بی نام در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۰۵ دربارهٔ ابوسعید ابوالخیر » ابیات پراکندهٔ نقل شده از ابوسعید از دیگر شاعران » تکه ۳۱:
شنیدن کی بود مانند دیدن
علی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۰۴ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۶۰:
همایون شجریان ، ساز و آواز زندان عشق با گروه گریان اجرای فوق العاده ای از این شعر داره....
هانیه سلیمی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۰:۳۳ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۵۲ - قصهٔ رستن خروب در گوشهٔ مسجد اقصی و غمگین شدن سلیمان علیه‌السلام از آن چون به سخن آمد با او و خاصیت و نام خود بگفت:
دکتر عبدالکریم سروش در سلسله جلساتی با عنوان " مولانا شناسی" (نوار صوتی) جلسه ی 23، شرح کاملی از معنی ابله در این شعر و در بیت " اکثر اهل الجنه البله ای پسر/
بهر این گفتست سلطان البشر"
میدهد. و مراد پیامبر از بیان این حدیث که اکثر جماعت بهشتیان ابله هستند را بیان میکند. به طور کلی و خلاصه مراد از ابله، کسانی هستند که از علم ظاهری، علمی که خود حجاب می شود و باعث دوری راه وصال، مبرا هستند. در این فایل صوتی، همخوانی رای امام محمد غزالی در احیاء العلوم با مولانا راجع به این نوع علم هم تشریح شده.
مهدی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۹:۵۲ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۸۶:
بسمه تعالی با سلام خدمت تمامی عزیزان همانطور که می دانید مرحوم شریف زاده نیز که از اساتید به نام موسیقی مقامی بودند نیز این غزل را با اواز خود در ذهن ها ماندگارتر کرده اند که شنیدن آن خالی از لطف نیست خدایش رحمت کند
سید حبیب در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۴۹ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۳۸ - موری بر کاغذ می‌رفت نبشتن قلم دید قلم را ستودن گرفت موری دیگر کی چشم تیزتر بود گفت ستایش انگشتان را کن کی آن هنر ازیشان میبینم موری دگر کی از هر دو چشم روشن‌تر بود گفت من بازو را ستایم کی انگشتان فرع بازواند الی آخره:
خیلی ممنون.
.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۴۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۴:
دوش دیـدم کـه مـلایـک درمـیـخـانـه زدند
گِــل آدم بـسـرشـتـنـد و بـه پـیـمـانـه زدنـد
برایِ درکِ معنای این غزل زیبا، لازمست یادآوری شودکه حافظ گرچه به واسطه یِ قرارگرفتن دریک منطقه یِ جغرافیایی خاص، مدّتی درعنفوانِ جوانی درپیِ یافتنِ حقیقت چرایی زندگانی، به گروههایِ مذهبی(البته اهل تسنّن) ،صوفیگری ودرویشی پیوسته بود،لیکن پس ازکسبِ آگاهی واندوختنِ علم ودانش وآشنایی بامذاهب ومسالکِ گوناگون،اندک اندک باعشق آشناشده وجهان بینیِ خاصی نسبت به خود، خدا ومذهب پیداکردوطریقِ دیگری جدای ازادیان ومذاهب سازمان یافته درپیش گرفت .
حافظ مسلمان که حافظ قرآن نیزبوده مدتی دوشادوشِ فقها وعلمایِ معاصرِخویش درجاده یِ زندگانی آرام آرام به پیش می رفتندتااینکه برسرِدو راهیِ "عقل وعشق" بینِ حافظ وفقهایِ متعصّب دینی شکاف وجدایی افتاد و آنهانه تنهااز همدیگر جدا شدند، بلکه بعدها مقابل هم نیزقرار گرفتند! فقهاومتشرعیّن، برایِ نزدیک شدن به خداوندبا استنادبه دلایلِ خویش، راهِ عقل ومذهب وشریعت راانتخاب کرده وبه پیش رفتند، اماحافظ را هوایِ دیگری درسرافتادو راهِ عشق رابرگزید
اوبرخلاف زاهدان، نه باعبادت ودعا، بلکه با تماشایِ زیبایی هایِ زندگی، به منبع وخالق زیباییها رهنمون می شد وبه شناخت، خودسازی وتزکیه ی نفس می پرداخت. حافظ پس از روشن ضمیری، تاآخرعمرگرانبهای خویش، شیدایی وعاشقی پیشه کرد وآن راخیال انگیزترین، میان بُرترین وبهترین راه برای رسیدن به سرمنزل سعادت ونیکبختی می دانست.
من نخواهم کردترکِ لعلِ یاروجام می
زاهدان معذورداریدم که اینم مذهب است.
گویی درنظرگاهِ حافظ مسایلِ خیال انگیزِ عاطفی ؛ عشقبازی ، ابرازِمهرو محبت،تجربه ی شورآفرین رازونیازِ عاشقانه و سوزو گدازِ نظربازی ،نسبت به فرقه گرایی و حواشی آن، دررسیدن به حقیقت وتقرّب به درگاه دوست، ازجذابیت واهمیت ویژه ای برخورداربوده وآنقدرارزش داشته است که حافظ باپردازش وبرجسته ساختنِ لطایف وظرایفِ عشق و دلدادگی ، مکتبی نوبامحوریّت محبت و مهرورزی بنانهاده وبه حقیقت جویان جهان، به نام «رندانگی» پیشکش نموده است.
تحصیل عشق ورندی آسان نموداول
جانم بسوخت آخر درکسب این فضایل
بسیاری ازفقها به ویژه فقهایِ متعصّب ،انتخابِ حافظ رابرنتابیده واورابه کفرورزی متّهم وحتّی تکفیر وسپس به یزدتبعیذ نمودند. اما عجیب اینکه حافظ ازعقایدِ خویش تاآخرین لحظه دست برنداشت ودراغلبِ اشعاری که می سروده فضایی خلق می نمود که بتواند اندیشه هایِ پرنیانی خویش را و متاعی که بدان دست پیداکرده ترویج نماید. این غزل نیز درراستایِ برجسته سازیِ عشق درمقابلِ عقل ومصلحت گرایی سروده شده است.
غزل پیرامونِ مشاهداتِ شاعرازعالمِ شهودومکاشفه ای هست که "شب گذشته" برایش رخ داده است.
مکاشفه نوعی سفردرعالم روحانیت هست شاعر از طریق این سفرِمعنوی سعی درکشفِ مجهولات دارد. بعضی گویند مکاشفه عبارتست از حضورِ دل در شواهدِ مشاهدات و علامتِ مکاشفه، حیرت در کْنه وذاتِ عظمتِ خداوند است. به عبارتی روشن تر: توضیحِ آنچه را که در خواب برعارف دست دهد رویای صادقه گویند و آنچه در بیداری دست دهد مکاشفه نامند.
ازاین غزل زیبا نیزهمانندسایرغزلهای حافظ، برداشتهای من درآوردی زیادی شده که اصلاً ارتباطی به غزل ندارد! بعضی ها این غزل را صرفاً به همین خاطرکه صحبت ازسرشتن گِل آدمی توسط ملائک شده، مربوط به روزخلقت آدمی دانسته وفلسفه های خنده دار وبی معنی زیادی بافته اند! درحالی که دراین غزل، آدم خلق شده بوده ومی ومیخانه نیزوجودداشته است بنابراین نمی تواند مربوط به روز خلقت بوده باشد. ضمن آنکه دراین غزل صحبت ازساختِ «پیمانه ی شراب» به دستان فرشتگان هست نه موجود زنده.
ازقبل ازحافظ نیز بسیاری ازشاعران مثل خیام به این نکته اشاره کرده اند که کوزه وپیاله وپیمانه ازخاک آدمیزاد ساخته شده است. یعنی درگذرزمان جسدآدمیان که مرده اند به خاک تبدیل شده وازخاک آنان ظروف سفالی مثل کوزه وپیاله ساخته شده است.
ترکیب پیاله‌ای که درهم پیوست
بشکستن آن روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست
یا:
این کوزه چو من عاشق زاری بوده است
در بند سر زلف نگاری بوده‌ست
این دسته که بر گردن او می‌بینی
دستی‌ست که برگردن یاری بوده‌ست
اما حافظ دراینجا قصد نداردکه چیزی راکه خیام ودیگران گفته اند دوباره تکرارکند اومی خواهد به پیمانه وپیاله ی شراب، قداستی تازه ومعنوی بخشیده وساخته شدن پیاله وپیمانه رابه دست ملائک آسمانی نسبت دهد وبه عبارتی ارزش والای پیاله رابرجسته سازی نموده وبه رخ زاهدان ومتشرعیّن بکشد. «پیمانه وشراب» دراینجا نماد سرمستی وشادمانگی وجشن وسُرور است دراین بینش جدیدرندانگی، که حافظ پس ازروشن ضمیری پیداکرده،نیایش خالصانه وعبادت حقیقی، تنها ازطریق عیش وعشرت وعشقورزی، انسانیت ودرک کردن زیبائیها به انحام می رسد و روی کردن به آسمان وزمین ودیوار وتکرار کلمات معیّن وازپیش تعیین شده، بارعایت کردن آداب مشخص مذاهب سازمان یافته،صرفاًانجام دستورات مذهبی شمرده شده ونیایش محسوب نمی شود. نیایش وعبادت عملی نیست که بتوان آن رامطابق برنامه ی خاص انجام داد نیایش حالتی ناب است که به محض انجام کارهایی ازقبیل مهرورزی، عشقبازی، رقص وآواز، خندیدن وعیش وعشرت، فی البداهه وخودبخود دردرون آدمی رخ میدهدوهیچ آداب خاصی ندارد. بگذریم.
معنی بیت:
شبِ گذشته شاعردریک مکاشفه مشاهده کرده که فرشتگان واردِمیخانه(جایی که شراب انگوری می فروشند) شده و خاک وگِلِ زمینی راکه درحقیقت همان خاک درگذشتگان بوده به دستان خویش سرشته وازآن خمیر پیمانه ی شراب درست کردند. (درست است که پیش ازاین نیز پیمانه وکوزه ازهمین خاک ساخته می شد لیکن اینبار به دستان مقدس ملایک آسمانی سرشته شده وجایگاه والاتری یافته است) یعنی پیمانه ومیخانه ازقبل وجود داشتند لیکن ملائک آمده اند تا قیمت وحرمت پیمانه رافزونی بخشند.
حافظ دراین غزل با رندانگی ضمن تقدّس بخشیدن به پیاله وپیمانه ،زاهدان وعابدان متعصّب ومخالف عشق را به استهزا وتمسخر گرفته است. پیمانه ای که شماآن رانجس می شمارید به دستان مبارک ملائک ساخته شده وحرمت دارد!
اگر فقیه نصحیت کندکه عشق مباز
پیاله ای بدهش گو دماغ راترکن !
