکی دیگر از دههاراز ماندگاری وجاودانگی اشعارحافظ، پرداختنِ رندانه وهوشمندانه به مضمون هاومسایل ودغدغه های اجتماعیست که جهان شمول و فراگیربوده ودرتمام دورانها وتمام جوامع انسانی مشهود وملموس می باشد.چه بسیار آمران به معروف وناهیان ازمنکرات که خود فاسق وفاسد بوده وبا کمال وقاحت دیگران رابیشرمانه دعوت به تقوا وپارسایی می کنند.
ازدست زاهدکردیم توبه
وزفعل عابد استغفرالله
🌿━━━━━━🌿
گـوئـیــا بــاور نــمـی دارند روز داوری
کاین همه قلب و دغل درکارداورمی کنند
ریاکاری واعظان خودکامه وسودجو، حقیقت تلخیست که درطول وعرضِ همیشه ی تاریخ، درهمه ی جوامع وتمام دورانها وجودداشته وهمچنان بلای جان مردم به ویژه عامیان وساده دلان وخوش باوران درتمام نقاط جهان می باشد. دردوره ی ما نیزبه وفور مشاهده می شود که واعظان دروغگو مردم رابه تقواوپرهیزگاری دعوت میکنند درحالیکه دست ودهانشان به خون خلق و زمین خواری و اختلاس وسواستفاده ازاعتمادمردم؛ آلوده هست.
مرغ زیرک به درِخانقه اکنون نپرد
که نهادست به هرمجلس وعظی دامی
پند واندرزِ یک سویه، بدین شکل که یک نفر بربالای میز ومنبر قرارگیرد وساعتها وعظ وسخنرانی کند هرگز مفید واقع نشده وجزاتلافِ وقت سودی نخواهد داشت،چراکه دراین نوع سخن گفتن، امکان نقد واعتراض وبحث وجَدل وجودندارد ورابطه ی سخنور باشنونده، رابطه ی یکطرفه ودستوریست .
اندرز ونصیحتِ موثر فقط وفقط با عمل کردنست که بهترین نتیجه رارقم می زندچراکه دوصدگفته چون نیم کردارنیست. چنانچه نصیحت گو خودش دارای محاسن وفضایل اخلاقی باشد مردم نیز اورا بعنوان الگو قرارداده وسعی خواهند نمود که آنها نیز مثل اوباشند.
معنی بیت:
این واعظان بی عمل وحقّه باز نه تنها به مفاهیم وارزشهای اخلاقی وانسانی باورندارند بلکه چنین به نظر می رسد که اصلاً این جانوران انسان نما، روزجزا وقیامت رانیزباور ندارندکه اینگونه نیرنگ وتقلّب کرده و دستورات خداوند را نادیده می گیرند!
جزقلب تیره نشدهیچ حاصل وهنوز
باطل دراین خیال که اکسیرمی کنند
🌿━━━━━━🌿
یارب این نودولتان رابرخرخودشان
نشان
کاین همه نـاز از غلام ترک واستر میکنند
خداوندا این تازه به دوران ودولت رسیده هاوگداصفتان آزمند وحریص را بر جایگاه قبلی و اصلیشان برگردان؛ اینان سزاوار این مال ومقام نیستند وکفایت لازم برای نشستن درچنین جایگاهی راندارند. این بی کفایتان بی ظرفیت که تازه به جاه ومقام رسیده اند ازخدا وخلق خدا شرم نمی کنند و به داشتن نوکر و قاطر، فخر فروشی می کنندوتکبّرمی ورزند!!
یارب روا مدار که گدا معتبرشود
گرمعتبرشودزخدابی خبرشود
🌿━━━━━━🌿
ای گـدای خانقه برجَـه که در دیر مـغـان
میدهنـد آبی که دل ها رامعطّر میکنند
منظورازگدایِ خانقه همان صوفیست که دربیشتر اشعارِحافظ، به سبب حقّه بازی وداشتن عقاید خرافه آمیز وسست وبی اساس، درکنارواعظان وزاهدان متظاهر، چهره ا ی منفی وفریب خورده دارد. دراین غزل نیز که سخن ازریاکاریِ واعظان است، شاعرازرویِ رندی ، طعنه ای نیزبه صوفی زده وباقراردادن واعظ وصوفی دریک صف ،اورا هم تراز با واعظِ متظاهرمعرفی کرده تا بدین وسیله اونیز درکنار واعظان ازشلّاق نکوهشِ طنز آلود حافظانه بی نصیب نماند.
معنی بیت:
ای صوفیِ گداصفت وتهیدست وفریب خورده برخیز وخانقاه راترک کن وبه دیرمغان بروکه دردیرمغان آبی (شراب ناب زرتشتیان) می بخشند ودلهارا نشاط وسروربخشیده و معطّر وباصفا می سازند.
در خانقه کسانی ساکن هستند که قادر نبوده اند پاک پنداری؛ پاکباطنی وپاکدامنی را درزندگی روزمرّه واردکرده وزندگی زیبایی داشته باشند به همین جهت به خانقاه پناه آورده اند تادرمیان یک گلّه،امنیت وآرامش راپیداکنند. غافل ازاینکه برای پاک باطنی؛ به معبد ومکان خاص ولباس خاصی نیازنیست پاکدلی وپاکیزگی یک تجربه ی فردیست ودرمسجد وکلیسا وخانقه وکنشت حاصل نمی شود. درخرابه های شهرنیز می توان باظاهری گنه آلوده؛ باطنی روشن وپاک داشت. دراینجا اگرصوفی به مغان رفتن تشویق می شود ازآن روست که درمغان برخلاف معابد دیگر؛ عیش ونوش وعشقبازی بامغبچه ها امکانپذیرهست ونیازی به نقاب زدن ونقش بازی کردن ندارد. ای صوفی توبه رفتارهای نمایشی وعبادت خشک وبی روح نیازنداری نیازتو شادمانی وخوشباشیست. اگرتوانسته باشی درضیافت زندگانی حضوری آگاهانه وشادمانه داشته باشی تودراصل درحال نیایش وعبادت هستی.
ز کوی مغان رُخ مَگردان که آن جا
فروشند مِفتاح مشکل گشایی
"کوی مُغان" یکی ازکلیدی ترین واژه های دیوان حافظ است. آشنایی بیشتربااین واژه مارابه جهان بینی حافظانه بیشتر نزدیکترمی کند.
"مغان" در اصل قبیله ای از قوم ماد بودند که مقام روحانیت منحصراً به آنان تعلّق داشت . آنگاه که آیینِ زرتشت بر نواحی غرب و جنوب ایران یعنی ماد و پارس مستولی شد "مغان" پیشوایان دیانت جدید شدند. در کتاب اوستا نام طبقه ٔ روحانی را به همان عنوان قدیمی که داشته اند یعنی آترون می بینیم اما در عهد اشکانیان و ساسانیان معمولاً این طایفه را"مغان" می خوانده اند.
فردوسی:
برفتندتُرکان زپیش مغان
کشیدندلشکر سوی دامغان
فرّخی :
پیش دو دستِ او سجود کنند
چون مغان پیش آذر خرداد.
خاقانی
سفرکعبه به صد جهد برآوردم ورفت
سفر کوی مغان است دگر بار مرا
نظامی:
برآمد ناگه آن مرغ فسون ساز
به آیین مغان بنمود پرواز
مولوی:
رو بتابید از زر و گفت ای مغان
تا نیاریدم ابوبکر ازمغان
در خانقه نگنجد اسرار عشق و مستی
جام می مغانه هم با مغان توان زد.
حافظ بیشترازهمه درکوی مغان پرسه زده وازهمه بیشتر به "پیرمغان" ارادت دارد! امّاچرا؟
شاید به این سبب بوده باشد که حافظ پیش ازآنکه به مذهب بیاندیشد به فرهنگِ کهن ایرانی ومیراث نیاکانمان می اندیشیده وازشدّتِ علاقه وارادت به حضرت زرتشت به این نگرش رسیده باشد.
به باغ تازه کن آئین دین زرتشتی
کنون که لاله برافروخت آتش نمرود
احترام وارادتِ خاصّی که ازجانبِ حافظ به زرتشت دیده می شود به سبب این نیست که حافظ به مذهبِ اوگرایش داشته! چراکه حافظ اصلاً درچارچوبِ مذهب نمی گنجد واندیشه های اوفراتر ازهرمذهب وهرمسلک است.
بنظرچنین می رسد که احترام وارادتِ قلبیِ پایان ناپذیراو،ریشه دراندیشه های نابِ زرتشت، افکار نیک، پندارنیک، کردارنیک و پیرامون مهرورزی وعشق وصلح دوستی داشته باشد.
درخراباتِ مغان نورخدا می بینم
این عجب بین که چه نوری زکجا می بینم!
نزدیکی ِ افکار خواجه با افکارزرتشت وحسِّ وطن دوستیِ فوق العاده نیزدلیلی مضاعف شده تا آتش این ارادت همچنان درسینه ی شعله ور وفروزان بماند.
ازآن به دیرمغانم عزیزمی دارند
که آتش که نمیردهمیشه دردل ماست
یا:
آن روزبردلم درمعنی گشوده شد
کزساکنان درگهِ پیرمغان شدم
ضمن آنکه علاقه ی حافظ به شراب خواری وآزاد بودنِ شرابخواری درمذهبِ زرتشت را نیزنباید ازنظرپنهان داشت.
گفتم شراب وخرقه نه آئین مذهب است
گفت این عمل به مذهب پیرمغان کنند.
یا:
مریدِ پیرمغانم زمن مرنج ای شیخ
چراکه وعده توکردیُّ اوبجاآورد!
بنابراین "کوی مغان" ارجاع مخاطبین به فرهنگ کهن،باورهای قبل ازحمله ی اعراب به ایران وتاکید وبرجسته سازی اندیشه های ناب زرتشت است.
درخانقه نگنجداسرارعشقبازی
جام می مغانه هم بامغان توان زد
🌿━━━━━━🌿
بنده ی پیر خراباتم که درویشان او
گنج را از بی نیازی خاک بر سر می کنند
حالا که پای سخن به دیرمغان کشیده شده، شاعر وظیفه ی خود می داندکه ازبزرگواریِ؛ درایت وروشن ضمیری پیرخرابات نیز سخن گفته واورابه بزرگی ومناعتِ طبع یادکند.
پیرخرابات احتمالاً آن فرزانه ی بی مانند حضرت «زرتشت» یا تصویرِخیالی شاعر ازمرشدو راهنمائیست که به سطحی ازآگاهی رسیده که دراین دنیا همه چیزرازیبا وخیال انگیزمی بیند وکسی راقضاوت وسرزنش نمی کند اوبرخلاف زاهد وواعظ متظاهر، توانسته بدون وعظ های بیهوده، تنها به اتّکای رفتارهای صادقانه ی خود، مریدانی راتربیت کند که بدون ترس ازدوزخ و طمع ورزی به بهشت، به اخلاق حسنه، وارستگی وفضایل معنوی دست یابند وبدان قدرت برسند که ازروی بی نیازی و مناعت طبع، بر روی گنج سیم و زَر ومال ومنال دنیا خاک نهند و به آن بی اعتنایی کنند.
بنده ی پیرخراباتم که لطفش دایم است
ورنه لطف شیخ وزاهد گاه هست وگاه نیست
🌿━━━━━━🌿
حُسن بی پایان اوچندانکه عاشق میکشد
زُمره‌ی دیگربه عشق ازغیب سربرمیکنند
معنی بیت درادامه ی سخن:
جلوه ی زیبایی و تجلّیِ حسن بی حد و حصر محبوب(پیرخرابات) اگرچه بسیاری از عاشقان راقرار ازکف گرفته وبه عبارتی آنهارا ازپای درآورده ومی کُشدلیکن همیشه چنین نبوده و گروه های دیگری از عاشقان این شانس واقبال راپیداکرده و به سر منزل وصال رسیده ودرکنار یارآرمیده اند. آنهااز نیستی وعدم به عالم ظهور واردشده وازجاودانگی سر در می آورند.