🌿━━━━━━━━━━🌿
سـاکنان حرم سِتروعفاف ملکوت
بامن راه‌نشین باده‌ی مـسـتانه زدند
حرم : داخل سرایِ کبریاییِ خداوند
سِتر : پرده ، حجاب ونقاب
عفاف : پاکدامنی ، پرهیزکاری، عفیف
ملکوت : عالم روحانی ، عرش و محضرِ الهی
«باده ی مستانه» تاکیدی برانگوری بودن باده هست. درجایی دیگر می فرماید:
آنچه اوریخت به پیمانه ی ما نوشیدیم
اگرازخمربهشت است واگر باده ی مست
معنی بیت:
فرشتگان وملایک همان عرش نشینان حـرمِ ملکوتی هستندکه (دربیت قبلی به زمین فرودآمده وپیمانه ای ازخاک درگذشتگان ساختند) حال ازذوقِ سرمستی، باحافظِ راه نشین(رندوبی خانمان وخراباتی) هم پیاله شده وبااو باده یِ مستانه می زنند!
بنظرمی رسد حافظ بابه تصویرکشیدن وبرجسته سازی این اتّفاق خیالی، قصددارد تا متعصبّین یکسویه نگر وپیش پابین را هرچه بیشترعلیه خودبشوراند تابدین وسیله فاصله ی او با زاهدان متظاهر وریا کار بیشتروبیشترگردد. این فاصله هرچه بیشترشود حافظ راحت ترمی تواند مبانی فکری ویافته های خودرا بیان کند.
زاهد از ما به سلامت بگذر کاین مِی لعل
دل ودین می‌بردازدست بدان سان که مپرس!
🌿━━━━━━━━━━🌿
آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعه ی فال بنام من دیوانه زدند
«آسمان» درغزلیات حافظ به معناهای متفاوت آمده است. دراینجا به معنی کل کائنات و حرم نشینان عفیف وجمادات ونباتات وهرآنچه که درجهان هستیست می باشد.
امانت: هرآن چیزی که به کسی به ودیعه می سپارند تاازآن نگهداری کند. بعضی ازشارحان «بارامانت» رابه معنای عبودیت وبندگی گرفته اند.
ازآنجاکه عبادت واطاعت خداوند، قبل ازخلقت آدم نیز دربهترین شکلش وجودداشته وملایک همواره درحال عبودیت بودند «بارامانت» نمی تواند به معنای طاعت وبندگی بوده باشد.
بعضی دیگرازپژوهشگران نیز امانت راعشق درنظرگرفته اند لیکن بنابه فریشات خود حافظ؛
نبود طرح دوعالم که نقش الفت بود
زمانه طرح محبت نه این زمان انداخت
یا:
درازل پرتوحسنت زتجلّی دم زد
عشق پیداشد وآتش به همه عالم زد
وانگهی عشق نه گرفتنی ست نه دادنی. خداوند خود عشق است و تمام اجزای کائنات هم جلوه ای ازجمال خداوند بوده و همه جاعشق جاری می باشد واین فرضیه نیزبنظرمردودهست.
به عقیده ی نگارنده ی این نوشتار؛ منظورحافظ از «امانت» بذرآگاهی ومعرفت است که درمزرعه ی نهاد آدمی به ودیعه گذاشته شده واجزای دیگرکائنات ازپذیرش آن شانه خالی کرده اند. چراکه ظرفیت آنها محدود ومعیّن هست یک درخت نمی تواند به رشد ادامه داده ومسیری دیگری درپیش بگیرد یک پرنده همیشه یک پرنده بوده وهست وخواهدبود. یک حیوان نمی تواند به چیزی بهتر یابدتر تبدیل شود وبه رشدوتعالی ادامه داده وبه آگاهی ومعرفت قلبی برسد. اما آدمی این قابلیت رادارد که به یک هیتلر یایک بودا تبدیل شود، درمسیر رشدونموّ معنوی اوج بگیرد وبه جایگاهی برسدکه حتّی برمرگ نیزغلبه کند! چنانکه زرتشت ها بوداها وحافظ ها رسیده وبه جاودانگی دست یافته اند.
این بذر واین امانت الهی، در نهاد همه ی آدمیان پیشاپیش هست باید بامراقبت ونگهداری شکوفاشده وبه ثمربخشی برسدوگرنه آدم درهمان حد حیوانیّت باقی می ماند.
گل مُراد تو آنگه نقاب بگشاید
که خدمتش چونسیم سحرتوانی کرد.
معنی بیت: هیچ یک ازساکنان بارگاه ملکوتی خداوند واجزای جهان هستی؛ قابلیّت پذیرش مسئولیت عظیم آگاهی ومعرفت ودانایی راندارند ونتوانستنداین بارسنگین وخطرناک رابدوش بکشند سرانجام قرعه ی این کاربه نام منِ شیداودیوانه (آدم) افتاد.
استعدادِ شناوربودن آدمیان درحدفاصل تاریکی وروشنایی؛ جهالت ومعرفت؛ وسقوط دردره ی رذیلت وصعود برقله ی فضیلت، قابلیّتی بسیارخطرناک است ازآن روکه، هم امکان سعادت ورستگاری برای آدمیان میّسراست هم امکان فلاکت وبدبختی.
برای به آگاهیِ خالص رسیدن وبیداری باید سه گام اساسی برداشت. اول هشیارانه نفس کشیدن، آگاهانه غذاخوردن، با اراده ی خودخفتن وخودبیدارشدن است. دوم ذهن راآرام کردن وافکاررابااراده انتخاب کردن وپرورانیدن وبه عمل رسانیدن می باشد. سوم عزیمت از ذهن به قلب وساکن شدن درقلب ومدیریت کردن آگاهانه ی احساسات وعواطف درونیست. اگرانسان توانسته باشد این سه گام اساسی رابه درستی بردارد آنگاه؛ عشق دروجوداومتبلورشده وفردمی تواند باآگاهی وآزادی، عاشقانه بسوی سرمنزل مقصود که همانا خدایگونگی وذوب شدن درمنبع عشق وزیبایی هست حرکت کند.
رهرو منزل عشقیم وزسرحدّ عدم
تابه اقلیم وجوداین همه راه آمده ایم.
🌿━━━━━━━━━━🌿
جـنـگ هفتادو ملّـت هـمـه را عـذر بـنـه
چـون ندیدند حقیقت ره افـسـانـه زدند
ترکیب واژه ی "هفتادودوملّت" رامعمولاً وقتی بکارمی برند که همه ی ملل وجوامع رادربربگیرد. به معنی ِ تمامِ ملّت ها وتمامِ جنگهایی که رخ داده است"هفتادودو ملت"بارِمعنایی کلِّی دارد. شامل همه ی ملل و همه یِ فرقه هایِ دینی وغیردینی،که خود وپیرامون خود رابه آتش جنگ وجدال کشیده وهرکدام ادّعای حقّانیّت دارندودیگران راباطل می شمارند.
دراین بیت زیبا ونغزوپرمعنا، حافظ باهوشمندی نکته ی بسیارمهمّی رابه ما بازگو کرده،می فرماید:
همه ی جنگ ها زشت ونکوهیده هستند، اصلاً جنگ خوب وجودندارد جنگ مایه ی ویرانی وبدبختیست. اگرکسی به منطق وحَکمیّت واستدلال معتقد باشد،به جنگ وخون ریزی وسربریدن فکرنمی کند بلکه به گفتگو،تبادل اندیشه درعرصه یِ منطق انسانی فکرمی کند.
بنابراین منظور حافظ بسیار روشن است:
آنها که جنگ راانتخاب کرده وبه گفتگو ترجیح داده اند،آنها که باجنگ وکشتار، قصدِتحمیل باورهایِ خودرا دارند، حقیقت رایاندیده اند یادیده اند وباخباثت وپلیدی زیرپاگذاشته ،و باکمترین علم ودانش، ادّعاهای بزرگی درسر دارند وهرکدام خودشان رابَرحق ودیگران را باطل می پندارند! درحالی که همگی(آنها که برطبل جنگ وجدال می کوبند) راهِ حق راگم کرده ودربادیه هایِ وَهم وگمان و خرافات سرگردانندوچه افسانه هایِ دروغین ویاوه هایی که باجنگ وخون ریزی ،به دیگران تحمیل می کنند!
ازنظرگاهِ حافظ،هراندیشه ای که به واسطه یِ جنگ وخون ریزی به پیش برودباطل است. درجایی دیگر حافظ طریقِ گفتگو رابسیارساده،منطقی وزیباارایه داده و می فرماید:
ناصح به طعنه گفت که روترکِ عشق کن
محتاج جنگ نیست برادر نمی کنم.
ازنظرگاه ِحافظ، عشق تنهاحقیقتِ زندگی می باشدوآنهاکه این حقیقت رانمی دانندو عشق رامردودمی شمارندمستحقِ مرگ نیستند بلکه معذور هستند.
مَنع اَم مکن زعشق ِوی ای مُفتیِ زمان
معذوردارمت که تو او را ندیده ای !
درفرهنگ ومکتبی که حافظ ارایه نموده، آزادی اندیشه،کاملاً مشهود وملموس است واینگونه نیست که بگوید چون تومثل من نمی اندیشی مستحق مرگ هستی.!
هرکه خواهد گوبیا وهرکه خواهد گو برو
کِبر وناز وحاجَب ودربان بدین درگاه نیست.
درگاهِ این مکتب به روی همگان بازاست، هرکه می پسنددبماند وهرکه نمی پسندد برود هیچ اجبار واِکراهی برهیچکس نیست.
🌿━━━━━━━━━━🌿
شـکـر ایـزد کـه میان مـن و او صـلـح افـتـاد
حوریان رقص کنـان سـاغـر شـکـرانـه زدنـد
باتوّجه به بیتِ قبلی واینکه همه ی فرقه ها ی یکسویه نگر ادّعادارندکه برایِ خدامی جنگند، حافظ خدارا سپاس می گوید که باپیداکردنِ عشق به صلح وآرامش رسیده ودیگرنیازی به جنگ وجَدل نیست چراکه درجهان بینیِ عشق،اساساً جنگ وجَدل وجودندارد هرچه هست حکایتِ مهرورزی وعشق ورزی ومحبت است:
بامابجزحکایت ومهرووفامگو
یا
"بادوستان مروّّت است وبادشمنان مدارا."
بنابراین ازاین که بین حافظ(به عنوان ِنمادِ ونمونه ی آدم) وخدا عشق جاری شده حَمدوثناگفته ومی فرماید:
حوریان رقص کنان ساغرشکرانه زدند. حوریان همان ساکنانِ حرمِ ستروعفاف وملکوتیان هستندکه دربیتِ پیشین، باحافظِ راه نشین باده یِ مستانه زده بودند.
حافظ باروشن بینی وجهان بینیِ خاصی که پیداکرده خود راباخدا درصلح وصفاو آرامش می بینددرحالی که تمامِ فرقه ها درجنگ وجدلی خونین گرفتارهستند.
حافظ اَر خصم خطاگفت نگیریم براو
وَربه حق گفت جَدل باسخن حق نکنیم.
🌿━━━━━━━━━━🌿
آتش آن نیست که از شعله‌ی او خندد شمع
آتـش آن اسـت کـه بـرخرمن پـروانـه زدند
حافظ که عینکِ عشق بردیدگان زده، همه چیز رااززاویه یِ عشق می بیند.حتی آتشی که زبانه‌یِ فروزان آن باعثِ افروختنِ شمع می شودازنگاهِ حافظ آتش نیست! آتشِ حقیقی آتشِ اشتیاق وعشق است که دردل پروانه روشن است و هستیِ پروانه ( عاشق ) رامی سوزاند!
حافظ عاشق است وآتش درنظرگاهِ اوهمان عشقی هست که درجان ودلِ پروانه شعله ور است واورابه شوق وامی دارد تابتواند آتشِ شمع راباآغوشِ بازپذیراباشدوبه وصال نایل گردد. آتشِ عشق وسوزِدلِ پروانه ی عاشق پیشه؛ بسیارسوزنده تر واثربخش ترازآتش شمع است که بانسیمی خاموش شده ونابودمی شود.شگفتا سوزندگی آتش عشق ِ پروانه تاآنجاست که حتّی دلِ شمع رانیزمی سوزاند!
سوزِدل بین که زبس آتش ِ اشکم چون شمع
دوش برمن زسرِمهر چو پروانه بسوخت!
🌿━━━━━━━━━━🌿
کـس چو حافظ نـگشاد ازرخ اندیشه نقاب
تـا سـر زلـف سخـن را بـه قـلـم شـانه زدند
"تا"درمصرع دوم به معنی اززمانی که، ازوقتی که،ازآغاز تاکنون.
باتوّجه به اینکه حافظ دراین چندبیت، جهان بینی ِ انسانساز وبنیادین ِخودرابا هنرنمایی درصنعتِ ایهام وآرایه وطنز وطعنه و.... به زیبایی وبه وجه نیکو مطرح نموده است! حال می تواند درعرصه ی ِ اندیشه ورزی اددّعا داشته باشد والحق که حقِّ اواست که چنین فرماید:
تاکنون از زمانی که سخنوری( شعر سرودن) به وجود آمده ، هیچوقت تاکنون هیچ شاعری نتوانسته به این ظرافت و شیوایی، از روی اندیشه وافکار، پرده بَردارد ومشاهدات ودریافت های ِخودرا ازعالمِ شهودومُکاشفه، این چنین خیال برانگیز به رشته ی نظم درآوردو عَلَم سخنوری بربامِ سموات برافرازد. سخن دراینجابه زلف تشبیه شده است وشاعر با قلم ِ خویش آن راشانه می زند ومرتّب می کند وبه آن نظم می بخشد.
تشبیهِ ِ"مرتّب کردن سخن وبه نظم کشیدن ِ کلماتِ پراکنده به آراستن ِزلف"، بسیارلطیف ،نَغزوشاعرانه است. زلف را ازوسط به دوقسمتِ مساوی تقسیم می کنند وازدوطرفِ صورت می ریزند.شعرنیز دارای دومصرع ِ هم وزن ومساوی دارد،زلف راشانه می زنند تااز پراکندگی درآمده ونظم پیداکندشعر هم همین گونه به رشته ی نظم کشیده می شود.شاعر کلماتِ پراکنده را باوسواسی که زلف راجمع می کنند،جمع کرده ،کنارهم چیده وبه مددِ شانه ی ِقلم وجوهر احساس،نظم می بخشد تا همچنانکه هربیننده ای اززلف تافته وبافته به وجدوشعف می رسد،هرشنونده وخواننده ی شعرنیز، به وَجددرآمده و حظِّ روحانی ببرد.
حافظ سخن بگوی که برصفحه ی جهان
این نقش ماندازقلمت یادگارعمر
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۲۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۱۰:
ای قبای پادشاهی راسـت بربالای تو
زینت تاج و نگیـن از گوهر والای تـو
مصرع دوم در نسخه‌های مختلف ، به این صورت آمده است :نسخه‌ی هـنـد : "تاج شاهی را فروغ از گوهر والای تـو"نسخه ی قزوینی : "زینت تاج و نگین از گوهر والای تـو"ایاصوفیه : "تاج شاهی را فروغ از لؤلؤ لالای تـو"بنظر چنین می رسد که تفاوت های فراوان نسخه ها بایکدیگر بیان کننده ی این نکته هست که حضرت حـافــظ، بسیاری اوقات دریک غزل چندین مصرع یاحتی چندین بیت دریک قافیه وردیف می سروده ویاتغییراتی می‌داده و به شکلهای متفاوت می‌خوانده ومی نوشته است وازآنجاکه تدوین وتنظیم دیوان پس ازرحلت ایشان صورت گرفته، این تفاوت هادراشکال مختلف باقی مانده وپرداختِ نهایی صورت نگرفته است. دست نویس بودن نسخه هانیزدلیلی مضاعف براین موضوع شده ونسخه نویسان که اغلب ازنظرِسنّی وسوادِادبی درسطوح مختلف بودند،نتوانسته اند بصورتِ صحیح وشایسته رونویسی کرده وهمان نسخه ی اصلی راکه محمدگلندام جمع آوری نموده بود انتشاردهند. ضمن آنکه درقدیم رونویسی به این شکل انجام می گرفت که یکی شعرراقرائت می نموده وخطاط یانسخه نویس آن راکتابت می کرد. چه بساکسی که روخوانی می نموده کلمه ای رابه سببِ عدم درکِ معنی ،سهوی یاعمدی تغییرمی داده وازطرفِ دیگر خطاط یانویسنده ، چه بسا واژه ای را به منظور حفظ زیبایی خط ،به سلیقه وفهم خویش تغییرداده ویاکلمات هم آوا ومشابه را اشتباه می شنیده وهمان راثبت می کرده است.
روشن است که درنسخه نویسی به این شکل،جبران اشتباه وپاک کردن غلط هایی که باقلم ومرکّب نوشته می شده، زحمات زیادی داشته ومعمولاً کاتبان چنین اشتباهاتی را به بهانه های گوناگون نادیده گرفته وازقبول زحمت شانه خالی می کردند...غزل خطاب به "شاه شجاع" محبوب وانیس ومونس حضرت حافظ است.
راست بر بالای تو: بـرازنـده ی قامت تونگین : خاتم ویاهمان انگشتر استگـوهـر : جواهر –دُرّ-
دراینجاجوهر ، ذات وشخصیت
مـعـنـی بـیـت : ای کسی که لباس پادشاهی برازنده وشایسته ی قامت تـوست و ذات و شخصیت والای تو به تاج و انگشتری شاهانه است ارزش وقیمت بخشیده است ارزش تاج و انگشتر پادشاهی از وجود پرفیض توست.معمولاً لباس وتاج ونگینِ پادشاهی راهرکس به تن کندبه ارزش آن شخص افزوده می گردد، اما ازنظرگاه حافظ،برعکس این معادله، این شخصّیتِ شخص است که به تاج ونگین شاهی ارزش می بخشد. دراین روزگار مانیزبعضی ها که پشت میزریاست یک اداره می نشیندباارزش می گردندچراکه این قبیل اشخاص ازخودشان چیزی ندارند وبواسطه ی آن میز ومقام ارج ومنزلتی پیدا می کنند ودریغا بسیاراندک هستندآنهایی که پشت میزریاست می نشینند زیباترنمی شوندبلکه آنقدرخودشان زیباهستندکه ارزش آن میز وآن جایگاه را بالاترمی برند وزیباترمی سازند. به عبارت حافظانه : بعضی ها به میزومقامشان می نازندولی بعضی هازمینه ای فراهم می سازندکه میز ومقام به آنها افتخارمی کنند وبه لطف حضورآن شخص هست که ارزشمند وقیمتی می گردند.
گوهرپاک ببایدکه شودقابلِ فیضورنه هرسنگ وگلی لؤلؤ مرجان نشود.
🌿━━━━━━🌿
آفـتاب فـتح را هر دم طـلـوعی مـی‌دهد
از کلاه خسـروی رخـسـار مه سیمـای تو
کلاه خسروی : تاج شاهنشاهیدر این بیت نیز همانندبیتِ اول،شاعر برعکسِ روالِ معمول می گوید:مـاهِ چهره‌ی تـو به آفتابِ فتح وظفر نـور می‌بخشددرحالی که درحقیقت مـاه نورش را از خورشید می‌گیرد امادرنظرگاه حافظ این ماه سیمای دوست هست که ازگوشه ی کلاه شاهنشاهی، به آفتاب فتح نورمی دهد آنچه که سبب طلوع آفتاب فتح است مـاهِ چهره‌ی یاراست.
بگشا بندِقبا ای مهِ خورشیدکلاه
تاچوزلفت سرِسودازده درپافکنم
🌿━━━━━━🌿
جـلوه گـاه طـایر اقـبـال بـاشـد هــر کجا
سـایـه اندازد هـمای چتـر گردون سـای تـو
جلوه گاه : محل تجلّی ونمایان شدنطـایـراقبال : پـرنـده ی نیکبختی ،همایِ سعادتچتر شاهنشاهی به همایی که بال گشوده تشبیه شده است.گردون سای تو یعنی "گردون ساینده" چتر تـو وسایه بان توآنقدر عظیم است که به آسمان می‌خورد و آسمان را می‌ساید. ویاچترتو همانندآسمان است.معنی بیت:هرکجا که چتر همایونی تو (چترمخصوصِ شاهانی) بگسترد و سایـه انـدازد،آنجا جولانگاه همای سعادت خواهد بود و نیکبختی وکامروایی تجـلّـی خواهدنمود.
سایه یِ طایرِ کم حوصله کاری نکندطلب ازسایه یِ میمون همایی بکنیم
🌿━━━━━━🌿
از رسـوم شـرع وحکمت با هـزاران اختلاف
نـکته‌ای هـرگز نـشد فـوت از دل دانای تو
به رغم آنکه هزاران اختلاف نظر در قوانین شرع و فلسفه وحکمت وجود دارد وبااینکه این همه تنوع درافکاردینی وفلسفه مطرح است ، توهمه ی آنهارامی دانی وهیچ نظر و اندیشه ای نیست که از ذهن داناوتوانای تـو پاک شده باشد.
چنینگویندکه شاه شجاع، فردی شاعر، ادیب وصاحبنظر درامورات فقه وادب نیزبوده اشاره به همین ویژگی اوست.
ای در رخ تـو پیدا انـوار پادشاهی
در فکرت تـو پنهان صد حکمت الهی
جهت اطلاع بیشتر ازمیزان تاثیرات شاه شجاع براشعارحضرت حافظ، این مقاله در آدرس زیر مورد دسترس هست.:
بررسی تأثیر شاه شجاع بر اشعار حافظ و شعر قرن هشتم. سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 15(5 (پیاپی 75) )، 213-229. SID. https://sid.ir/paper/1031459/fa
🌿━━━━━━🌿
آب حـیـوانـش ز مـنـقـار بـلاغت مـی‌چـکد
طوطی خوش لهجه یعنی کلک شکـّرخای تـو
آب حیوان : آب حیات ، دراینجا استعاره از سخنان زندگی بخش است مرکّب قلم دوست به آبِ حیات تشبیه شده است.کلک یعنی قلم، قلمِ دوست به طوطی خوش لهجه ای که قندوشکر می جودودارای منقار بلاغت هست تشبیه شده است. (دهانی که ازآن سخنانِ شیرین می ریزد)باتوجه به اینکه مخاطب خوداهل شعر وشاعریست ،حافظ بااین تشبیهات زیبا وخیال انگیزِمکّرر وتودرتو، قلم دوست راستوده واوج ارادتِ خویش راابرازداشته است.درجایِ دیگرحافظ مصرع اول این بیت را درتعریف ازقلم خودش استفاده کرده است.