من که ره بردم به گنج حسن بی پایان دوست
صدگدای همچوخودرابعدازاین قارون کنم
🌿━━━━━━🌿
بردرمیخانه‌ی عشق ای مَلَک تسبیح گوی
کاندرآنجا طینت آدم مُخمّر می کنند
خطاب به فرشتگان وملائک وبه عبارتی یادآوری سجده ی فرشتگان هنگام آفرینش انسان وبرجسته سازی اهمیت وگوشزدنمودن ارزش والای آدمیست.
مقصود از"میخانه ی عشق" همان میخانه ی زرتشیان ومیکده ی پیرخرابات است که رندان وارسته تربیت می کند. حافظ خوش ذوق نحوه ی تربیت این پیرفرزانه را باروش خلقت آدمی توسط خالق هستی، پیوندزده ومقام ومرتبه ی این میکده رابه عالم لاهوت برده است.
معنی بیت:
ای مَلک بر درگاه میخانه ی عشق پیرما، به همان سبک وسیاق که درزمان خلقت آدمی ذکر وثنا می گفتی اینجا نیز ذکربگوی وستایش خداوندرابجای آر که در این میکده ی عشق، به لطف عنایات پیرفرزانه، خاک وجودِ رندان لااُبالی با شراب معرفت وآگاهی سرشته و خمیر شده وآدم تازه ای باویژگیهای بی نیازی ووارستگی متولد می شود. ای ملک به شُکرانه ی این تولّد نو به سجده درآ وبه حمدوثنای خداوندبپرداز.
برآستانه ی میخانه هرکه یافت رهی
دری دگرزدن اندیشه ی تبه دانست
🌿━━━━━━🌿
خانه خالی کن دلا تا منزل سلطان شود
کاین هوسناکان دل وجان جای لشکرمی
کنند
این بیت خطاب به عموم است وشامل واعظ وصوفی وعاشق نیزمی باشد.خانه خالی کن یعنی:
هرعلایقی که به امورات دنیا داری ازدل وجانت پاک کن تادلت منزلگه معشوق باشد. تازمانی که دل وجان ازغیر پاکسازی نشود امکان حضور دوست میسرنخواهد شد.
کسانی که هوسِ دیدارسلطان (معشوق) دارند لیکن از دل وجان، علاقمندی به لشکر(خواهشهای نفسانی وامورات دنیوی وآنچه که غیرازسلطان باشد ) را نزدوده وپالایش نکرده اند راه بجایی نخواهند برد.
بنابراین چنانچه مایل هستی سلطان عشق درمنزل دلت فرود آید می باید خانه تکانی کنی،راه راجاروکنی وآب بزنی ،گردو غبار اززوایای دل وجان به زدایی تا خانه شایسته وسزاوار ورود سلطان باشد.
حافظا در دل تنگت چو فرود آید یار
خانه ازغیرنپرداخته ای یعنی چه؟
🌿━━━━━━🌿
صبحدم ازعرش می آمدخروشی عقل
گفت
قدسیان گوئی که شعرحافظ ازبرمیکنند
هنگام صبح از آسمان نوای دل انگیزی به گوش می آمد عقل وخردپس ازشنیدن این همهمه ی روح انگیز ودلنواز چنین اظهارنمود:
گویا فرشتگان آسمان شعر حافظ را حفظ وزمزمه می کنند.
پس ازملازمت عیش ونوش مه رویان
زکارها که کنی شعرحافظ ازبرکن
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۳۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۶۱:
آن کـه پامال جفا کرد چوخاک راهم
خاک می‌بوسم وعذرقدمش میخواهم
شاعر از بابت دوریِ معشوق دچار زجر و اندوهی شدیدشده ومستأصل ودرمانده گردیده است. امازیباییِ کارعاشق دراین نکته ی لطیف نهفته که غم ودردِ دوری معشوق را با جان و دل می‌پـذیرد و این غم و اندوه را دوست دارد.
ضمنِ آنکه درلایه ی عمیق ترمعنا،نکته ی لطیف تر وظریف تر دیگری وجود دارد هست وآن عذرخواهیِ عاشق ازقدوم مبارک معشوق است. عاشق به واسطه ی دوریِ یار ونازکردن وبی توجهیِ معشوق ، همچون خاک راه پایمال گشته وبی ارزش شده است. مطابقِ معمول وعرف رایج بایدمعشوق ازعاشق پوزش بخواهدکه سبب پایمال شدنش رافراهم ساخته وباعبورِمغرورانه ازرویِ او، چون خاک راه پایمالش کرده است، لیکن ازآنجاکه عاشقِ پامال دراینجا شخصِ حضرت حافظ است وباهمه ی ِعاشقان تفاوتهای اساسی دارد،اتفاقِ متفاوتی رخ می دهد عاشق پیش دستی کرده وبااشتیاقی عاشقانه،خاک زیرپایِ معشوق را بوسه زده وپوزش می طلبد. چرا؟ چون معشوق راوالامقامی می بیندکه می بایست درزیرپاهایِ نازنین او گرانبهاترین وباارزش ترین متاعِ دنیا پهن شده باشد نه جسم وجانِ کم بهایِ عاشق که اینک بـه جفای جدایی از معشوق مبدّل به خاک بی ارزش شده است. حافظ عاشقی نیست که اجازه دهدمعشوق احساس گناه کرده و رنجشِ خاطرپیداکند.
حافظ اندیشه کن ازنازکیِ خاطریاربرو ازدرگهش این ناله وفـریادببـر
به همین سبب است که بلافاصله خطاب به معشوق می فرماید:
🌿━━━━━━━━━━🌿
من نه آنم که ز جورتوبنالم حاشا
بنده‌ی معتقدوچاکردولت‌خواهم
من هرگز ازآن عاشقانی نیستم که ازرفتارتو وجور وجغای تو(بی توجهی وکناره گیری تو ) شکایت کنم هرگز هرگز.....من بنده و غلام تو هستم و به ارباب بودن تو اعتقاد دارم و خادمی ارادتمندم که خیر و صلاح ونیکبختیِ تـو را خواهانم.حاشاکه من ازجوروجفای توبنالم
بیدادلطیفان همه لطف است وعنایت
🌿━━━━━━━━━━🌿
بسته ام درخم گیسوی توامیّدِ دراز
آن مباداکه کنددست طلب کوتاهم
بازخطاب به معشوق: من به گیسوان تو امید بسیار بسته‌ام مبادا اوضاع طوری رقم بخورد که من به کام نرسم!.... حافظِ عاشق پیشه، دلِ خودرا به گیسوی معشوق دخیل بسته‌است تابه مرادوآرزویِ خویش که همانا وصال ورسیدن به سرمنزل مقصوداست برسد .عاشق گرچه امید دراز و طولانی به گیسوان یاردارد اما ازآنجا که ازبلندیِ گیسوانِ یارخویش وکوتاهیِ دستانش خبردارد، نگران اینست که نکند دستانِ طلبش به گیسوان درازِ یار نرسدو کامروانگردد."بلندیِ گیسوی یار" اشاره به معنایِ جایگاهِ والا ودست نیافتنیِ مقام ِ یار و "کوتاهی ِدستانِ طلب" اشاره به قصور وناتوانی وعجز ودرماندگیِ عاشق دارد.پای مالنگ است ومنزل بس بعید
دست ماکوتاه وخرمابرنخیل
🌿━━━━━━━━━━🌿
ذرّه‌ی خاکم ودرکوی توام جای خوشست
ترسم ای دوست که بادی ببرد ناگاهم
همانگونه که درآغاز سخن، خودراخاک راه معشوق قلمدادکرده دوبارتأکیدمی کندکه گرچه مرا به بارگاه تو دسترسی نیست ومن جزذره ای خاک بیش نیستم لیکن همین که درکوی توساکن هستم نه تنهاازجایگاهِ خویش خوشحال وشادمانم بلکه بیم آن نیزدارم که ناگاه بادی وزیدن گیردومرا ازکوی تو به محلی دیگربراند.واعظ مکن نصیحتِ ماشوریدگان که ما
باخاک کوی دوست به فردوس ننگریم
🌿━━━━━━━━━━🌿
پیرمیخانه سحرجام جهان بین اَم داد
وندرآن آینه ازحُسن توکرد آگاهم
«پیرمیکده؛ می فروش؛ یاپیرمغان» درحقیت همان مرشد روشن ضمیریست که به خودشکوفایی رسیده وتوانمندی بیدار کردن دیگران رادارد.
«جـام جهان بـیـن» استعاره از جام شرابِ معرفت وآگاهیست که دل عارف بواسطه یِ آن روشن وهمانند آینه یِ غیب نما می گردد .
معنی بیت:سحرگاهی پیرمیکده ،جامی ازمعرفت وآگاهی به من عطانمود وبه واسطه ی آن جام، دلم غرقِ نـور معرفت وآگاهی گردید و من جهان بینیِ خاصی پیداکرده و نسبت به حُسن وزیباییِ تو(معشوق) واقف وآگاه شدم ، تجلّیِ حُسن تو را دریافتم سپس عاشقی وشیدایی پیشه کردم .
"پیر میخانه" درحقیقت پـیـر سالک و عارف کاملیست که اغلب حافظ بااحترام ازاویادکرده واورا راهنما ودلیلِ راهِ خویش معرفی می نماید. بنظرمی رسدحافظ فردی رادرخیالِ خویش، مطابقِ سلیقه ومبانیِ فکری واعتقاداتِ شخصیِ خود به خصلتهایِ انسانیِ زیبا مزیّن ساخته وبه فضایلِ اخلاقی آراسته وسپس مرید اوشده است. چراکه بامطالعه ومرورِ دیوانِ حافظ،ملاحظه میگرددکه وی ازشخص خاصی پیروی نکرده ونام کسی رابه عنوان پیر وراهنمادر اشعار خودنیاورده است . لازم به توضیح است که کیش ِ حافظ ، ازنوع ِکیشِ عرفانی ِابن عربی وبایزید بسطامی ویاحتی مولوی وشیخ شبستری وغیره نیست. کیشِ ِحافظ ،متاعی کاملا جدید، متمایزومتفاوت ازهمه بوده ودستآوردِشخصیِ آن نادره یِ روزگار است. ابداع واژه ها یِ اثرگذاروتوجه برانگیز ِزیادی مانند: پبر میخانه -پیرمغان-پیرمی فروش- پیرخرابات، پیر طریقت و........ نوآوری ،نوسازی وتوسعه وتعمیق ِ معناهای بسیاری ازواژه ها-تبلیغ وترویج ِ عشقورزیِ بی قیدوشرط به بیانی نو وشیوه هایِ خیال انگیز وتحقیر وتخطئه یِ ظفرمندانه ی ِزاهدان متظاهر ومتکّبر ودروغگو، تنهابخش ِکوچکی ازتفاوت وتمایزِ تفکراتِ خواجه یِ شیراز باتفکراتِ عرفانیِ ماقبلِ خویش است.به عبارتی دیگر به نظرنگارنده ،کیش ِحافظ معجونی از عرفان –تصوف –شریعت –طریقت وفرهنگ وهنر و ادبِ اصیل ایرانیست که باسلیقه وهنرمندی ِ خیال انگیزی درهم آمیخته شده وبنیادِمکتبِ انسانساز ِ بی مانندی را بنانهاده است.
مرشدومرادِحافظ برکسی روشن نیست،بااین وجود،حافظ اگرچه دارای ِجهان بینی خاصی بوده و درچارچوب هیچ مذهبِ خاصی نمی گنجیده،اما نباید ازکناراین موضوع که او" ارادتی ویژه به شخص حضرت زرتشت داشته" به سادگی عبورکرد. باتوجه به اینکه حافظ خالصانه ترین ارادات واحترامات قلبی خویش نثاراین فرزانه ی خردمند نموده بسیاری براین باورند که مراد ازپیرمغان وپیرمیخانه و... حضرت زرتشت می باشد.