آب حـیـوانـش ز مـنـقـار بـلاغـت می‌چـکـد
زاغ کِلک من به نام ایزد چه عالی مشرب است
شاعر که قبل ازاین قلمِ خودرا به زاغ تشبیه کرده بود ، اینجا چون غزل درمدح شاه شجاع است سعی کرده زیباترین تشبیه را به قلم اواختصاص دهد. (طوطی خوش لهجه)
🌿━━━━━━🌿
گرچه خورشیدفلک چشم و چراغ عالمست
روشنـایی بخش چشم اوست خـاک پـای تو
اگر چه خورشید نـور چشم آسمان ونوردیده یِ کاینات هست ولی روشنایی او ازخاک پای تـوست خاک پای توآنقدرعزیزاست که همچون سرمه برچشمان خورشید است وبه خورشیدنور وزیبایی می بخشد.
چشم و چراغ : کنایه از عزیز بودن است ، نـور دیـده"سـُرمـه" درحقیقت باعث روشنایی چشم می‌شود،"خاک پای دوست" که باعث روشنایی خورشیدشده،درواقع سرمه ی چشم اوگردیده است.
به خاک پای توسوگند ونورِدیده یِ حافظ
که بی رخ تو فروغ ازچراغ دیده ندیدم
🌿━━━━━━🌿
آنچه اسکـندر طـلب کردوندادش روزگار
جـُرعه‌ای بـود از زلال جام جان افزای تـو
معروف است که اسکندرعمری رادرپیِ یافتن آب حیات(آب زندگانی جاوید)سپری کرد ودرآخرهم ناکام ماند.معنی بیت:
آنچه که(آب حیات ، زندگی جاوید) اسکندر در پی یافتنش بود وباآن همه سعی وکوشش موفق نشد، جرعـه‌ای از شرابِ صاف و گوارای جام زندگانی‌بخشِ تـو بود. جام استعاره از"لب" نیز هست.لب توجان بخش وآبِ گرداگردِ لب ودهان توآب حیات است.
گردِلبت بنفشه ازآن تازه وتراست
کآبِ حیات می خوردازجویبارِحسن
🌿━━━━━━🌿
عرض حاجت درحریم حضرتت محتاج نیست
راز کس مـخـفـی نـمـاند با فروغ رای تـو
بیانِ حاجت ونیازمندی درمحضرگرامیِ وپیشگاهِ محترمِ تو لازم نیست چراکه تودارای اندیشه ای روشن وفروزنده هستی وازاسرار دل همه آگاهی داری.هواخواهِ توأم جانا ومی دانم که می دانی
که هم نادیده می بینی وهم ننوشته می خوانی
🌿━━━━━━🌿
خسروا پـیـرانه سر حافظ جوانی میکندبر امـید عـفو جان بـخش گنه فرسای تو
ای پادشاه ،حافظ که پیرشده، دردورانِ حاکمیّت توجوانی آغازکرده واحساس جوانی و شور و نشاط داردوبعضی اوقات مانند جوانان مرتکب خطا شده ونافرمانی می کند اما امیدِ وافر دارد که مثل همیشه خطاهای اوراببخشی شاه سابقه ی عفو وخصلتِ بخشندگی دارد وحافظ بارندی این خصیصه رابه پادشاه یادآوری می کندتااین ویژگی استمراریابد. ذکراین نکته ضروریست که حافظ باشاه شجاع رابطه یِ دوستیِ صمیمانه وعاطفیِ عمیقی داشته واظهارِ ارادت وتعریف وتمجید ازاو نه به سببِ پادشاهیِ او بلکه به دلیلِ انس والفتی بوده که بینِ آنها برقراربوده است.علی الظاهر مدتی نیز بینِ این دو شکرآب بوده واین غزل درهمین شرایط سروده شده است وگرنه حافظ کسی نیست که پادشاهی رابخاطرِ جلبِ توّجه وعنایتِ اومدح گوید.چنانکه خودمی فرماید:
حافظ اَر برصدرننشیندزعالی مشربیست
عاشقِ دُردی کش اندربندجاه ومال نیست
باتوجّه براینکه واژگان وعبارات بکارگرفته شده دربسیاری ازغزلیات حافظ، ازجمله همین غزل ،دربردارنده ی مفاهیم عرفانی هستند وظاهرآنها دلالت براین داردکه شاعر درحال بازگویی یک مطلب عرفانی می باشد. لیکن بااندکی دقّت درمی یابیم که اینچنین نیست ومخاطب غزل یک دوست ویا یک معشوق زمینی هست نه خداوند. بعضی ازشارحان عزیز که تمایل دارند ازهمه ی اشعار خواجه ی شیراز،معناهای عرفانی برداشت نمایند باروبروشدن باچنین غزلهایی که واژگان آنها ازاصطلاحات عرفانی هست بسیارذوق شده وشتابزده، برداشتهای عرفانی وبعضاًمن درآوردی انجام می دهند که غیرقابل فهم،بی معنی میگردد! غافل ازآنکه با این کارنسنجیده،درحق شاعرجفاکرده و ظرایف ولطایف حافظانه ای که دردل سخن وجود دارد راازبین می برند وکلام شاعرخالی ازلطف شاعرانگی می گردد. چراکه تمام لطف وظرافت این مطلب دراین هست که چنین ادّعای مبالغه آمیز به یک انسان معمولی ودوست ورفیق گرمابه نسبت داده شودو اوراآنچنان بزرگ ووالامقام ببینی وخطاب به او بگویی که:
گرچه خورشیدفلک چشم و چراغ عالمست
روشنـایی بخش چشم اوست خـاک پـای تو
دراین برداشت هست که شنونده ی شعر،ازتاثیرمبالغه شگفت زده می شود وظرافت کلام شاعررادریافت می کند. وگرنه اینکه شاعرخطاب به خداوند این چنین بگوید چه لطفی دارد وچه چیزشگفت انگیزی دراین بیان وجوددارد!؟
اینگونه می شودکه اصراربربرداشتهای عرفانی ازشعری که محتوای غیرعرفانی دارد جفا درحق شاعر محسوب می گردد.
کمال داودوند در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۲۶ دربارهٔ ابوسعید ابوالخیر » رباعیات نقل شده از ابوسعید از دیگر شاعران » رباعی شمارهٔ ۳۴۷:
بنده این رباعی رابادوستان به اشتراک گذاشتم و
جمع این رباعی:6243
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۲:۲۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۰۸:
ای رُخت چون خـُلد و لعلت سلسبیـل
سلسبـیـلـت کرده جان و دل سـبـیـل
"شاه شجاع"انیس ومونسِ حافظ، غزلی دارد با این مطلع :
ای به کام عاشقان حـُسنت جمیل
کی گزینـد بـیـدلی بر تـو بـدیـل
حافظ احتمالاً به استقبال از غزلِ "شاه شجاع" این غزل را سروده است
خـُلـد : بهشت لعل : استعاره از لب
سلسبیل: چشمه ای دربهشت که آب گوارای حیات درآن جاریست،می خوشگوار
سبیل : راه وطریق ، به رایگان در اختیار گذاشتن،وقف نمودن ، مباح ساختن ،کنایه از خونِ حلال
"جان و دل سبیل کردن" یعنی جان و دل را وقف کردن وفـدا کردن
معنی بیت:
ای که چهره وسیمای تو همانندبهشت است و لبت همچون چشمه ای خوشگوار،شیرین وجانبخش به مانندِ سلسبیلِ بهشت که آبِ گوارایِ حیات جاریست .
("سلسبیلت کرده" یعنی سلسبیل برای توکرده)
معنای اول مصرع دوم:
چشمه ی سلسبیلِ بهشت، بامشاهده یِ بهشتِ رخسارتو، جان ودل ووجودش راازبهر تو وازبرایِ تو وقف نموده ودر دهانِ توحلول پیداکرده است. بهشت سلسبیلش راتقدیمِ بهشتِ رخ یارنموده است
معنایِ دوم :
عجبا چشمه ی سلسبیلِ بهشت رخ تو بجای آنکه جان وحیات ببخشد،برعکس ریخته شدنِ خونِ جان ودلِ عاشق را مباح وپاک دانسته وآن راقربانی می کند! این نوع گله مندی به منظورِ تحریک وجلب توّجه یارانجام می گیرد.(حُسنِ طلب)درمعنایِ دوم دیده می شود.
باکه این نکته توان گفت که آن سنگین دل
کُشت مارا ولبِ عیسی مریم بااوست
🌿━━━━━━━━━━🌿
سبـز پـوشـانِ خـَطَـت بـر گـِرد لب
هـمچـو حـورانند گـِـرد سـلـسبـیـل
سبـز پـوشـانِ خـطــت :موهای ریزولطیف دورِ لب،استعاره ازمِهرگیاه ،گیاهی که دارای اثرات درمانی بسیار است وبه عقیده قدما هرکس با خود داشته باشد مهر و محبّت همگان را به خود جلب می کند.
واژه یِ "سبزپوشان" به این دلیل آمده که مفهومِ"تازگیِ روئیدن" و "سبزشدنِ "مو وطراوتِ نوجوانی معشوق رانیز برساند،ضمن آنکه "سبز پوشان" صرف نظر از معنایِ لغوی، کنایه از فرشتگان وحوریان و اهالیِ بهشت است.
موهایِ نرم وتازه سبزشده یِ گِرداگردلبت، همچون حوریانی هستند بر پیرامون سلسبیلت (براطرافِ لبِ تو) لب یار یادهان یار همچون چشمه‌یِ شیرین وگوارائیست وموهایِ اطراف آن مثلِ حوریان وپریانِی که برگرداگردِ چشمه یِ سلسبیل درطوافند.
"خط "به معنای ِموهای ریزاطراف لب وصورت ،درشعرِ کهن جایگاه ویژه ای داشت وازمحاسنِ معشوق قلمدادمی شد:
"سبزه یِ خطِ "تودیدیم وزبستانِ بهشت
به طلبکاریِ این مِهرِگیاه آمده ایم
🌿━━━━━━━━━━🌿
نـاوکِ چـشـم تو در هـرگوشـه‌ای
هـمچو من افـتاده دارد صد قتیل
ناوک : تـیـر ، استعاره از مـژه است
قتیل : کشته شده ،قربانی
تیرِمژگان تـو ازبس که اثربخش وکاری هست،در هر گوشه‌ای صدها کشته همانند من دارد .
دل که از ناوک مژگان تـو در خون می‌گشت
باز مشتاق کمانخانه‌ی ابروی تـو بود
🌿━━━━━━━━━━🌿
یارب ایـن آتش که در جان مـن‌است
سرد کن زانسان که کـردی بر خلیل
خدایا، این آتش سـوزانده یِ عشق را که بر جان من افتاده سرد کن ، آتش عشق تحمل سوزاست "که عشق آسان نموداول ولی افتادمشکلها" عاشق بسیاری اوقات ازسختی ها ومشقتی که ازعشق حاصل می گردد طاقتش تمام می شود. همان گونه که فرمان دادی "ای آتش بر ابراهیم سـرد و بی‌گزند شـو " و آتش سردگشت ومبدّل به گلستان شد (اشاره به داستانِ حضرت ابراهیم است).
اماحافظ عاشقی نیست که ازخدابخواهد آتشِ عشق راخاموش گرداند،بلکه رندانه قصدداردآتشِ فراق تبدیل به گلستان وصل گرددواوبهره مندشود.
حافظ همیشه به شعله وربودنِ آتشِ عشق می‌بالد و می‌نازد :
زین آتش نهفته که در سینه‌ی من است
خورشیدشعله‌ایست که درآسمان گرفت
🌿━━━━━━━━━━🌿
مـن نـمی‌یـابم مـجال ، ای دوستـان
گـر چـه دارد او جمـالی بـس جمیـل
مجال : مهلت ،فرصت ، اجازه
جمیل : زیـبــا
ای دوستان ! اگر چه او چهره‌ای بس زیبا داردو مرا مجذوب می سازد، ولی من دردوره یِ هجران بسرمی برم وازفرصتِ عشقبازی با او محرومم . من امکانِ معاشقه با او را ندارم.
منِ خاکی که ازاین درنتوانم برخاست
ازکجابوسه زنم برلبِ آن قصرِبلند
🌿━━━━━━━━━━🌿
پـای ما لنـگ ست و مـنزل بـس دراز
دسـت مـا کوتـاه و خرما بر نـخـیـل
لنگ : شکسته و علیل و ناتـوان
منزل : مقصد وبارگاهِ معشوق
نخیل : درختِ خرما ونخل بلند
این بیت آنقدرشاعرانه ودارای تصویر وقابلِ فهم برایِ عموم است که تبدیل به ضرالمثل شده است
سرمنزلِ مقصود وبارگاهِ معشوق دردوردست هاواقع شده وبرای رسیدن به آن بایداز هفت خان رستم عبورکرد. ازبخت بد پای مانیز شکسته وناتوان است و ما قدرتِ راه رفتن نداریم ، وصال یار همانند خرمایی بر بلندای نخل است و دستانِ کوتاه ما بدان نمی‌رسد. لوازم وابزارفوق العاده نیازاست که مانداریم.
بدان کمرنرسد دستِ هرگدا حافظ
خزانه ای به کف آور زگنج قارون بیش
🌿━━━━━━━━━━🌿
حـافظ از سـرپـنـجـه‌یِ عشق نـگار
همـچو مـور افتـاده شد در پای پیل
"سرپنجه" کنایه از قدرت و تواناییِ فوق العاده است. عشق به عقاب یاشیر ویاهرموجودی که دارایِ سرپنجه ای قوی هست تشبیه شده ودرمقابل، شاعرآنقدر ضعیف وناتوانست که بمانندمورچه ایست که درزیرپایِ فیل له شده است.
اندرآن ساعت که برپشتِ صبابندندزین
باسلیمان چون برانم من که مورم مرکب است؟
🌿━━━━━━━━━━🌿
شــاه عـالـَم را بـقا و عـزّ و نـاز
بـادو هرچیزی که باشد زیـن قبیل
شاه عالم دراینجا احتمالاً استعاره ازشاه شجاع است.
جاودانگی ، عزت ، ارجمندی در نازوتنعّم وافتخار وخلاصه هرآنچه که ازاین قبیل است همه نصیبِ شاه شجاع بادا.
آرزومندم "سلامت وسعادت وسرافرازی وثروت" وهرچیزخوب وباارزش قسمتِ شاه عالم باشد.
سال وفال ومال وحال واصل ونسل وتخت وبخت
بـادت انـدر شــهریــاری بــرقــرار و بــادوام
سـال خــرّم فـال نیـکو مـال وافـرحـال خـوش
اصـل ثــابت نســل بـاقی تخت عـالـی بخت رام
درموردِشأن نزول این غزل بایدبه یاد داشت:
شاه شجاع پادشاهی شاعر،ادیب وبافرهنگ بوده ودربارگاهِ خویش مجلسِ شعروشاعری ترتیب می دادوهرازچندی به رسم معمول، ازشاعرانِ سرشناس وبزرگانِ عرصه ی شعروشاعری دعوت بعمل می آورد تا ساعاتی رادرکناریکدیگربه مشاعره،مباحثه وشعرخوانی بگذرانندامّاآنچه که درخورِتوّجه است این است که:
حافظ هرگاه به قصدمدّاحیِ کسی یا پاسخگویی به ادّعای مدّعیان،شعر می سرود سعی می نمود ضمن پردازش اصل موضوع، غزلیات خودرا با مضامینِ بکر عاشقانه، عارفانه وحتّی عامیانه ،حکمت وفلسفه غنی سازی کند وبگونه ای ادایِ مطلب نماید که هیچ یک ازغزلها در محدوده یِ "مدح" ودرحصار "یک حادثه ی تاریخی" باقی نمانَد.
صرفنظرازاینکه بینِ حافظ وشاه شجاع یک ارتباطِ خصوصی وپیوند دوستیِ دوطرفه وبسیار عمیق وعاطفی جریان داشت ، ملاحظه میگردد که دراین غزل نیزمثل همیشه سعی نموده بُعد ستایش وابراز احساسات، درسایه ی ابعاد دیگرِغزل مانند:
"بکارگیری ایهام واشاره –معماریِ چینش کلمات وآرایش واژه ها-تصویرسازی وایجادتناسب و..... فرو رود ودامنه یِ سخن بصورت عمومی وفراگیرتوسعه پیداکند تا امکانِ برداشتِ معنی وفیض بردن ازلطافت وظرافتِ غزل برای همگان، حتّی آنهاکه ازشأن نزولِ غزل بی اطلاعند میسّرگردد.
کوتاه سخن اینکه: گرچه بسیاری ازغزل های حافظ به مناسبتِ خاصی یادراستقبال ازغزلی یادرپاسخ به ادّعای مدّعیان شعروشاعری وتحت تأثیررخدادهایِ اجتماعی به رشته ی نظم کشیده شده اند،لیکن چنانچه می بینیم،گستره ی معانی ترکیبات ومفاهیم عبارات،درقیدِ زمان ومکان متوقف نشده وآنچنان عمومیّت دارندکه بدون لحاظ قراردادن جایگاه نزول غزل نیز، هرکسی می تواند باکاوش وغور در ترکیبات بدیع وبِکرِ عاشقانه وشاعرانه ی بیت بیت هریک ازغزلها، غم واندوه ازخاطرِ خویش زدوده و ازهنرنمایی ،خلاقیّت و خیالپردازی شاعر لذّتِ ببرد.
مدّعی گولغزونکته به حافظ مفروش
کِلـکِ مـا نیـــز زبـانیّ وبیانی دارد
آرش در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۴۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۸:
یادگاری که در این گنبد دوار بماند
چه چیز در این دنیا یادگار مانده؟
اشاره به حدیث ثقلین دارد که پیامبر فرمود من میروم و دو چیز را برای شما یادگار خواهم گذاشت.
کتاب خدا و اهل بیتم
خوب سخن عشق یعنی صحبت کردن و مدح این دو یادگاری
در جایی دیگر حافظ میفرماید: عشقت رسد بفریاد ار حود بسان حاظ و الی اخر
این همان عشق است که در پیامبر بیادگار گذاشته که اگر قرآن را در چهرده روایت بخوانی با او بدادت میرسد.
و ان چیزی نیست جز اشکی که برای اهل بیت و علی الخصوص حضرت سید الشهدا میریزید.
هیچ چیز بیشتر از گریه بر حسین به فریادتان نخواهد رسید.
و هیچ سخنی خوشتر از ذکر مصیبت سیدالشهدا نیست
و من الله توفیق
آرش در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۳۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۳:
با نظرآقای علامحسین موافقم
بیت اول اشاره به ضربت خوردن امام اول شیعیان دارد
بیت سوم هم اشاره به جمله فزت و رب الکعبه. که امام حین شهادت گفتند دارد
واقعا لذت میبرم اینهمه ارادت به اهل بیت در شعر حافظ میبینم.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۲۲ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۲۹:
بخت از دهان دوست نشـانم نمی‌دهـد
دولت خـبـر ز راز نـهـانـم نـمی‌دهــد
بخت واقبال بامنِ عاشق سرِسازگاری ندارد،شانس واقبال بامن نیست،"دهانِ دوست" (که درنظرعاشق سر چشمه ی آب حیات است)ازدسترسِ من خارج است و دولت (بخت واقبال) نیزیاری نمی کندوهیچ نشانی ازآن بی نشان(دهان یار)دراختیارمن نمی گذارد.
دهان دوست درادبیات فارسی بعضی وقتها آنقدر کوچک است که به "نقطه" تشبیه می شود:
گفتم به نقطه یِ دهنت خودکه بردراه؟
گفت این حکایتیست که بانکته دان کنند.
اماتشبیه دهان دوست به "نقطه"به غیرازاینکه استعاره ازتنگی وکوچکی دهان می باشد ریشه ی فلسفی نیز داردبه این صورت که :
"نقطه" سِرِّ سربسته ایست که راهی به میانِ آن نیست اماتمام حروفات وکلمات ازدرون آن استخراج می گردد.
نقطه همان صفر(هیچ )است لیکن تمام شماره هاواعداد ازصفر متولّدمی شوند. به ویژه درهنرخط نستعلیق،ذاتِ همه ی حروف، نقطه هست. حتّی معیار ومیزان اندازه ی کشش وطول وعرض حروف بانقطه سنجیده می شود. برای مثال اندازه ی الف به تعدادسه نقطه واندازه ی کشش حروفی مانندِ س یا ب وفِ بزرگ به تعداد ۷تا۹ وبعضی اوقات تا۱۱ نقطه می باشد. نقطه نمادو مرکز وحدت است وکثرت ازنقطه آغازمی شود درقدیم که صفحات کاغذ یاپوست خط دار نبودند خطّاطان موقع نگارش یک متن یایک بیت شعر،درابتدای خط یک نقطه می گذاشتندوآن نقطه مسیر رامشخص می نمود، نقطه بعنوان شاخص بودوخطّاط برمدارنقطه حرکت می نمود تامنحرف نگردد، هنوزنیز بسیاری ازخطاطان این کار راانجام می دهند.درپایان نوشته نیز نقطه گذاشته می شود زیرا آغازوپایان هر نوشته ای نقطه هست.
کعبه که گویندمرکز زمین است شبیه یک نقطه ی سربسته ی سِرّآمیز است ،کعبه نمادوحدت وسمبل توحیداست. کسی جزپرده دارکه مراقب ونگهبان کعبه هست اجازه ی ورود به درون کعبه راندارد به همین جهت مراقب(رقیب) وپرده دار درادبیات فارسی بیشتر نقشِ منفی دارند:
"رقیب آزارها فرمودوجای آشتی نگذاشت." مصداق واقعی "پرده دار"-"رقیب" ونگهبانِ دردوره ی حاضر خاندان آل سعوداست که باتکیه برزور وزَر،مقامِ والای پرده داری حریمِ حرم کعبه راغصب نموده اند....