به باغ تازه کن آیین دین زردشتی
کنون که لاله برافروخت آتش نمرود
🌿━━━━━━━━━━🌿
صوفی صومعه ی عالم قدسم لیکن
حالیادیرمغان است حوالت گاهم
صوفی ، درویش، کسی که دل خود را با خدا صاف کرده باشد .صومعه : دیر ، خانقاه ،محل ومکان عبادتعالم قدس : ، عالم مجرّدات، جهان پاک و ازلی .دیر مغان – محل عبادت وجایگاه موبدان و نگهبانان آتشکده یِ زرتشتیانمن ازعالم عرفان و عالم ملکوت آمده ام جایگاه من آنجا بود من دربارگاه کبریایی با خدا مأنوس بودم .ازریاوتکبروتظاهر دوربودم دل وجانم صاف و پاکیزه بود.حال که "ازبدحادثه ویابرای انجام مأموریتی" ناگزیرم مدتی رادراین جهان خاکی سپری کنم، تقدیرچنین رقم زده شده که در دیرمغان ، دل وجان ازریاوگناه وبدی هاصاف نموده وبه عبادت معبود پردازم ومشغول پرستش خداگردم. درادامه ی بیت قبلی دراین بیت نیزبه دیرمغان وفرهنگ کهن وآیین نیاکانمان اشاره ای کرده وارادت خودرابیان نموده است.لیکن روشن است که بااستنادبه تنهاچندبیت شعر ازیک شاعر هرگزنمی توان ونبایدچنین نتیجه گیری کردکه شاعرپیرو آن مذهب بوده است.به ویژه اظهارنظر درخصوصِ مذهبِ شاعری پررمز وراز همانند حافظ که سخنان خویش رارندانه درلایه لایه های لفّافه ی ایهام واشارات پیچیده تانامحرمان و مغرضان کمتربدان دسترسی داشته باشند، امریست تقریباً غیرممکن ومحال. چنانکه خودفرموده:
من این حروف نوشتم چنانکه غیرندانست
توهم زروی کرامت چنان بخوان که تودانی
متاعی که حافظ بدان دست یافته، عشقی پاک بااحساسی ناب وخواهشی فرامرزیست. متاعی که عقل و فرهنگ و ادب و دانش وحتی شریعت و ….، در برابر آن ناچیز و حقیر به نظر می آیند. در مدرسه یِ عشق ، عقل وعلم ،دانش ودین، ومذهب و شریعت، جایگاهی پایین تردارند و مرزبندی های عقیدتی نظیر کفر و ایمان، شرک و توحید و حلال و حرام از میان می روند . به عبارتی روشن تر، پرسش کردن ازیک عاشق دررابطه باعشق و دین و مذهبِ او، عملی بیهوده بوده ودلیلی برجهل ونادانی ِ پرسشگر خواهد بود. اگرکسی از یک عاشق بپرسد: عشق چیست؟ آیامسلمان هستی یا کافر؟ بت پرستی یا خداپرست؟ شیعه ای یا سنی؟ مؤمنی یا فاسق؟قطعا باچنین پاسخ هایی مواجه خواهدشد:ابوسعید ابوالخیر :
عاشق به یقین دان که مسلمان نبود
در مذهب عشق کفر و ایمان نبود
و عطارنیشابوری:جهانی است عشقت چنان پر عجایب
که تسبیح و زنار می‌برنتابد
نه در کفر می‌آید و نه در ایمان
که اقرار و انکار می‌برنتابد
وشیخ شبستری می گوید:
به ترسا زاده ای دل دِه به یک بار
مجرّد شو ز هر اقرار و انکار
چو عشق آمد چه جای عقل رعناست؟
که کارِ عشق بدمستی و غوغاست
در آن منزل که عشق آمد ستیزان
نباشد عقل آنجا جز گریزان
ویا:
خوشا آن دم که ما بی‌خویش باشیم
غنیِّ ومطلق و درویش باشیم
نه دین، نه عقل ،نه تقوی، نه ادراک
فتاده مست و حیران بر سر خاک
حافظ همیشه از"پیرمغان ودیرمغان" با احترام ویژه وارادت خاصی یادکرده ودربرابر پیرمغان سرتعظیم وتواضع فرود آورده است.لیکن به موازات این تواضع، واعظان وزاهدان ریایی راهمیشه ودرهمه حال موردنقد قرارداده وپرده از حقّه بازیهای آنان برداشته است. حافظ جنابِ « پیرمغان» جای دولتستمن ترک خاک بوسی ِ این در نمی کنم
مبوس جزلب ساقی وجام می حافظ
که دست زهدفروشان خطاست بوسیدن
گر مدد خواستم از « پیرمغان» عیب مکن
شیخ ما گفت که درصومعه همت نبود
گرمرشدمن پیرمغان شدچه تفاوت؟
درهیچ سری نیست که سرّی زخدانیست
و درجایی دیگر با صراحت وتأکیدبیشتر می‌فرماید:
در خرابات مغان نور خدا می‌بینم
این عجب بین که چه نوری زکجا می بینم
ازآن به دیرِمغانم عزیزمی دارند
که آتشی که نمیردهمیشه دردل ماست.
ما مریدان روی سوی ِ قبله چون آریم چون
روی سوی ِخانه ی ِخماردارد پیرما
درابیات زیرروشن تر وآشکارا اقرار می کند که در ابتدا از حقایق آگاه نبوده تا اینکه در پی ِآشنایی با اندیشه‌های پیرمغان در ِ معنی بر او گشوده شده است:
اول از تحت وفوق وجودم خبر نبود
درمکتب غم تو چنین نکته دان شدم
آن روز بر دلم درمعنی گشوده شد
کز ساکنان درگهِ «پیر مغان» شدم
مغان در اصل قبیله ای از قوم ماد بودند که مقام روحانیت منحصراًبه آنان تعلق داشت . آنگاه که آئین زردشت بر نواحی غرب و جنوب ایران یعنی ماد و پارس مستولی شد مغان پیشوایان دیانت جدید شدند. در کتاب اوستا نام طبقه روحانی را بهمان عنوان قدیمی که داشته اند یعنی آترون می بینیم اما در عهد اشکانیان وساسانیان معمولا این طایفه را مغان می خوانده اند .مغان جمع "مغ"است.مغ یعنی مردروحانی ِزرتشتی ، پیشوای مذهبی زرتشتی، گود، ژرف، عمیق، به‌معنی رودخانه هم‌گفته‌شده است . همچنین معنای باده ی مغان و شرابی که زردشتیان بعمل آورند :
زکوی مغان رخ مگردان که آنجا
فروشند مفتاح مشکل گشایی
ظاهراًچنین به نظر می آیدکه منظورحافظ ازپیرمغان همان زرتشت است، چراکه درجاهایی که ازواژه ی پیرمغان- پیرمی فروش-پیرخرابات استفاده شده سایر کلمات وعباراتِ پیرامونی، یادآور افکارزرتشتی وتبیین ِ کرامات ِ آن پیامبر فرزانه ی ایرانی تباربوده است:
ازآستان پیرمغان سرچرا کشیم؟
دولت درآن سرا وگشایش درآن دراست.
بنده ی ِپیرخراباتم که لطفش دائم است
ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست.
نوشیدن شراب درمذهب زرتشت مجاز بوده ودرمراسمات مذهبی مورداستفاده قرارمی گیرد. ازآنجاکه درمذهب تسنّن وشیعه شراب وباده دراین دنیا حرام می باشد لیکن وعده داده شده که درآن دنیا به نیکوکاران شراب طهور اعطا خواهد شد. حافظ بصراحت خطاب به شیخ می گوید تووعده ی شراب می دهی اما پیرمغان درهمین دنیا به پیروانش شراب می نوشاند.
مرید ِ «پیر مغانم» زمن مرنج ای شیخ
چراکه وعده تو کردی و او بجا آورد.
چل سال پیش رفت که من لاف می زنم
کز چاکران ِ « پیرمغان» کمترین منم
منم که گوشه میخانه خانقاه من است
دعای « پیرمغان» ورد صبحگاه من است
🌿━━━━━━━━━━🌿
بامن راه نشین خیزوسوی میکده آی
تادرآن حلقه ببینی که چه صاحب جاهم
من اگرچه بظاهردر این جهان، غریبه وبی چیز وبی کس وکار هستم برخیز بامن به سوی میکده ی آگاهی و معرفت برویم تا ببینی من ِگدایِ راه نشین در آنجا چقدر والا مقامم.
میکده دراینجاهمان دیرمغان هست که حضرت حافظ درآنجاجایگاه بسیاروالاتری دارد:ازآن به دیرمغانم عزیز می دارند
که آتشی که نمیرد همیشه دردل ماست
🌿━━━━━━━━━━🌿
مست بگذشتی وازحافظت اندیشه نبود
آه اگر دامن حُسن تو بگیرد آهم
با گلایه می فرماید سر مست ومغرور ازکنارحافظ عبورکردی و بی هیچ واهمه ای بگذشتی وهیچ به فکر حافظ نبودی ، مصرع دوم ایهام دارد:وای برتو... آه از آن روزی که آتش آهِ سوزانِ من دامنِ حُسنت رافرا بگیرد......باتوجه به اینکه درمرام حافظ نیست که ازرفتار معشوق خویش اینگونه تهدیدآمیز وگزنده گلایه نماید،به همین سبب سعی کرده گلایه یِ خویش رارندانه درلفافه ی ایهام بپیچدتامعنای لطیف تری نیز درذهنِ معشوق ومخاطب تداعی نمایدوآن اینکه : وای اگر آهِ من دست به دامن توگرددو شکایت خودرابه دامنِ حسن توبازگویدوازرویِ عجز و درماندگی ،دست به دامن حسن توشود واز توبرتوشکایت کند! روشن است که درچنین شرایطی یار در مضیقه ی عاطفی قرارمی گیردوچه بساکه به ترحّم آید ومرحمتی نثارعاشق کند.گرتوزین دست مرا بی سروسامان داری
من به آه سحرت زلف مشوّش دارم
🌿━━━━━━━━━━🌿
خوشم آمدکه سحر خسروخاور می‌گفت:
با هـمه پـادشهی بنده‌ی توران‌شـاهم
منظوراز"خسرو خاور" خورشید است . جلال الدین تـوران‌شاه وزیر شاه شجاع بود. هم شاه شجاع هم تورانشاه هردو اهل شعر وشاعری بوده وباحافظ انس والفتی عاطفی داشتند.جهت ابرازارادت به تورانشاه بامبالغه وشوخی می گوید: سحرگاهان ،بامداد خورشید هنگام طلوع می‌گفت: من با اینکه پادشاه کل جهانم ولی من بنده ی تورانشاهم ودرخدمت او هستم.حافظ هرگاه بنابه اقتضای زمانه ورسمی که درآن روزگار معمول بوده ،به هردلیلی:(اجبار،اکراه ویا تعارف وتمجیدو.....) پادشاه یاوزیری راموردِمدح قرارمی داده آنچنان غلّو ومبالغه می کرده که در بسیاری اوقات "تعریف وتمسخر"بایکدیگر درهم آمیخته می شدند.لیکن بگونه ای باهنرمندی وزیرکی "تعریف وتمسخروتحقیر" رامخلوط می نمودکه ممدوح ،مسحورِ سحرِقلم شاعرشده وقوه یِ تشخیص ازوی سلب می گردید. بیشتراوقات نیزمفاهیمی مانند عدل و داد وبخشش ومروّت رادرمتن مدح می گنجانیدو پادشاهان راهمچون کودکان تشویق به نیکوکاری ودادگستری می نمود.
جویبارملک راآب روان شمشیرتوست
تودرخت عدل بنشان بیخ بدخواهان بکن
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۲۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۶:
آن یار کز او خانه‌ی ما جای پـری بـود
سرتاقدمش چون پری ازعیب بَری بود
بعضی ازشارحین محترم درمورد این غزل چنین اظهارنظرکرده اندکه حافظ این غزل را در عزا و سوگ همسر ویافرزندش سروده‌است. بعضی نیز براین باورند که غزل درغیبتِ شاه ابواسحاق که ازدوستان صمیمیِ حافظ بوده سروده شده است باتوجه به محتوایِ غزل، نگارنده ی این متن نیز بانظردومی موافق است. به گواهی مورّخین ،ابواسحاق که خوداهل شعر ودارایِ ذوق شاعری بودمدتی به عدل ودادحکومت کردودرنهایت مغلوب امیر مبارز الدین گردید وبه امر وی به قتل رسید.
معنی بیت: یاری پری سیرت ،خوش رو وخوش رفتار همچون پریان بهشتی(معصوم ودور ازآلودگی) که سرتاقدمش عاری ازعیب ونقص بود ، با حضور او خانه( شهرومملکت) ما جایگاه پریان وپاکان شده بود.
پری : موجودی لطیف وظریف و نیکوکار است.
بری : پاک ، عاری از عیب وایراد -معصوم وبی گناه
بالحاظ قراردادنِ حوادثِ تاریخیِ عصرِحافظ، بنظر می رسدآوردنِ واژه یِ"پری" درآغازِاین غزل به منظورِگمراه ساختنِ امیر مبارزالدین وهمدستانِ او بوده تابه بهانه ی هواداری ازابواسحاق موردِ غضب این پادشاه فاتح قرارنگیرد. بااین که رازِ دوستی وهمکاری وی باابواسحاق آشکارشده بودوهمگان براین موضوع واقف بودند لیکن روشن است که اگر پس ازشکست ابواسحاق وآمدن پادشاهِ فاتح،حافظ هچنان به سیاق قبلی ازاوحمایت می کرد، قطع یقین موردِ غضب واقع شده وچه بساممکن بودبه همین جرم مجازات سنگینی رامتحمّل گردد.
ملاحظه می گرددکه رندی وزیرکی شاعرضمن آنکه شاهِ فاتح راگمراه نموده بسیاری ازشارحین نیزاز بابت وجودِ واژه ی " پری" دچاراشتباه شده واین غزل راسوگنامه ای درفراق همسرشاعر قلمداد کرده اند.
بااندکی دقت وتامّل درمحتوای غزل چنین استنباط می گردد که واژه ی "پری" گرچه درزبان فارسی به معنی زن زیباروی وپاک استعمال میگردد وبکارگیریِ آن برای توصیف یک مرد نامتعارف ونادرست است، لیکن روشن است که حافظ که به تنهایی برفرازقلّه ی شاعری وسخندانی نشسته،به خوبی از قوانین بازی با کلمات آگاهست وباآگاهی کامل ازاین موضوع ، بگونه ای هنرمندانه ورندانه این واژه رابکارگرفته که پیش ازآنکه تصویریک زن زیباروی درنظر مخاطبین تداعی گردد،معنای پاکی وبی گناهی و معصومیّت پری به ذهن مخاطب متبادرمی گردد وگستره ی مفاهیمِ پاکی وبی گناهی چنان به لطف نبوغ شاعر، دامنه داروبرجسته پدیدارمی شود که تصویر زنِ زیبارو را بطورنسبتاً کامل محو می نماید. به همین جهت نه تنهاهیچ اشکالی پدیدنیاورده بلکه ظرافتِ هنرشاعر در"پرده یِ ایهام سخن گفتن" رانیزنمایان وبرجسته نموده است.
ابواسحاق فردی ادیب، خوش رو، خوش فکر ،خوش رفتار وازدوستانِ صمیمی شاعربوده ویک نوع ارتباطِ عاطفی - عشقی عمیقی بین آن دوجریان داشت واغلب شعرهایی که برای اوسروده،سرشاراز مضامین احساس انگیز عاشقانه است وچنانکه کسی ازشأنِ نزول غزل وحوادث تاریخی آن دوره آگاهی نداشته باشدگمان می کندکه این غزلها خطاب به دختری زلف پریشان وافسونگری سینه چاک سروده شده اند:
یاد باد آنکه سرِکویِ توأم منزل بود
دیده را روشنی ازخاکِ درت حاصل بود
راست چون سوسن وگل ازاثرِصحبتِ پاک
برزبان بودمرا آنچه تورادردل بود
آه ازآن جوروتطاول که دراین دامگه است
آه ازآن سوزونیازی که درآن محفل بود
دردلم بودکه بی دوست نباشم هرگز
چه توان کرد که سعی من ودل باطل بود
راستی خاتمِ فیروزه یِ"بو اسحاقی"
خوش درخشید ولی دولتِ مستعجل بود
وازهمین روست که اورا همچون پری، بَری ازعیب وایراد "ظلم وبی عدالتی" دانسته است. شاعرمی فرماید درزمان ِحکومتِ اوخانه وشهرِما همانندِ جایگاهِ پریان درامنّیت وصلح وآرامش بود اما خانه ی پریان کجاست؟ بی شک پریان دربهشت قراردارند وازنظرگاهِ حافظ جامعه ای که حاکمِ آن عادل وخوش سیرت ونیکوکار باشد،قطعاً تکّه ای ازبهشت است که درروی زمین قرارگرفته است.
آن ترک پریچهره که دوش ازبرمارفت
آیاچه خطادید که ازراه ختا رفت؟
🌿━━━━━━🌿
دل گفت فروکش کنم این شهر به بویش
بیچاره ندانست که یارش سفری بود
فروکش کنم : سکنا واقامت گزیدن- پیاده شدن دراین شهر- به معنایِ دیگرفروبلعیدن
به بویش: به امیدش- درآرزویش همچنین به بو و رایحه وشمیم او
معنی بیت:
دلِ چنین می پنداشت که درکنارِیارِ خویش دراین شهر سعادتمندانه زندگانی خواهدکرد.
باهمین امیدو آرزو دل با خویشتن گفت :
به امید او در این شهر اقامت کنم ومسکن گزینم وسازِ زندگی راکوک کنم . لیکن دلِ بیچاره ودرمانده ازفراقِ یار،ازاین موضوع خبر نداشت که یارِعزیزش مسافر است وماندنی نیست و بزودی بارسفر خواهدبست .
دلبرم عزم سفرکردخدارایاران
چه کنم بادل مجروح که مرهم بااوست
🌿━━━━━━🌿
تنها نه ز راز ِدل من پـرده برافتاد
تا بود فلک شیوه‌ی او پرده‌دری بود
باازدست رفتنِ یارم به ناله و افغان وشیون افتادم ورازدلِ من(دوستی باشاهِ مغلوب) برملا گشت .البته تنهامن نیستم که اینچنین اسرارم آشکارشده است. تابوده همین طوری بوده ،راه ورسم روزگارچنین است .شیوه وروش چرخِ فلک ،افشاکردن رمزوراز عشّاق است.مثلی هست که می گویندعشق وسرفه رانمی شودپنهان کرد، عشق هیچکس درپرده نمی ماند بلأخره برملامی گردد چراکه عشق را رسوایی اول منزل است.
بس بگشتم که بپرسم سبب دردِ فراق
مفتیِ عقل دراین مسئله لایعقل بود.
🌿━━━━━━🌿
منظور ِخردمند ِمن آن ماه که او را
با حُسن ادب شیوه‌ی صاحب‌نظری بـود
حافظ یارش را همچون ماه، زیبا رخی توصیفی می کند که در عینِ حال که عاقل و داناست دارای خُلقی پسندیده و خویِ نیکو و نیز صاحبِ رأی و نکته سنج درسیروسلوکِ عارقانه می باشد اشاره به ذوقِ شعروشاعریِ ابواسحاق است.
بس نکته غیرِحُسن به بایدکه تاکسی
مقبولِ طبع مردمِ صاحب نظرشود.
🌿━━━━━━🌿
از چنگ منش اختر بد مهر به در برد
آری چه کنم دولت دور قمری بـود
معنی بیت:
ستاره‌ی بی رحم وبدطالع، یارمرا از دستِ من گرفت واینک من درمانده مانده ام و کاری جزغم خواری از دست من برنمی آید. چه کنم چاره ازکجاجویم که دورِ روزگار، فعلاًبرمدار بدیُمنی وشومیست و ازدست رفتن یارم ازتأثیرات همین زمانه ی شوم است .
درقدیم معتقد بودند که گردشِ ستارگان هرکدام تأثیرات متفاوتی برزمین واحوالات ساکنانِ زمین دارند بعضی دوران، خوش یمن بودندوخوش اقبالی پدیدمی آوردند وبعضی دیگر فتنه وآشوب. دردوره ای که حافظ می زیسته(دولتِ دورِ قمری) بسیار شوم و نا مبارک بود وازدست رفتنِ یارش رانیزحاصلِ بدطالعی این دوران می داند. ضمنِ آنکه باآوردنِ (دولتِ دورِ قمری) به دولت وحکومتِ ابواسحاق نیز اشاره می نماید.
سیرِسپهرودورِقمر راچه اختیار
درگردشندبرحسبِ اختیارِدوست
🌿━━━━━━🌿
عذری بنه ای دل که تو درویشی واو را
در مملکت حسن سر تاجوَری بود
خطاب به دل خویش است می خواهد بگونه ای ازدست رفتنِ یاررا توجیه کند.
معنی بیت:
ای دل آرام وصبورباش عذر یار (ازدست رفتنِ دوست) را بپذیر .توسزاوارِ اونبودی تودرویش وبی چیز وتهیدستی ،درحالی که او شایسته ی پادشاهی بود سرِ تاجوری داشت ایهام دارد:
1- قصد پادشاهی وسروری داشت. 2- سری داشت که درخورِ تاج شاهنشاهی بود.
او در کشورِ حسن و زیبایی شایستگیِ پادشاهی داشت ودرحالی که تودرویشی فقیربیش نیستی.
حافظ دوام وصل میسرنمی شود
شاهان کم التفات به حال گدا کنند.
🌿━━━━━━🌿
اوقات خوش آن بودکه بادوست بسررفت
باقی همه بی‌حاصلی و بی‌خبری بـود
این بیت ناب و دلنشین وزیبا درباره ی ارزش وجایگاه دوست است. دوست ازدیدگاه هرکسی می تواند متغیربوده و معنای خاصی داشته باشد. چه بسا اهل دلانی که بجای بردگی وبندگی ، دوستی باخداوند راانتخاب کرده وبااوعشقبازی میکنند. هستندکسانی دیگر که پدر ،برادر ،همسریا مادر خودرا به عنوان دوست انتخاب می کنند وچه بسیارکسانی که باحیوانات خانگی خود دوستی می کنند وعشق ومحبت وعواطف درونی خویش رابه آنان ابرازمی دارند. درهرصورت دوستی، لطیف ترین ،عمیق ترین وخیال انگیزترین پیوند میان آدمیزاد با خداوند یاهرکس وهرموجوددیگر بوده وهست وخواهدبود. این غزل وبه ویژه این بیت، باهنرنمایی حضرت حافظ طوری سروده شده که هرکس به قدر فهم ودرک خویش توانسته باشد ازفیوضات معناهای سطحی تا عارفانه بهره مندگردد. به بیانی دیگر هرکسی می تواند این بیت نغزرا به صمیمی ترین دوست خویش(خدا یاهرکسی که هست) هدیه کند. سخن گرچه پیرامون ارادت خالصانه وابرازعلاقه ووفاداری به دوست هست اما تکانشهایی که درمخاطبین خودایجادمی کند بسیار باارزش،بیدارکننده والهام بخش هستند. مهمترین تکانش وچالشی که مخاطب درهمین بیت دریافت می کند این است که آیامن نیز دوستی اینچنین ارزشمند که حضرت حافظ درحال گفتگوبااوست دارم؟ راستی دوست واقعی من کیست؟ کدام یک ازدوستان من چنین جایگاه رفیع ووالایی دارند؟
زمانی که حافظ کسی رابه دوستی می پذیرد رفاقت ودوستی رابه تمامیت انجام می دهد بادوست عشقبازی می کند وبهترین هارابرای اوآرزو می کند. اوخودراغلام وخدمتگزاری صدیق درنظرمی گیرد که برای خدمت کردن به دوست کاملاً مشتاق وآماده هست اما این اشتیاق ازروی تنهایی وبدبختی وپناه بردن به یکی دیگرنیست منفی نیست کاملاً مثبت است این علاقمندی ازروی آگاهی وعشق وارادت هست.معنی بیت:
تنهاروز و روزگارخوش وخرمی که داشتم همان روزگاری بودکه درکنار دوست( ابواسحاق) سپری شد. افسوس مابقی عمر درمحنت وغم واندوه گذشت باقی عمر که ازعشق ومحبتِ یارمحروم بودم هیچ حاصل و دستآوردی جزاندوهباری نداشت هرچه خوشی ونیکبختی بودبایاربود وباقی همه هیچ.