گاهی نیزدهان دوست آنقدرتنگ و کوچک است که هیچ (صفر) است وقابل مشاهده نیست:
هیچ است آن دهان ونبینم ازونشان
موی است آن میان وندانم که آن چه موست.
دراین غزل نیز "دهان دوست" استعاره از معمّا ورازی نهانست که دولت واقبال شاعر به کشف شدن وگشوده شدن گرهِ معمّا هیچ کمکی نمی کند شاعر عاشق مانیزبرمدارِ این نقطه یِ سحرآمیز می گردد.
سخنت رمزِدهان گفت وکمرسرِّ میان
وزمیان تیغ به ما آخته ای یعنی چه؟
تازمانی که سخن نگفته بودی ماچنین می پنداشتیم که تودهان نداری، ازکوچکی وتنگی دیده نمی شد.وقتی سخن گفتی تازه رمز واسراراینکه تودهان داری یانه؟ برماگشوده شد....
.🌿━━━━━━🌿
از بـهر بـوسـه‌ای ز لبش جان همی دهم
ایـنم هـمـی سـتـانـد و آنـم نمی‌دهـد
برایِ گرفتن یک بوسه از لبش، جان خویش را می دهم ، معشوق نیزجانم را می‌گیرد ولی بوسه‌ای به من نمی‌دهد. بدطالعی بین که در راه وصال معشوق، هستی خودرا می‌دهم امّا معشوق هیچ توجهی نمی کندومن ازنعمت وصالش محروم هستم.
گویی بدهم کامت وجانت بستانم
ترسم ندهی کامم وجانم بستانی
🌿━━━━━━🌿
مردم دراین فراق ودرآن پرده راه نیست
یـا هست و پـرده دار نـشـانــم نـمی‌دهـد
در این هجران ودوری ازمعشوق و عدم دسترسی به دهانِ دوست ،عمرم به پایان رسید وگویی که هیچ راهیِ بدان سرمنزل مقصود(وصال یار)وجودندارد ویاچنانچه راهی وجود دارد ،بخت واقبال یاری نمی کند ونشانم نمی دهد.
پرده‌دار :( مراقب،دربان و نگهبان سرمنزل معشوق)
چوپرده داربه شمشیر می زندهمه را
کسی مقیمِ حریمِ حرم نخواهدماند.
🌿━━━━━━🌿
زلفـش کـشـیـد بادِ صبا ، چرخِ سفله بین
کـانجـا مـجـال بــادِ وزانـم نـمی‌دهـد
باد صبا: (باد سحرگاهی و نسیم دل نوازی که از سمت شمال می‌وزدورابط عاشق ومعشوق است)
بادصبابه راحتی به گیسوانِ یار دسترسی داردودرمیان آن می پیچدونوازشش می کند. امّا طالع بدمرابنگریدکه حتی به اندازه‌ی باد وزان هم به زلف یار دسترسی ندارم. (وزنده وگذران- دراینجاباد معنی هیچ وبی ارزش نیزدارد)
چرخِ سفله: روزگارِپست وبدعهد
ببین این روزگارِ پست به من فرصت دسترسی به گیسوی یار را نمی‌دهد جایی که باد صبا دسترسی به زلف یار دارد و محرمِ راز اوست اما حافظ عاشقی نیست که ازشدّت فراق ازعشق رویگردان گردددرجایی دیگرمی فرماید:
حافظ ازدولتِ عشقِ توسلیمانی شد
یعنی ازوصل توأش نیست بجز بادبه دست
حافظ همین که عاشق است خودراهمچون حضرت سلیمان کامران وکامیاب می پندارد اما بازبانِ ایهام ِ حافظانه ورندانه درمصرع دوم به معشوق یادآوری می کند که گرچه به لطف دولت عشق توسلیمانی شده ام لیکن ازوصل توچیزی جزباددردست ندارم.ضمن اینکه معنای دیگری نیز دردلِ معنای اول نهفته وآن اینکه: من مانندحضرت سلیمان که بر اَبر وباد وچرخ فلک حکمرانی می نمود کامیاب هستم.
گدایِ میکده ام لیک وقتِ مستی بین
که نازبرفلک وحکم برستاره کنم.
چنانچه ملاحظه می گرددتمام غزلیّاتِ حافظ مرتبط بایکدیگرند وارتباط معنایی وپیوند باطنیِ غزلها – بیتها وحتّی مصرع ها،هیچگاه منقطع نمی گردند وبه عبارتی تمام سخنان حافظ پیرامونِ یک قصّه هست وآن قصّه ای نیست جزقصّه ی روح بخش عشق که لطف وعنایت ویژه یِ پروردگارعالم برآدم است.
جهانیان همه گرمنعِ من کنندازعشق
من آن کنم که خداوندگار فـــرماید
🌿━━━━━━🌿
چـنـدانـکه بـر کـنـار چـو پـرگار مـی‌شــدم
دوران چـو نـقـطـه ره بـه میـانم نمی‌دهـد
برایِ درک آسانِ معنیِ بیت، ابتدابایدشکلِ پرگار وحرکت دَوَرانی آن رادرنظرداشت که چگونه دور یک نقطه،می چرخدو سرگردان است ولی هرچقدر سرگشته به گِرداگِردِ نقطه می گردد راهی برای واردشدن در درون نقطه پیدانمی کند.نقطه اجازه یِ ورودبه درون رابه پرگارنمی دهد.
عاشق نیزهرچقدر که همچون پرگارسعی وتلاش کرده وبه گِرداگِردِنقطه ی موردنظر {استعاره از:کعبه ی منزل معشوق - نقطه ی دهان معشوق- } گردیده است،حاصلی نداشته ونتوانسته به درونِ نقطه راهی پیداکند روزگاربدعهد این اجازه رابه عاشق نداده است.
حالاچرا ازروزگار باواژه یِ "روزگارِ پست" و"چرخ سفله "یادشده است دربیت بعدی پاسخش راخواهیم یافت .تجربه نشان داده که حافظ به هیچ عنوان واژه ای رابی دلیل انتخاب نکرده وبرای انتخابِ کلمات وواژه ها بیشترین وسواس راخرج نموده است.
سرگشتگی عاشق و دورزدن دور کعبه ی منزل معشوق، وحیران ومبهوت درخویش فروماندنِ معشوق ،ودر آخربی حاصلی وراه پیدانکردن به داخل منزل مقصود،بصورتی زیبا وخیال انگیز به حرکات پرگارتشبیه شده است. (یک پای پرگاردرخویش فرومانده وپای دیگرش درحال گردش به دورنقطه ی مرکزیست تاراهی به درون نقطه ی اسرارآمیز کشف کند ،همانگونه که عاشق فرومانده درحیرت، درحوالی منزل معشوق پرسه می زندوراهی به درون خانه پیدانمی کند) .
دوران به معنیِ روزگار وهمچنین تداعی کننده یِ دور زدن وحالتِ دَوَرانیِ پرگارنیز هست.
روزگار همانندِ نقطه {که به پرگار اجازه یِ ورودنداد}،به من اجازه ومجال ورود به درون را ندادتمام عمرهرچه طواف کردم به درون حرم راهم ندادند.
مفهوم وجان کلام دربیت نخست که:{ دهانِ یار به رازِ نهان (نقطه ی سربسته) تشبیه شده وعاشق را راهی به میانِ آن نیست،} درلابلای تمامِ غزل جاریست وذهنِ مخاطب به این موضوع برگشت داده می شودتاپرگارِکلام نیز برمدار همان نقطه ی"دهان دوست"بچرخد.
🌿━━━━━━🌿
شکّر بـه صبر دست دهـد عاقبت ولی
بـد عـهـدی زمـانــه امـانم نمی‌دهـد
گرچه این یک قانون نانوشته هست که: همه جاباتلاش وصبوری وشکیبایی وانجام مراحل: {کاشت- داشت وبرداشت}سرانجام ثَمر(شَکَر) حاصل می گرددولی دریغ و افسوس که روزگارِ بدعهد وچرخِ سفله،بامن لجبازی می کند.من هرچه صبروتحمّل می کنم تامن نیزمجال وفرصتی یابم وثمره ی بردباری وشکیبایی خویش رابرداشت نمایم توفیقی حاصل نمی شود.{پاسخ سئوالِ مطرح شده درمورد چرایی پستیِ روزگار}
شکر دراینجا استعاره از بوس وکنار وشیرینی وصال است.
طمع درآن لبِ شیرین نکردنم اولا
ولی چگونه مگس از پیِ شکرنرود.؟
🌿━━━━━━🌿
گـفتم روم به خواب وببینم جمال دوست
حـافظ ز آه ونـالـه امـانـم نـمـی‌دهد
در این غزل از اول تا آخر بحثِ کشف نشدن رازوسِرّ (دهان یار) و عدم حصولِ وصال است .
حال که بااین همه تلاش وکوشش توفیقی درعالمِ بیداری حاصل نشد باخویش گفتم بخواب بروم به این امیدکه شاید جمال یار را در خواب ببینم ، اما افسوس که آه و ناله واشگ وزاری فرصتِ خوابیدن رانیز ازمن گرفته اند ومن چه بدشانس وبدطالع هستم. شاعرازهرراهی که بنظرش می رسدقصد واردشدن برداخل کعبه ی مقصودرادارد اماهرگزتوفیقی پیدا نمی کند ونداسرمی دهدکه:
من ازاین طالعِ شوریده به رنجم وَرنه
بهره مندازسرکویت دگری نیست که نیست
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۱۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۳۰:
اگر بـه بـاده‌ی مُـشگیـن دلم کشـد شـاید
کـه بـوی خـیـر ز زهــد ریــا نمـی‌آیــد
باده یِ مُشگین:باده ای که با با مُشگ آمیخته شده است
مشگ:مادّه ای خوشبو ومعطّر است که در زیر پوستِ شکم ومجاورِ عضوِ تناسلیِ جنسِ نر از آهوی ختایی تولیدمی گردد. مشگِ تازه در موقع ترشّح مادّه ایست روغنی و بسیار معطر وبه رنگ شکلات و لزج می باشد و در حالت خشک شده سخت و شکننده است و رنگش قهوه اییِ تیره مایل به سیاه و طعمِ آن کمی تلخ است و بویی تند دارد درقدیم شراب وشربت رابامشگ معطّرمی نمودند.
دلم کشد :دلم تمایل پیداکند ،هوس کند ،طمع کند
شاید : رواست، شایسته است
اگر دلِ من میلِ شرابِ معطّر کند رواست چرا که بویِ خیر از تظاهر به پارسایی وتقوا ودینداری نمی‌آید.تمایل به باده نوشی هزاربار بهتراز تظاهربه تقوا وریاورزیست.
باده نوشی که دراو روی وریایی نبود
بهتراز زهدفروشی که دراو روی وریاست .