بی عمرزنده ام من واین بس عجب مدار
روزفراق راکه نهد درشمارعمر؟
🌿━━━━━━🌿
خوش بود لب آب و گل وسبزه و نسرین
افسوس که آن گنج روان ، رهگذری بـود
معنی بیت:
وقتی که درکنارِ یار زندگی می کردم گویی که درسبزه زاران کنارجویِ آب وگل وسبزه شادمانی می کردم وشادکام وکامران بودم.دریغا که چنین گنجِ ارزشمندی که داشتم (همچون جویباران روان بود ساکن نبود) گذرنده ورونده بود وناگاه از دسترسی من خارج گشت.
تشبیه یاربه" گنج روان" و "ایهامِ تناسب و مراعات النظیر " درچیدمانِ بیت (لبِ آب ، گل ، سبزه و نسرین – روانیِ گنج ) بسیارزیبا وخیال انگیز است.
ندانم نوحه ی قمری به طرفِ جویباران چیست
مگراونیزهمچون من غمی داردشبان روزی
🌿━━━━━━🌿
خود را بکُش ای بلبل از این رشک که گل را
با باد صبا وقت سحر جلوه‌گری بـود
خطاب به ابواسحاق:
ازاین حسادت خودت را بکش ای بلبل (ابواسحاق) ،سحرگاهان بادصبا باگل(شهرِ شیراز محلِ حکومتِ ابواسحاق که به شهرگل وبلبل معروف است) درارتباط بودوجلوه گری می نمود. سزاواراست که ازاین غم خودرا بکشی،کسی توراسرزنش نخواهدکرد چراکه شیراز (محل حکومتِ تو) درآغوشِ بادِصبا(رقیب کنایه ازامیرمبارزالدین) افتاده است.
صبا رابطِ عاشقِ ومعشوق است لیکن بعضی اوقات حُسن معشوق رادرک کرده وعاشقِ اومی شود دراین حالت "صبا "که پیام رسان بوده مبدّل به رقیبِ عاشق می گردد. دراینجا امیر مبارزالدین که محاسن وزیبائیهای خیالپرور شیرازرادیده وآن رااز چنگِ ابوسحاق گرفته به نوعی رقیبِ عاشقِ اصلی(ابوسحاق عاشق حقیقی شیراز) شده است وجایِ آن داردکه ابواسحاق ازاین رشگ وغیرت خودکشی کندواین روزسیاه وشوم رانبیند.
حافظ زگریه سوخت بگوحالش ای صبا
باشاه دوست پرورِ دشمن گدازِ من.
🌿━━━━━━🌿
هر گنج سعادت که خدا دادبه حافظ
از یُمن دعای شب و وردسحری بود
دربیت هایِ قبلی حافظ یاررا به گنجِ روان وگذرنده تشبیه کرده وبرایِ ازدست دادنِ او افسوس وحسرت می خورد. درپایانِ غزل نیز به همین نکته اشاره کرده ووجودو حضورِ یاری آنچنان نکوصورت ونکوسیرت راگنجِ سعادتی خدادادی قلمداد می نماید وبازبانی ستایشگرانه ،این لطفِ خدادادی وسایر الطاف الهی راحاصل نیایشهای شبانگاهی ورازونیازهای سحرگاهی می داند.
کلیدگنج سعادت قبول اهل دل است
مبادآن که دراین نکته شک وریب کند
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۲۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۶:
آنان که خاک را به نظر کیمیاکنند
آیا بُوَد کـه گوشـه‌ی چشمی به ما کننـد
این غزل احتمالاً درپاسخ به غزلیست که شاه نعمت الله ولی سروده و‌ادّعاهایی مبنی برداشتن کرامات ومداواکردن ِصد درد را به گوشه ی چشمی مطرح کرده است! ابتدا غزل شاه نعمت اله رامرورمی کنیم:
ما خاک راه را به نظر کیمیا کنیم
صددردرابه گوشه ی چشمی دواکنیم
درحبس صورتیم وچنین شادوخرّمیم
بنگرکه درسراچه ی معنا چه‌ها کنیم
رندانِ لا ابالی و مستان سر خوشیم
هشیار رابه مجلس خود کی رها کنیم
موج محیط گوهر در یای عزّتیم
ما میل دل به آب و گِل آخر چرا کنیم
در دیده روی ساقی وبردست جام می
باری بگو که گوش به عاقل چرا کنیم
ما رانفس چو ازدم عشق است لاجرم
بیگانه را به یک نفسی آشنا کنیم
ازخودبر آ و درصف اصحاب ما خرام
تا " سیّدانه" روی دلت با خدا کنیم
یکی ازمشکلات سیروسلوک وبه اشراق رسیدن این است که بسیاری ازکسانی که دراین راه گام می گذارنددرهمان ابتدای این مسیرمعنوی خیلی زوددچارتوهّم می گردند. اغلب آنها ادعاهای عجیب وغریب می کنند وخوش باورانه چنین می پندارند که صاحب کرامت وقدرتهای ماوارایی شده وبه همه چیز احاطه دارند! بعضی می گویند هاله های نور می بینند بعضی صداهای عجیب وغریب می شنوندو بعضی نیزپارافراترنهاده و ادعامی کنند که قادرهستند سنگ وخاک راه رابانگاه کردن به طلا مبدّل سازند! درحالی که حقیقتِ به اشراق رسیدن، هماناروشن بینی،خودشناسی وصعودبه سطحی بالاتر ازآگاهی معمولیست نه دست یافتن به قدرتهای ماورایی عجیب وغریب که دراصل جز درعرصه ی شیادی وعالم شعبده بازی وجودندارند. درمسیرسیروسلوک قرارنیست که سالک چیزی بدست بیاورد یاچیزی ماورایی ببیندوبشنود بلکه بلعکس باید هرآنچه دانش ونام وشهرت ازجامعه، مذهب، مدرسه ومسجد و.... جمع کرده ودرذهن خودانباشته ازدست بدهد وچون قطره ای که به دریا می رسد به فنامی رسد درکل هستی ذوب شودوبه جاودانگی بپیوندد. اولین نشانه ی به سرمنزل اشراق رسیدن ،هیچ شدن وخالی شدگی ازهمه ی خواسته ها وادعاها ومنیّتهاست (یادآوری می شود که به هیچ وپوچ رسیدن پایان کارنیست ابتداوشروع ماجرای جستجوی حقیقت و پویندگیست) روشنیدگی یعنی رسیدن به تواضع ،فروتنی وخاک راه شدن است نه پیداکردن توانایی تبدیل خاک به طلا!! آنهاکه چنین ادعاهای واهی می کنند آنهایی هستندکه به امیدرسیدن به حقیقت زندگی،به خلوتگاهی پناه برده ،بانخوردن ونخسبیدن خودراآزارهاداده اندشب وروز تلاش کرده اند امابه چیزی نرسیده اند آنهاباتحمل سختیها ازنردبانی بالا رفته اند که به هیچ جایی منتهی نمی گردد حالا چگونه می توانندبه دیگران وخوش باوران بگویندکه چیزی بدست نیاورده اند بناگزیر ناچارند که ادعاهای واهی مطرح کنندتا درنظردیگران شکست خورده وابله بنظرنیایند.
🌿━━━━━━🌿
به هرصورت حافظ که برخلافِ مدّعیان همواره شکسته نفسی پیشه کرده وخودراعلیرغم روشن شدگی وداشتن آگاهی درسطحی والا، همواره گدایی کمترین وبی چیزمی دانسته، این غزل نغز رادر قبالِ ادّعای شاه نعمت اله باچاشنی کنایه وطنزسروده تااین حقیقت را برملا سازد که آن نردبانی که توازآن به بالارفته ای به هیچ جایی منتهی نمی شود.
کیمیا: ماده ای باارزش که انسانهاازقدیم به دنبال آن بودندتافلزّات بی ارزش رابه وسیله ی آن به طلا تبدیل کنند.
✍️معنی بیت: آنان که مغرورانه مدّعی هستند تنهابا یک نظرو نگاهِ خود ،قادرند خاک بی ارزش رابه طلای باارزش مبدٌل کنندو صدهادرد را به گوشه ی چشمی مداوا نمایند! آیا ممکن است که عنایتی هم به ما کرده وباگوشه ی چشمی دردِهای ما رانیز مداوا کنند؟! این گوی واین میدان،آیاشهامت اثبات ادعای گزاف خود رادارند؟! اگرحقیقتاً راست می گویند ودارایِ کرامات هستندتواناییِ خودشان رادرعمل نشان بدهندتاهمگان به چشم خویش ببینند.
وازآنجاکه حافظ به بیداری وهشیاری رسیده وبرخلاف عوام وخوش باوران ،هرگزاین قبیل ادّعاها راباورنمی داشته ، دربیت بعدی صادقانه به خود نهیب می زند که چرا من اورابه اثبات ادعاهایش دعوت کردم نتیجه که پیشاپیش روشن بود؟
ازهمین می فرماید :
دَردم نهفته بـِه ز طبیبـان مدّعی
باشدکه ازخزانه‌ی غـیبم دواکننـد
نهفته: پنهان وپوشیده
مدعی: ادعا کننده، دراینجا کسی که ازچیزی لاف می زند وادعای چیزی دارد ولی درحقیقت آن را ندارد.
خزانه ی غیب: امدادهای الهی، لطف وعنایت پروردگار
معنی بیت: بهترآنست که دردهایم رااز طبیبانی که فقط ادّعا دارندو هیچگونه توانایی در درمانِ دردندارندپنهان سازم وبرای مداوایِ دردِ خویش به درگاهِ طبیبِ حقیقی (خداوندمنّان) متوسّل شوم که از سرچشمه‌یِ لطف وفیض اومداواگردم. خزانه ای که همه ی موجودات شامل آدمیان، حیوانات وگیاهان به راحتی وبدون منّت، بدان دسترسی دارند وتنهاشرط لازم برای بهرمندی ازآن صداقت وراستیست.
توباخدایِ خویش دراندازودل خوش دار
که رحم اگر نکند مدّعی خدا بکند.
🌿━━━━━━🌿
معشوق چون نقاب زرخ درنمی کشد
هرکس حکایتی بـه تصوّر چـراکنند؟
رویِ سخن همچنان بامدّعیان وصوفیانیست که درعالمِ وَهم وخیال بسرمی برند و می پندارند، حقیقت رادریافته؛ وبه سرمنزل مقصود رسیده اند!
منظورازمعشوق دراینجا خدا وچیستی جهان هستی واسرارپنهان زندگانیست، معمّای ازکجاآمده ایم وبه کجامی رویم است که تاکنون به رغم پیشرفت علم ودانش وآگاهی، وظهورفرضیه های گوناگون همچنان لاینحل وبصورت راز باقیمانده است.