🌿━━━━━━🌿
جهـانیان هـمـه گر مـنـع من کننـد از عشـق
مـن آن کـنــم کــه خـداونـدگـار فرمـایــد
نه تنها زاهدان ومشرّعین بلکه چنانچه تمام دنیاهم مرا ملامت کرده و از عشق وعاشقی منع کنند من بدونِ توجّه به نصیحتِ آنها به کارِعشق وعاشقی که همانا قضا و حکمِ خداوندیست خواهم پرداخت. من مطیع فرمانِ معشوقم هستم .خداوند مرا به عشق ورزیدن فرا می‌خواندوهم اوست که این بارِ سنگینِ عشق را بر دوش من نهاده است. نصیحت کردنِ آنها درحقیقت جنگیدن با قضایِ الهیست.
نصیحت گویِ رندان راکه باحکمِ قضا جنگ است
دلش بس تنگ می بینم مگرساغرنمی گیرد؟
🌿━━━━━━🌿
طمع ز فیضِ کرامت مَـبُـر که خُلـق کـریم
گنه بـبـخـشـدوبر عـاشـقـان بـبخـشـایـد
حافظ این نکته رابخوبی درک کرده بود که احساس گناه کردن، آدمی را خشک وخشن وپریشان خاطرمی کند. اغلب ادیان قرنهاسعی وتلاش کرده اندتابه انسانها تلقین کنند که شماگناهکارید وباید ازاین دستورات اطاعت کنیدتاگناهانتان بخشیده شودوگرنه درآتش دوزخ به سخت ترین وجه ممکن مجازات خواهیدشد. روشن است انسانی که خودراگناهکاردانسته ودائمااز مجازاتهای هولناک بترسد راحت ترازدیگران تن به بردگی می دهد. ومتقابلا کسی که احساس گناه نکند شادمانه تر؛ لطیف تر ومنعطف ترازدیگران زندگی می کند وهرگزبه هیچ قیمتی تن به بردگی نمی دهد. کودکان نمونه ی بارز این ادعا هستند آنها معصوم وبی گناه هستند وبسیارلطیف وشاد زندگی می کنندامابه مرور که رشدمی کنند ازسوی خانواده؛ اجتماع وبه ویژه ادیان؛ گناهکارشناخته شده ومعصومیت ولطافت خودرا ازدست می دهند تااینکه تبدیل به یک برده ی متعصب وخشن می شوند.
معنی بیت:
ازلطف وعنایتِ خداوندی که کریمی وکرامت وبزرگواری تنهایکی ازخصلت هایِ اوست نومیدمباش،طمع مبُر،همچنان دل به بخشش و عفوِ اوببند. نگران مشو که خویِ نیک وخُلقِ بخشایشگریِ خداوندولطفِ اوبسیاربیشتراز میزان جرم وگناهانِ ماست. ازچه دلتنگی؟ او کریمانه گناه می‌بخشد و از خطاها ولغزش هایِ عاشقان هم چشم پوشی می کند.
علّتِ اینکه بخشیدن دوبارتکرارشده این است که بخشش با بخشایش تفاوت دارد."بخشیدن" یعنی عفوکردنِ گناه ، امّا "بخشایش" علاوه براینکه معنایِ بخشیدنِ گناه رامی رساند به معنیِ اعطایِ هدیه یِ ویژه و وبذلِ لطف وعنایتِ خاص نیز هست.خداوندِکریم گناهانِ تمامِ بندگان رامی بخشدلیکن به عاشقان عنایتِ ویژه ای دارد.
لطفِ خدابیشترازجرمِ ماست
نکته یِ سربسته چه دانی خموش
🌿━━━━━━🌿
مـقـیـم حلقـه‌ی ذکر است دل بـدان امّـید
کـه حـلـقـه‌ای ز سـر زلـف یـار بـگشـاید
مقیم :سکونت گزیدن و ساکن شدن
حلقه‌یِ ذکر : جلسه یِ گروهیِ ستایش وذکرگفتن همانندِمجلسِ درویشان
دل عاشق پیشه ی من بدان امید درمحافل ذکر عاشقانه ساکنِ شده که شایدراهی پیدا کنم تا به اندرونِ حریمِ حرمِ یار برسم وازوصالِ معشوق بهرمند گردم. من ذکر وورد خشک وبی روح زاهدان وعابدان اعتقادی ندارم. من اعتقادبه عشقبازی باخالق عشق دارم وانگیزه ی من از شرکت درمحافل ذکر،فقط عشق است.
"حـلقـه‌ای زِ سـرِ زلفِ یار گـشــودن" استعاره از به وصلت رسیدن وراه پیداکردن به حریم معشوق است .من برخلاف زاهدوعابد، خال وخط وزلف یار را ذکر می گویم ذکرگفتن را ازرویِ عشق به معشوق انجام می دهم نه طمعِ بهشت دارم نه ترس ازدوزخ. هرچه هست عشق است وبس.
این بیت در راستایِ به نقدکشیدنِ عباداتِ کسانیست که به طمعِ بهشت وخوف ازآتشِ جهنّم،ذکرمی گویندواظهار بندگی می کنند.حافظ صفِ خودرا جدا کرده ومی گوید من اگرذکروتسبیحِ خدارامی گویم ازرویِ عاشقی ودسترسی به زلف یاراست نه رسیدن بهشت ولمیدن درزیرسایه ی طوبا.
باغ بهشت وسایه ی طوبی وقصرحور
باخاک کوی دوست برابرنمی کنم
🌿━━━━━━🌿
تراکه حُسن خدا داده است و حجله‌ی بخت
چه حاجـت اسـت کـه مـشّـاطـه‌ات بـیـاراید؟
خطاب به معشوق زمینی و همه ی کسانیست که به رغمِ "زیبا بودن بصورتِ خدادادی" به دلیلِ اینکه زیباتربنظربرسند داشته هایِ خودرانادیده گرفته وسعی می کنندبازیورآلات و آرایش وپیرایش وتوسّل به آب ورنگِ مصنوعی، زیباترجلوه نمایند. می گوید توکه اززیباییِ خدادادی وبختِ نیکوبهره مندهستی هیچ احتیاج نداری که آرایشگر ویاپیرایشگر تورا بیاراید.
زعشقِ نا تمام ِما جمالِ یار مستغنی است
به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را؟
🌿━━━━━━🌿
چمن‌خوش‌است‌وهوادلکش‌است‌ومی‌بی‌غش
کـنـون بـجـز دل خوش هـیچ در نمی بـایـد
میِ بی‌غش : ناب و خالص
شاعرباتوصیفی که ازآب وهوانموده است ظاهراً فصل،فصلِ بهار است واسبابِ عیش شاملِ ( چمنِ خرّم وخوش وهوایِ باصفاوباده یِ صاف وگوارا ) فراهم می باشد.درادامه می فرمایدهمه چیز مهیّاست ودرچنین شرایطی اگریک دلِ خوش هم داشته باشی دیگربه هیچ چیز نیازنداری وخوشا به سعادتت که اوقات خوبی داری.
به عبارتی دیگر چنانچه تمامِ این شرایط فراهم باشداما تویک دل خوش نداشته باشی هیچ ارزشی نخواهدداشت. آنچه که اصل است "دلِ خوش" است ومابقی فرع. وروشن است که دلِ عاشق زمانی خوش است که کنارِ دلدارباشد.
مایه یِ خوشدلی آنجاست که دلدارآنجاست
می کنم جَهدکه خود را مـگر آنجـا فـکنم
🌿━━━━━━🌿
جمیله‌ای است عروسِ جهان ولی هُشدار
که ایـن مخدّره در عِـقد کس نمی آیـد
مخدره؛: بانو، پرده نشین ومستور
جمیله: زیبا
دنیا عروسی بسیار زیباوفریباست، اغفال مشو به هوش باش که این بانوی پرده نشین گرچه زیباروی ودل رباینده هست لیکن با کسی پیمان ازدواج نمی بندد و بر سرِ پیمانش وفادارنمی‌ماند.
حافظ باتمامیّت وجوددر دنیا زندگی کردو تمام ابعادش را (غم وشادی،ثواب وگناه ،امید ونامیدی، شکست وپیروزی و..... )تجربه نمود واجازه نداد که دنیاوارداو شده واورافریب دهد.او پندهایی به مخاطبین خود توصیه می کرد که خودآنهاراآزموده بود امّا واعظ مردم رابه پرهیزگاری دعوت می کند درحالی که خود آن راتجربه نکرده است! روشن است که وقتی چیزی را بگویی که خود تجربه نکرده ای، حقیقتی در آن نهان نیست.
جای دیگرمی فرماید:
مجودرستیِ عهدازجهانِ سست نهاد
که این عجوزه عروسِ هزارداماداست.
🌿━━━━━━🌿
بـه لابه گفتمش ای ماهرخ چه باشداگر
بـه یـک شکرزتو دلخستهای بیاسـاید ؟!
شکر استعاره ازبوسه هست.
با زاری و التماس خطاب به معشوق گفتم ؛ ای ماه رویِ زیبا ؛آخر چطور می‌شود مگر؟ اگر عاشقِ دلخستهای با یک بوسه ی شیرین از لب تو به آرامش برسد.
درطریقِ عشقبازی امن وآسایش بلاست
ریش باد آن دل که بادردِ توخواهدمرهمی
🌿━━━━━━🌿
بخنده گفت که حـافظ خدای رامپسند
کـه بـوسه‌یِ تـو رخ مـاه را بـیـالایـد
معشوق به طنز وطعنه پاسخ می دهد که :
ای حافظ بوسه مخواه وترا به خدا راضی مشو که با بوسه‌یِ تـو چهره‌یِ زیبایِ همچون ماهِ من آلوده شود.
چنانچه ازاشعارِحافظ برداشت می شود محبوب ومعشوقِ این شاعرِ شوریده، علاوه برزیبایی ودلربایی،بسیارشوخ طبع وطنّازو اهلِ مزاح نیز هست.
گفتم آه ازدلِ دیوانه یِ حافظ بی تو
زیرِلب خنده زنان گفت که دیوانه یِ کیست
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۱۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۳:
گوهرِ مخزنِ اسرار همان است که بود
حُقّه یِ مِهربدان مُهر و نشان است که بود
این غزل ناب نیز همانند اغلب غزلها، قابلیت آن را داردکه هم معنای عرفانی وهم معنای سطحی ازابیات برداشت نماییم. هرکسی به فراخور درک ودانش خویش، می تواند مخاطب غزل را دربعضی ابیات خداوندگار عشق درنظرگیرد یا یک معشوق زمینی. هردومعنی درهم تنیده شده ولطایف عاشقانه ونکات عرفانی نابی در دل این غزل، همچون گنجی ارزشمند نهان شده است.
گوهر : جوهر، سنگِ باارزش و قیمتی ، استعاره از ذاتِ عشق منظور از "مخزنِ اسرار" دل است که محلِ تجلّیِ محبّت است. خزینه یِ رازها وسینه یِ عاشق که صندوقچه یِ اسرارِ است.........
حـُقّه ی مِهر : صندوقچه یِ محبّت ،صندوقچه‌ای که جواهراتِ ارزشمند در آن گذارند. ( استعاره از دل شاعر)
مُهر : علامت،نشانه ، کد و رمز
معنی بیت:
متاعی که درصندقچه یِ سینه وجعبه یِ دلِ من هست ودایم درحالِ مراقبت ومواظبت ازآن هستم همان متاعِ ارزشمندیست (عشق ومحبّت)که خداونددرروزِ ازل به امانت گذاشته است. من چیزی ازآن کم نکرده ام، درحالی که بسیاری ازآدمیان این متاعِ باارزش رادور انداخته ودرصندوقچه یِ دل متاعِ دیگری مانند: زروسیم ومال ومنال ومیزومقام انباشته وبه یک انباری بی ارزش تبدیل کرده اند!..
این صندوقچه ی باارزش باهمان نشانه ، کد ورمزی که در روزِ اَزل تعیین شده، همانگونه دست نخورده محفوظ باقی مانده است. من درعهدوپیمانم ثابت قدم بوده وهستم دل به هیچ متاعی جزمحبّت وعشق نبسته ام.
به خط وخالِ گدایان مده خزینه یِ دل
به دستِ شاه وَشی ده که محترم دارد
🌿━━━━━━🌿
عاشقان زُمره یِ اربابِ امانت باشند
لاجرم چشم گهربار همان است که بود
زُمـره : گروه و جمع ، جماعت
ارباب امانت :صاحبان امانت و امانتـداران
"چشمِ گُهربار" ایهامِ زیبایی دارد:1- چشمِ اشکبار (اشک به گوهر تشبیه شده است). 2-چشمی که خزینه ی گوهرِ اسراراست(برگشت به بیتِ اول) وخزانه دارِگوهرِعشق ومحبّت.
معنی بیت:
عاشقان ودلدادگان که درمرکزقلب سکونت دارند گروهِ امانت‌دارانِ "عشق ومحبّتِ" الهی هستند،خزینه دارانِ گوهرِمهرومعرفتند وبه ناچار وناگزیر چشمانشان از همان ابتدا به سببِ مشکلات ومشقّت هایِ تحمّل سوزِفراق، اشکبار(گهربار) است. این اشک ،اشکِ بدبختی نیست بلکه ارزشمند ومعنوی وباارزش همچون گوهرومرواید است
درحقیقت بینِ "چشمِ گُهربار" و "دل به عنوانِ خزینه یِ گوهرِ عشق ومحبّت" ارتباطِ ظاهری وپیوندِباطنی برقرار است وآرایه یِ تناسبِ مطلوبی ایجادشده است.
خیال روی توچون بگذرد به گلشن چشم
دل ازپی نظرآید به سوی روزن چشم
🌿━━━━━━🌿
از صبا پرس که ما راهمه شب تا دم صبح
بوی زلف تـو همان مونـس جانست که بود
معنی بیت:
حالِ دل مارا از صبا بپرس که او خوب می داندچگونه رایحه‌یِ روحبخشِ زلفِ تو ، شب تا سحر مونسِ جانِ ماست، یعنی شب تاسحرمابیداریم ودرمسیرِبادِ شمال (صبا)حیران وسرگشته روزگارمی گذرانیم وشمیمِ خوشِ زلفِ تورا ازصبا گرفته وباآن سرمست ومسرور می شویم.
واگر "بو"رابه معنای" آرزو وامید"بگیریم:
صبا بهترمی داند که هر شب تا صبح ما در آرزویِ زلف توچقدر درشور وشَعف واشتیاق هستیم ودعامی خوانیم واین" امید وآرزو" وردِ زبان ومونسِ جانِ عاشقِ ماست.
به بویِ زلف ورخت می روندومی آیند
صبابه غالیه سایی وگل به جلوه گری
🌿━━━━━━🌿
طالب لعل و گـهـر نـیست ، وگرنـه خورشـید
همچنـان در عمل مـعدن و کان‌ست که بـود
کسی خریدارو خواستارِواقعیِ جواهر وسنگهایِ ارزشمند نیست و گرنه خورشید همچنان در کار ساختنِ وبه عمل آوردنِ جواهرات وسنگهایِ ارزشمند است وهیچگاه این کارخانه ومعدن تعطیل نبوده است.
قدیمیان معتقدبودند: جواهرات وسنگهایِ ارزشمندبر اثرِ تابشِ خورشید به وجودمی آیند. حافظ ضمنِ طرحِ این اعتقاد، باهنرمندی ورندانه ،ظرایف ولطایفِ عاشقی وتاثیر زهدریایی وتظاهربه پرهیزگاری برارزشهای حقیقی رابه طرزِ حافظانه ای دراین قالب ریخته و هنرنمایی می کند.
اوبازبانِ سحرآمیزِی که دارد،درمیانِ سخنانِ خویش، یک اعتقادِ قدیمی رابامهارتی شگفت انگیز مطرح می کند تافضایِ دلخواه وموجی مناسبی ایجادگردد تااوتوانسته باشد مبانی اندیشه هایِ نابِ خودراسواربراین موج کرده وبه گوشِ مخاطبان خویش برساند. کاری ادبی ودشواروپیچیده که کمتر شاعری تاکنون توانسته به این آسانی وسهولت وزیبایی ازعهده یِ انجامِ آن برآید.
"لعل و گـهـر":استعاره از اشکِ چشم است و"خورشید" استعاره از عشق است.
دومعنی می توان ازین بیت ناب برداشت نمود:
برداشت اول:
روزگاروفق مراد نیست اوضاع بکلّی تغییرکرده است، جواهرات اصیل که دردل معادن درطول گذرزمان به وجودآمده وبازحمت فراوان استخراج می گرددوخواص طبیعی زیادی دارد دیگر مانند سابق خواهان ندارد وازرونق افتاده است(مصنوعات تقلبی که نه تنهاهیچ خاصیتی ندارند وعوارض زیانبارزیادی نیزدارند باقیمت ارزان تر دردسترس همگان هست به همین سبب مردم دیگربه متاع اصیل اهمیتی نمی دهند) وگرنه خورشید ،پیوسته وبی وقفه،کریمانه درحال تابش به کوه ودرودشت است و دردل معادن عمل آوری ِلعل وگوهر وجواهرات اصل به صورت طبیعی بی وقفه وپیوسته درجریان می باشد.
برداشت دوم بامدنظرقراردادن استعارات وتشبیهات:
زمانه ایست که ارزشهاتغییرکرده ومصنوعات جعلی ودروغین رونق گرفته اند! اشکِهای ما عاشقان که زمانی همانند لعل وگوهر ارزشمندبودنددیگرموردتوجّه نیستند وکسی ارزشی به آنها قائل نیست بازاردروغ وتظاهروریاکاری رونق گرفته وصداقت وخلوص نیت وراستی جایگاه خودرا ازدست داده است! (اشکهای دروغین وکذایی زاهدان وعابدان،همانند جواهرات مصنوعی، اشگهای خالصانه ی عشّاق (لعل وجواهرات طبیعی) را تحت تاثیرقرارداده وازرونق انداخته است وگرنه عشق(خورشید) همچنان کریمانه متجلّیست وانوارِجانپرورِ حُسن وزیبایی پرتوافشانی می کند وفرآیند تشکیل لعل وگوهر(اشک عاشقان) به روال سابق استمراردارد.
بازارریاکاری آنقدررونق داردکه فرصتی جهتِ جلوه گریِ عشق داده نمی شود! درتوصیفِ چنین اوضاعِ اَسف باریست که حافظ درجایِ دیگر به کنایه می فرماید:
معرفت نیست دراین قوم خداراسببی
تابرم گوهرخودرا به خریدار دگر
🌿━━━━━━🌿
کـُشته‌ی غـمزه‌ی خود را بـه زیـارت دریاب
زانکه بیچاره همان دل‌نگران‌سـت که بود
منظوراز"کشته" یعنی آنقدر شیفته ومشتاق که حاضراست برای توبمیرد.
خطاب به دلدار:
اندکی هم به فکرِعاشق ِشیفته ودلداده یِ بیچاره یِ خویش باش وبه اوعنایت ومرحمتی لطف کن،زیرا که این کشته یِ غمزه یِ تو (عاشقی که بامشاهده یِ نازوعشوه یِ توازحال می رودوسرازپا نمی شناسد) همچنان درهمان حالِ طاقت سوز ِ شیفتگی ودلدادگی بسر می برد ،مثل همیشه چشم به راه و دل نگرانِ توست تاازبین نرفته لطفی کن ودردش رابه نگاهی مداواکن.
درلبِ تشنه یِ مابین ومَدارآب دریغ
برسرِکُشته ی ِ خویش آی وزخاکش برگیر
🌿━━━━━━🌿
رنگِ خـون دل مـا را که نهـان می‌داری
همچنان درلب لَعلِ توعیان‌ست که بود
معنی بیت:
ای که عاشقانت رامی کشی وبه گمان خویش می توانی آثارِجرم(رنگِ خون) راپاک کرده وپنهان کنی! امّانمی دانی که رنگِ خونِ قربانیان درلبانِ سرخ رنگ تو مانده وحکایت ازکشته شدنِ آنهابه توسطِ توست سرخیِ خونِ دل ما بر لبهایِ تو آشکار است.
درنازوغمزه یِ محبوب وطنّازیِ معشوق درادبیات فارسی، مبالغه بیش ازحدبکاررفته است. یعنی معشوق آنقدر ناز وعشوه وغمزه می ریزدکه عاشقان تاب ازدست داده وباسپردنِ دل وجان قربانی می گردند. درحقیقت عاملِ اصلیِ کشته شدنِ عاشقان معشوق است. امّاحافظ این نکته را به زبانِ کنایه واستعاره به قدری تلطیف می نمایدکه موجب آزردگیِ خاطرنازکِ معشوق نشود:
اگربه مذهبِ توخونِ عاشق است مُباح
صلاحِ ما همه آنست کآن توراست صلاح
🌿━━━━━━🌿
زلف هنـدوی تـو گـفتم که دگر ره نزند
سالهارفت وبدان سیرت وسان‌ست که بود
زلفِ هندو: زلف سیاه و راهزنِ دلهاوغارتگر ،کافرمُلحد
با خود می‌گفتم که دیگرپس ازگذشتِ این همه سال واین همه اظهارِعاشقی ودلدادگی، این زلفِ سیاه و راه زنِ تو ، هوایِ مرا خواهدداشت و دل مرابه غارت نخواهدبرد ،ودیگربرمن سخت نخواهدگرفت. لیکن سالها به این منوال گذشت و زلف تو همچنان بر همان شیوه و روشِ راهزنی که داشت بازهم دلِ مرا باطرّاری(به روشِ راهزنانِ ماهر) می رُباید ودرکارش هیچ وقفه وتغییری ایجادنمی کند گویااین رشته سرِدراز دارد ....
شرح شکن زلف خم اندرخم جانان
کوته نتوان کرد که این قصه درازاست
🌿━━━━━━🌿
حـافظا باز نما قـصّـه‌ی خـونابه‌ی چشم
که براین چشمه همان آب روان