معنی بیت: درشرایطی که معشوق (خداوند واسرارهستی) نقاب بر رخ دارد وازآغازخلقت تاکنون همانند یک رازشگفت انگیز سربه مُهر باقی مانده و ازنظرها پنهان است چراهرکسی برحسبِ ظنّ وپندار خود ادّعاهای واهی می کند؟
زمانی که پرده ازرخسارمعشوق (حقیقت) بیافتد خواهیم دیدچه کسی راست میگفته چه کسی دروغ. حال که حقیقت آشکار نیست هرکس از رویِ تصوراتِ خودش چنین می پندارد که به درک حقیقت نایل شده است.
به عبارتی دیگر:
محبوب ومعشوق ازلی در پرده‌ی کبریاییِ خویش مستورو پنهان است وهیچکس قادربه مشاهده یِ سیمایِ خداوندمتعال نیست، حال که بین انسان و خدا حجاب قراردارد چرا هر کسی به گمان و خیالِ ناقصِ خویش از او صورتی می سازد وحکایات دروغین وبی پایه واساس مطرح می نماید.!؟
این بیت یادآور داستان " فیل در تاریکیِ " مولاناست که هرکس درتاریکی، برداشتی متفاوت وبرحسبِ فکرخود ازفیل ارایه نمودند: "چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند" تاآنکه پرده برافتاد وفضا که روشن شدوآفتابِ حقیقت طلوع کردهمه دریافتند که چه اشتباهی رامرتکب شده اند. بنظرچنین میرسد که ماچه صوفی باشیم وچه زاهد یاچه خداناباور، خدا راهرگز به شکل یک شخص خاص ملاقات نخواهیم کرد خداانرژی جریان هستی وزندگانی ومایه ی اصلی عشق است هیچکس نمی تواند این معشوق رابدون حجاب مشاهده کند. آدمی با این توانایی های محدود فقط می تواند درصورت داشتن چشم بصیرت وآگاهی، جلوه هایی جزئی ازجمال اورامشاهده ودرک کند. جلوه هایی که دربادوباران وگل وگیاه وآفتاب وماه وستارگان به روشنی جاریست اماافسوس که تنهاعده ای ازآدمیان آن رادرک ودریافت می کنند. ازاین میان تعدادی نیز بامشاهده ی جلوه ای ازجمال معشوق ،دچارتوهّم وخطاشده وگمان می کنندکه به سرمنزل مقصودرسیده وخدا رامشاهده کرده اند.
اینان همان مدعیّانی هستندکه معشوق را براساس تصوّر وتوهّمات خویش توصیف وتعریف می کنند.
بیشترآدمیان بگونه ای هستند که وقتی آنسوی دیوار رانمی بینندقدرت تخیّل خودرا بکارمی اندازند وحکایتهایی براساس تصوّرات ذهنی خویش روایت می کنند وبسیاری اوقات این تصوّرات به توهّم وخرافات منتهی می گردد.
درکارخانه ای که رهِ عقل وفضل نیست
فهم ِضعیف رای؛ فضولی چرا کند؟
🌿━━━━━━🌿
چون حُسن عاقبت نه به رندیّ وزاهدیست
آن بِه که کار خـود به عنایـت رهـا کـنـند
حسن عاقبت: عاقبت به خیری، رستگاری
رندی: دراینجا لااُبالی گری وبی قیدوبندی، آلودگی به هرگونه گناه
زاهدی: پاکدامنی وتقواوپرهیزگاری
معنی بیت:
ازآنجاکه دنیای ما پیچیده تر ومرموزترازآنی هست که ما تصورمی کنیم ومعشوق نیز درپسِ پرده یِ اسرار پنهان است ونظریه های گوناگونی نیزدررابطه باچیستی وچرایی زندگانی مطرح است، درچنین شرایطی، رندانه یا زاهدانه زندگی کردن،بدست آوردن مقامات کذایی درویشانه، زاهدانه وصوفیانه یاداشتن ظاهر خاکساری وفروتنی عاقبت بخیری راتضمین نمی کند عاقبت بخیری محصول صداقت، راستی، مهرورزی،داشتن نیًات خیر ورفتارهای برخاسته ازدل واعماق قلب است.
یک فرد ممکن است ظاهری آراسته و موًجه داشته باشد، اما در تعاملاتش با دیگران مغرور و بی‌احترام باشد ومتقابلاً فردی ممکن است در ظاهر فردی مهربان و دلسوز به نظر برسد، اما در عمل، منافع شخصی خود را بر منافع دیگران ترجیح دهد. یا فردی ممکن است در ظاهر فردی آرام و صبور به نظر برسد، اما در باطن، کینه‌جو و انتقام‌جو باشد. بنابراین هریک ازماداستانی منحصربفرد پشت سرگذاشته و شرایطی خاص راتجربه نموده ایم وبدون شنیدن داستان ودرک موقعیت یکدیگر، قادرنخواهیم بود درموردسرانجام ِنیک وبددیگران به درستی قضاوت کنیم.
برهیچکس روشن نیست که درروز رستاخیز(البته اگرصحت داشته باشد) چه کسی رو سپید وچه کسی روسیاه خواهد بود. (ای بساکسانی که ظاهراً گناهکارانند اماروزجزا جزوِ رستگاران خواهند بودو برعکس چه بساکسانی که بظاهر نیکوکارو پرهیزگارانند ولی درآن روز روسیاه خواهند گردید. )
«رند» درفرهنگ حافظانه کسیست که ظاهری ناپاک وگناهکاردارد و«زاهد» کسی که بظاهر پرهیزگار وپاکدامن است اما فقط خداست که از حقیقتِ ماجرا باخبر است وتنهااوست که می دانددردلهای این دوقشرچه می گذرد. پس بهتراست هیچکس درمورد درستی ونادرستی رفتار دیگران قضاوت نکنند وکارها را به عنایت خداوند واگذار و توکّل بر اوکنند.
ترسم که روزحشرعنان درعنان رود
تسبیح شیخ وخرقه ی رندشرابخوار
🌿━━━━━━🌿
بی معرفت مباش که در"مَنْ یزید"عشق
اهل ِ نظر معامله با آشنا کنند
معرفت: شناخت وآگاهی ومیزان درک وفهم
مَنْ یَزیدُ : بساطِ حراجی ،اماحراجی نه به معنای امروزی که به معنی زیر قیمت فروختن است، بلکه حراجیِ واقعی یعنی اینکه " چه کسی به بالاترین قیمت خواستاراست وچه مبلغی می خواهد به قیمت بیافزاید؟" – مزایده (نوعی معامله است که هرکس قیمتِ پیشنهادیِ خودرا ارایه می دهد وسرانجام کسی برنده می گردد که بالاترین قیمت راپیشنهاد داده است)
" اهل نظر" عاشقان،نظربازان، آنهایی که بایک نگاه دین ودل می بازند وبانظرکردن به زیبائیها به منبع لایزال زیبایی(خدا) رهنمون می گردند.
آشنا: کسی که ازتاریکی جهالت ونادانی خارج شده وبه سمت آگاهی وشناخت ونور درحرکت است.
معنی بیت:
هرچه می توانی بکوش تامیزان شناخت وفهمِ خویش رابیشتر کن (قیمتِ پیشنهادیِ خودرابالا ببر) تابدینوسیله احتمال برنده شدنت در حراجی ومزایده یِ عشق افزایش یابد. دراین معامله و مزایده کسی برنده شناخته خواهد شد که شناخت ومعرفتِ اوبالاتر ازسایرین باشد وقیمت بالاتری پیشنهادکند.
میزان شناخت بایدتاآنقدرباشدکه درسطحِ آشناها قرار بگیری. دراین معامله آشناها برنده هستند. آگاهی وفهم ومعرفت است که هرکسی رابه مقام والایِ "آشنایی" ارتقاء می بخشد.
تانباشی آشنا زین پرده رمزی نشنوی
گوش نامحرم نباشدجایِ پیغام سروش
🌿━━━━━━🌿
حالی درون پـرده بسی فتنه می رود
تا آن زمان که پرده بر افتد چهاکنند!
معنی بیت:
حال که معشوق دردرونِ پرده قرار دارد(برگشت به بیت دوم که می فرماید: معشوق نقاب بررخ دارد) اینچنین فتنه ها ازسویِ مدّعیان صورت می پذیرد. درلباسِ تقوا و پرهیزگاری باادعاهایِ دروغین ِ خود مردم رافریب می دهند درحیرتم آن روزی که پرده ازرخسارِ معشوق برافتد این مدّعیان چه ادّعاهای عجیب وغریب تری که مطرح نخواهند کرد!
درمصرعِ اوّل، این معنای عارفانه- عاشقانه نیز نهفته است که سرچشمه یِ فتنه دردرونِ پرده ایست که معشوق در آنجاست. فتنه ازسویِ خودِ معشوق است، اوخود به شیوه های گوناگون باغمزه وعشوه فتنه گری می کند تابرانگیختگی ایجادنماید وعاشقان خویش را به تلاش وواکنش تحریک نماید. فتنه ی معشوق ازسویی وتلاش عاشق ازسوی دیگر، شرایط واوضاعی حیرت آور رارقم می زندودرپیِ آن، رودخانه یِ خیال انگیزِعشق جاری میگردد وتشنگانِ راهِ حق ازخنکایِ گوارا و زلالش سیراب می شوند.
امابسیاری ازعاشقان درطمعِ خام گرفتارمی شوند وادّعاهایِ عجیب وغریب درحدّ پیامبران مطرح می نمایند. حافظ می فرماید اگرروزی معشوق ازرخ نقاب بردارد این مدّعیان چه هاکه نخواهندکرد!
فتنه انگیزی درهمین دنیانیز ازسوی ِمعشوقین متداول وقابلِ مشاهده وتجربه هست.«فتنه» ازسوی معشوق، درادبیات عاشقانه، ازروی کینه ونفرت نیست بلکه به معنایِ برانگیختن احساسات عاشق،و شورو غوغا به پاکردن است وانجامِ این عمل ازسویِ معشوق، باعث بالا رفتن مرتبه و مقام عاشق می‌شود ، چراکه اگر در مقابل نیازِ عاشق، فتنه و نازازسوی معشوق نباشد ، عاشق برای رسیدن وسبقت گرفتن ازدیگران انگیزه ای برای تلاش بیشترنخواهد‌داشت .
عالم ازشوروشرِعشق خبرهیچ نداشت
فتنه انگیزِجهان غمزه ی جادویِ توبود
🌿━━━━━━🌿
گر سنگ از این حدیـث بنالدعجب مدار
صاحبدلان حکایت دل خوش ادا کـنـنـد
حدیث: نو، جدید. تازه . مسئله . امر. کار مطلب . قضیه . وقعه . واقعه . حادثه . پیش آمد، دراینجا قصه وحکایت.
صاحبدلان: روشن ضمیران؛ آگاه دلان،عارفان
اگر سنگ نیز با این همه سفتی وسختی، ازاین حدیث(همان سخنانی که در بیت های قبلی مطرح شد؛حکایت عشق ودلدادگیِ حقیقی نه ادّعاهای دروغین-بویژه حدیثِ فتنه انگیزی ازسویِ معشوق که آتش برخرمنِ جانِ عاشق می زند) ناله سر دهد تعجّب مکن چرا که صاحبدلان وصاحبان معرفت وکرامت وآگاهی، قصّه ی عشق راباسوزوگداز و اثرگذار بیان می کنند.
به عبارتی دراینجا حافظ ازخودنیزتعریف وتمجید کرده وقدرت نبوغ ولطف کلام وبیان رابه نمایش گذاشته است. می فرماید.:
منِ عاشق ودلداده وصاحبدل هستم ودرحال بازگویی قصه ی دل به زبانی نو، خوش وتاثیرگذارم تاآنجاکه سنگ نیزازسوزکلام من متاثرشده وبه نالش درمی آید.
باخودچوشمع خنده زنان گریه می کنم
تاباتوسنگ دل چه کندسوزوسازمن
🌿━━━━━━🌿
مِی خور که صدگناه زاغیار درحجاب
بهتـرزطاعتی که بـه روی و ریاکنند
اغیار: بیگانگان، دراینجادیگران
حجاب: پوشش، درپس پرده
زاغیاردرحجاب: پنهان ازنگاه دیگران، درخلوت
روی وریا: ظاهرسازی ، تزویر، وانمودن کردن دروغین؛ انجام دادن کاری باهدف خاصی درحالی که ایمان واعتقادبدان کارنباشد.
معنی بیت:
نوشیدنِ شراب وصدهاگناه دیگر که ازمنظرشریعت گناه محسوب می گردند اگر پنهان ازنگاه دیگران، ودرخلوت وپنهانی صورت پذیرد، نه تنهاگناه محسوب نمی گردد بلکه بسیار بهترازعبادات وطاعاتیست که ریاکاران ازرویِ ریا وبه جهتِ فریبِ مردم، درانظارعمومی انجام می دهند.
حافظ در اغلبِ غزلیاتی که سروده ، به باورها و عقایدِ شخصی خویش درزمینه هایی مانند:
ریا وتکبّروتظاهر وشراب وبی آزاری وخوش بینی و آزادگی ومناعتِ طبع وغیره نیزپرداخته وگاه گاهی فتواهایی صادرنموده که دربسیاری اوقات،گرچه کاملا مطابق موازین اخلاقی وانسانی وقابل تحسین بوده لیکن بامعیارهایِ شریعت و دینداری درتضادمی باشند.
یکی ازاین فتواهای بحث انگیز همین بیت است. درست است که حافظ بابهتردانستنِ "شرابخواری وصدهاگناه درخلوت" در مقایسه با "ریاکاری وتظاهردرجلوت" قصددارد مرتبه یِ پستی وبدبودنِ ریاکاری راروشن سازد، امّا ازمنظرِ شریعت این نوع نگاه کردن به گناهان، قابل قبول نبوده وشرابخواری وهرگناه دیگر چه آشکاروچه نهانی گناه محسوب می گردند.
به همین سبب وبه جهتِ صدورِهمین فتواهایِ بحث انگیزاست که حافظ درهمه ی دوره ها ازجانبِ بسیاری ازفقها به ویژه متعصبّین، به کفرورزی وخروج ازدین وشریعت متٌهم بوده وهست. اماعجیب آنکه حافظ هرگزازمواضع خویش ذرّه ای عقب نشینی نکرده وبه مناسبتهای گوناگون باایهام واشاره وطنزوطعنه به زبانهای مختلف؛باشهامتی ستودنی؛ باورها ومبانی جهان بینی منحصربفردخودرابیان کرده ولحظه ای ازسعی در روشنگری وآگاهی بخشی دست بر نداشته است.
باده نوشی که دراورنگ وریایی نبود
بهتراززهدفروشی که دراوروی وریاست
🌿━━━━━━🌿
پیراهنی که آیدازاوبویِ یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند
قبا کردن به معنای پاره کردن است "یوسف" استعاره از معشوق و یاراست .
شاعرضمنِ اشاره به داستان حضرت یوسف ، طبیبانِ مدّعی رادرجایگاهِ برادرانِ حسودِ یوسف نشانده و خودرا همانندِ یعقوب می بیند که درآتشِ فراقِ یوسف می سوخت واشگ می ریخت. اشاره به این داستان دراین مبحث، گوشه وکنایه ای سنگین به مدعیان دروغین هست. به این معنی که دراین بیت حافظ، تکیه برجای یعقوب زده که درفراق گمشده ی خویش اشک می ریزد. مدعیان دروغین همان برادران یوسف هستندکه بظاهر،ادعای غیرت وتعصب وعلاقه نسبت به معشوق( یوسف) دارند. درحالی که ازروی کینه وحسد اودرچاه انداخته اند. بیم آن می رود که این کینه جویان به اشک ریختن وبوییدن پیراهن یوسف نیز حسدورزند وآن راپاره پاره کنند.
معنی بیت: اینک که من درغم فراق یوسف اشگ می ریزم ازروزی می ترسم که برادران حسود یوسف (مدعیان)، حتّی به پیراهنی که ازیوسف(معشوق) برایم به یادگارمانده وسبب تسلّی دل بیقرارمن می باشد رحم نکنندوآن راازروی کینه وحسد پاره پاره کنند ومرا ازاین فیضِ نیز محروم سازند.
حافظ مکن اندیشه که آن یوسف مه رو
بازآید واز کلبه ی احزان به درآیی
🌿━━━━━━🌿
بگذربه کوی میکده تا زُمره‌ی حضور
اوقات خود زبهـرتو صرف دعا کنند
میخانه ومیکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.
باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسل به باده های دست ساز خودشده است.
میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.
گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. البته عشق نه به معنای امروزی که کاملاتحریف شده ومفهوم اصلی خودراازدست داده است. اغلب رابطه های به اصطلاح عاشقانه که درمیان مردم رواج دارند خالی ازعشق بوده وبه پشتوانه ی نیازهای جنسی ویاگریزازتنهایی وپناه آوردن به دیگریست. درچنین عشق های کذایی هریک ازطرفین سعی درتصاحب ومالکیت یکدیگر دارند وآزادی همدیگرراتباه ساخته وطرف مقابل رازندانی خویش می کنندوسپس انتظاربیهوده دارندکه عشق بین آنهاتداوم داشته باشدغافل ازاینکه عشق بین زندانی وزندانبان امریست محال ومضحک، وخیلی زود تبدیل به انزجارمی گردد.
درعشق حقیقی که نه ازبلوغ جنسی بلکه ازبلوغ روحی، آگاهی وغنای درونی نشٱت می گیرد تصاحب کردن وتملیک وجودندارد وبجای آن بخشیدن ورهاکردن ومحبت بی قیدوشرط است که تداوم رابطه رامیسر وجاودانه می سازد.
دراین چنین عشقی، درجریان ملاقاتهای عاشق ومعشوق شرابی گیراو گوارا به عمل می آید بدین معناکه وقتی یک عاشق صادق درمحضرمعشوق حضورپیدامی کند زمان متوقف شده و بین آنهااتفاق غریبی رخ می دهد، به هر دوی آنها ازغیب چیزی اعطامیگرددوهردو رابه غایتِ خوشی وسرورمی رساند.
دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه راد مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد .
هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.
به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش
چنین که حافظ مامست باده ی ازل است
اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:
هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران(البته نه بصورت مطلق) به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.
محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردومیکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.
درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...
به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایز شده است.
حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند
زُمره‌ی حضور: همه یِ حاضرین،آنها که در میکده ی عشق مشغول رازو نیاز هستند.
معنی بیت: ای طبیبِ مدّعی بیا به کوی میکده (محل رازو نیازِعارفان وعاشقان) واز فیوضاتِ آنجا(دعایِ ساکنانِ میکده) بهره مند باش. دراین مکانِ روحانی کسانی که مشغول رازونیازهستند آنقدر وارستگی وایثارومناعتِ طبع دارندکه اوقاتِ باارزش خود وتوان وانرژیِ خویش را برای تازه واردین اختصاص داده وازصمیمِ دل برای آنها دعا می گویند تاگره ازکارشان واگردد.
بیاکه چاره ی ذوق وحضورو نظم امور
به فیض بخشی اهل نظرتوانی کرد
🌿━━━━━━🌿
پنهان زحاسدان بخودم خوان که مُنعما
خیرنهان برای رضای خـدا کنند
مُنعم یعنی کسی که دارای نعمتِ فراوانست ، توانگر
معنی بیت:
ای مدّعی که ادّعامی کنی صاحبِ نعمت وکرامت هستی چنانچه قصدداری کارخیرانجام دهی، نهانی مرابه سوی خود دعوت کن که نیکوکاران واهلِ کرامت، کارخیر راپنهانی فقط برای کسبِ رضایت خداوند متعال انجام می دهند.همانگونه که توصیه شده کارخیر باید بگونه ای صورت پذیرد که جز فردِ مورد نظرهیچکس دیگر باخبر نشود وگرنه از ارزشِ کارخیر کاسته می شود.
غلامِ همتِ آن نازنینم
که کارخیر بی روی وریا کرد
🌿━━━━━━🌿
حافظ دوام وصل میسّـر نمی شود
شاهان کم التفات به حال گدا کنند
مقصودازشاهان دراینجا خوبرویان ودلبران زیباروی است. لیکن حافظ ازروی رندی با بکارگیری واژه ی «شاهان» شاه نعمت اله رانیز که لقب "شاه" به خودش اختصاص داده بصورت پنهانی وازروی طعنه، مشمول این بیت کرده ومتقابلا ازخود با عنوان"گدا" یادکرده تا تفاوت مناعت طبع وشکسته نفسی خود ومدعی راآشکارسازد.
معنی بیت : ای حافظ، همیشه رسم روزگاربراین بوده که وصال وبرخورداری ازلطف محبوبان، موقتی بوده و دوام چندانی نداشته باشد انتظار وصلت دایمی نداشته باش. همانگونه که پادشاهان کمتر فرصت پیدامی کنندتابه گدایان درگاه خویش توجه کنند خوبرویان نیزآنقدر درغرورحُسن وزیبایی جمال خویشتن غرق هستند که فرصتی پیدانمی کنند تاعاشقان خودراموردلطف ومرحمت خویش قراردهند.
درعالمِ عشق، نازونیازِمعشوق وعاشق راپایانی نیست، کشمکشیست غریب وپررمزو راز که انرژیِ جهانِ هستی ازاین منبع سرچشمه می گیرد. همانگونه که پادشاهان به گدایان کمتر توّجه می کنند، معشوق (خداوندمنّان) نیز گاهگاهی عنایتش راشاملِ آن عاشقی می کندکه در"من یزیدِعشق" قیمتِ بالاتری ارایه کرده واظهارنیاز بیشتری نموده است.
ماجرای من ومعشوق مراپایان نیست
آنچه آغاز ندارد نپذیرد انجام
بنابراین هرچه اظهارنیازمندی بیشترباشد البته دوامِ وصل وجود دارد،لیکن این تداوم متناسب به همان میزانِ قیمتِ پیشنهادی ازسوی عاشق است.
دربزم دوریک دوقدح درکش وبرو
یعنی طمع مداروصالِ دوام را
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۲۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۱:
آن کیست کز روی کرم باماوفاداری کند
برجای بدکاری چومن یکدم نکوکاری کند
شاعراحساسِ غریبی پیداکرده ودرپیِ شخصِ جوانمردیست که ازرویِ بزرگواری و بخشندگی،قدم پیش گذارد ودستِ دوستیِ شاعر رابفشارد ودر مقابلِ بدیهایِ اوخوبی ونیکوکاری واحسان نماید. البته خودِ شاعر نیزمی داندکه پیداکردنِ کسی که دارایِ چنین فضایلِ اخلاقی باشد ورفتار وکردارِبدِآدمی را با بزرگواری ونکوکاری پاسخ دهدبسیارسخت است، لیکن آرزوییست که ازرویِ ملالتِ خاطربرزبان جاری ساخته واین مضمون راپرورده است.
از سایرِ عزلیاتِ حافظ چنین بنظرمی رسد که وی ازرفاقت ودوستی دردوره هایِ مختلفِ زندگانی ضربه هایِ روحیِ زیادی دیده است:.
رفیقان چنان عهدِصحبت شکستند
که گویی نبودست خودآشنایی
ویا
یاری اندرکس نمی بینیم یاران راچه شد؟
دوستی کی آخرآمد دوستداران راچه شد؟
دراین زمانه رفیقی که خالی ازخلل است
صراحیِ میِ ناب وسفینه یِ غزل است
روشن است که حافظ خودشخصاً صاحب مرام ومعرفت،وفضایل اخلاقی بوده و شخصیتی والا وکریم داشته که این چنین ازسرحسرت آرزومنداین بوده که بااین چنین شخصِ کریم ونکو کرداری انس والفتی داشته باشد.
برجایِ: درحقِ - در عوضِ
شاعرازاینکه خودرا"بدکار"معرفی نموده، ضمنِ آنکه شکسته نفسی کرده، قصدداشته شخصیت این دوست فاضلِ غایب رابرجسته ترجلوه نماید،دوستی که به رغمِ بدکاربودنِ رفیقش، دست ازنیکی ومردانگی ومروّت برنمی داردو برسرِپیمان رفاقت پایدارمی ماند.
🌿━━━━━━🌿
اوّل به بانگ نای ونی آرد به دل پیغام وی
وانگه به یک پیمانه می بامن وفاداری کند
درتوصیفِ شخصیت این رفیقِ شفیق خیالی، درادامه ی بیتِ قبلی اضافه می کندکه کیست آن جوانمردِکریمی که ابتدا پیغامی از معشوق را باصداو آوازِ خوشش وبا موسیقیِ نی به من برساند، سپس درکنارم نشسته وباهمدلیِ وهمنوایی با نوشیدن پیمانه‌ای شراب مرا همراهی کند.درجای دیگری چنین اتفاقِ مبارک ومیمون را زِهی توفیق وسعادت می داند:
مقامِ امن ومیِ بی غش ورفیقِ شفیق
گرت مدام میّسرشود زهی توفیق
🌿━━━━━━🌿
دلبرکه جان فرسود از او کام دلم نگشود از او
نـومـید نتـوان بود از او باشدکه دلداری کنـد
گرچه معشوق ودلبری که جانم به خاطر او فرسوده گشته ودرحالِ نابودیست، خواسته یِ مرا وآرزوی دلم را برآورده ننموده ، بااینکه هنوزگره مشکلاتم بازنشده، لیکن عیبی نداردبا این وجود نمی توانم ونبایست از او(معشوق) ناامید گردم. بسی امیدهست وامکان دارد که به من توجّه کندو کام ِدلم را برآورده نماید. حافظ هرگز درهیچ شرایطی دست از"طلب" برنمی دارد:
به لب رسیدمراجان وبرنیامدکام
به سررسیدامید وطلب به سر نرسید.
🌿━━━━━━🌿
گفتم گره نگشوده‌ام زان طرّه تا من بوده‌ام
گفتامنش فـرموده‌ام تـا با تو طـرّاری کند
"گره گشودن از طرّه" به معنیِ به وصال رسیدن است.
طرّه : بخشی اززلف که بر پیشانی ریخته است
طرّاران : گروهی غارتگربودندکه باحیله گری ومهارت، قافله ها راموردِ دستبرد قرارمی دادندلیکن دستگیرنمی شدند وباچابکی می گریختند.
معنی بیت: به یار گله ای کردم وگفتم من ازوصالِ تومحرومم به کام نرسیده ام ،این همه زجرواندوه کشیده ام اماتا کنون دستم به زلفِ غارتگر تو نرسیده است درپاسخ گفت : من خودم به (طرّه ام) چنین فرمان داده‌ام که همانندِ طرّاران بدون اینکه گرفتارودستگیر شود دلِ تو را به یغما ببرد. به لطف طبع روان شاعر،تمامِ واژه ها دراین بیت ازلحاظ ِساختار(هم صورت وهم معنا) خویشاوندانِ یکدیگرند و تناسبِ ظاهری وپیوندباطنیِ خیال انگیزی دارند.
معشوقِ حافظ درجایِ دیگری درمقابلِ گله یِ حافظ می گوید که این طرّه که توراآزارمی دهد به حرفِ من هم گوش نمی کند وکاری ازدستِ من برنمی آید:
دی گله ای زطرّه اش کردم وازسرِفسوس
گفت که این سیاهِ کج گوش به من نمی کند
🌿━━━━━━🌿
پشمینه‌پوش تنـد‌خـو از عشق نشنـیـدست بــو
از مستـی‌اش رمـزی بگو تا ترک هُشیاری کـنــد
پشمینه پوشِ تندخو استعاره از زاهدان متعصب وخشکه مغز وبه ویژه دراینجاصوفیانی است که قبایِ پشمین به تن کرده وخودراتافته ی جدابافته می پنداشتند وتکّبر وتظاهرمی ورزیدند. آنهاهمیشه عبوس وجدّی بودند درحالی که درونشان پرازخشم وتنش وآلودگی بود. عبوس نشستن وغمگینانه زیستن وپشمینه به تن کردن وخودنمایی هیچ استعداد ونبوغی لازم ندارد. همین که درپائین ترین سطح آگاهی باشیم خودبخود غمناک واخم آلود وجدّی خواهیم بود ذهن ما همیشه برای دلمردگی واندوهباری چیزی پیداکرده وماراملول وافسرده خواهدنمود بنابراین هراحمق وابلهی می تواند عبوس وجدّی وتندخوبوده باشد. اما به سبک رندان ِبه ظاهرلااوبالی؛ شادمانه زندگی کردن هنرحقیقیست، هنری که نبوغ وفهم زیادلازم دارد برای شوخ طبعی، بانشاط بودن وطنزآلودرفتارکردن باید درسطح بالاتری ازآگاهی ومعرفت باشیم. عیش وعشرت طلبی همتّ والا می خواهد میل به سروروشادمانی تابع میزان درکِ درونی ماست. بی تردید حافظ که این همه برطبل عیش وعشرت می کوبید درک عظیمی ازجهان هستی داشته وبه سطح والایی ازآگاهی رسیده بود.
معنی بیت: صوفی بد اخلاق و عبوس وتندمزاج، از معرفت وآگاهی خالص هیچ چیز نمی داند وبویی ازعشق نبرده‌است ازاسرارِ مستیِ عشق ولذتهایِ روحانیِ آن، نکاتی به او نیزبگویید، جرعه ای ازشراب عشق بچشانید تا شایدبه خودآیدو روی به مسلک عاشقی گذاشته وسرمست باده ی عشق شود و از هشیاری ظاهری (دراینجا به معنای خودبینی ومصلت اندیشی وجدّی بودن) خلاص گردد. چراکه به هرجارعدوبرقِ عشق اصابت کندبساطِ خودبینی وزهد وریا،بویژه عباوقبایِ پشمینه ی زاهدان وصوفیان خشکه مغز که ازاسبابِ تظاهرو تکّبرند خواهدسوخت:
برقِ عشق اَرخرمنِ پشمینه پوشی سوخت سوخت
جورِشاه کامران گربرگدایی رفت رفت
🌿━━━━━━🌿
چون من گدای بی‌نشان مشکل بوَدیاری چنان
سلطان کجاعیـش نـهـان با رند بـازاری کند
گرچه ازاینکه یار،کامِ دلِ شاعررا برنیآورده ،لیکن عاشق ازاین موضوع دلگیروناراحت نیست .می فرماید یارحق دارد که به منِ رندِ بازاریِ دوره گردِتهیدست (گدای بی نام و نشان) توجّهی نکند.من که باشم که موردِ توجّه ِسلطانِ عظیم الشأن قرارگیرم؟ پادشاه که با گدای کوچه و بازار همنشینی نمی کند وبه عیش و نوش پنهانی هم نمی‌پردازد.
من که باشم که برآن عاطرِخاطر گذرم
لطفها می کنی ای خاکِ درت تاجِ سرم
🌿━━━━━━🌿
زان‌طرّه‌ی پرپیچ و خم‌سهل‌است اگر بینم ستم
از بندو زنجیرش چه غم هرکس که عیّاری کند
عیّاری:(راهزنی- حیله گری امادراینجا معنیِ عاشقی نیزلحاظ شده است چراکه عاشقان نیزهمانندِعیّاران همواره درصددِ بهره مندی ازگنج زیباییهای معشوق هستند وسعی دارندبه هرحیله ای دلِ معشوق رابه دست آورندتااززیباییهای او بهرمند گردند.دردلِ دوست به هرحیله رهی بایدکرد)
معنی بیت:
اگر از آن گیسویِ شکن درشکنش جفایی به من برسد اتفّاقی عادی وقابلِ پیش بینی است وهیچ باکی نیست ، زیرا هر که مانندِمن عیّاری پیشه گیرد،نباید از بند و زنجیر وزندان باکی داشته باشد. ترکیبِ (طرّه‌ی پر پیچ و خم ) "بند و زنجیر وزندان" رادرذهن تداعی می نمایند
هزارحیله برانگیخت حافظ ازسرِفکر
درآن هوس که شود رام آن نگارونشد
🌿━━━━━━🌿
شد لشکر غم بی‌عدد از بخت می خواهم مدد
تا فخر دین عبدالصّمد باشد که غمخواری کند
غمهایِ بی حدّوبی عددی(بسیاری) بر من روی آورده است درحالی که هیچ غمخواری ندارم، از طالع واقبالِ نیک کمک می طلبم .وامیدوارم که "فخر دین عبدالصمد" ( از عالمان و اندیشمندانِ هم عصرِ حافظ ) به دادم برسدوباعطوفت ومهربانی،غم ازدلم به زداید.
بامرور ومطالعه یِ دیوانِ حافظ ملاحظه می گردد که دربعضی ازغزلها ،حافظ باذکرنامِ یکی از دوستانِ نزدیکِ خویش که باآنها معاشرت داشته،به بهانه هایِ گوناگون ابرازِ ارادت ودوستی می کرده است.این نوع مدّاحی وستایش ازدوستان،درمتنِ غزل که اختصاصن برای بیانِ احوالاتِ عاشقانه مناسب هست، منحصر بفرد بوده و تنها ازعهده ی شاعری چون حافظ برمی آید. زیرا ستایش حافظانه ازدوستان، بگونه ای رقم می خوردکه ضمنِ آنکه به اصلِ مضمون غزل هیچ آسیبی نمی رسد،مراتبِ تمجیدازممدوح نیزعاری ازهرگونه چاپلوسی بیان شده ومناعت طبعِ شاعرمحفوظ می ماند.
ما آبرویِ فقر وقناعت نمی بریم
باپادشه بگوی که روزی مقدّراست
🌿━━━━━━🌿
باچشم پر نیرنگ او حافظ مکن آهنگ او
کآن طرّه‌ی شبـرنگ او بسیـار طرّاری کند
ای حافظ احتیاط کن ومیل ِ دیدارِ معشوق راازسربیرون کن، چشمانِ افسونگرِ یار سحر و جادو دارد وآن زلفِ ریخته شده برپیشانیِ یار(طرّه) طرارّی ماهراست ودل وجانِ عاشق را به یغما می برد وهرگزبه دام نمی افتد. کسی که قصددیدارش دارد ومیلِ وصالش رادرسر می پروراند باید ازدل وجان دست بشوید.
تناسبِ شاعرانه آن هم از نوعِ حافظانه بین "طرّه یِ شبرنگ" و"طرّار" در این نکته مشهوداست که طرّاران برای اینکه شناخته نشوندودستگیرنگردند، لباسِ سیاه به تن کرده و درظلمتِ شب باچابکی ومهارت به راهزنی می پرداختند.
گیسویِ شب رنگ وسیاهِ اوهمانندِ طرّاران،دلهایِ عاشقان را غارت می کند بی آنکه گرفتار شود. حافظ درجای دیگر ضمنِ قبولِ ناکامیِ خویش می فرماید:
میلِ من سوی وصال وقصدِ او سوی فراق
ترکِ کامِ خودگرفتم تابرآیدکامِ دوست
تفاوت عاشقیِ حافظانه باعاشقی دیگر مدّعیان عشق، دراین مصرعِ زیبایِ: "ترکِ کامِ خودگرفتم تابرآیدکامِ دوست" است وازهمین تفاوت است که حافظ ازسایرین متمایزمی گردد.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۱۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۸۷: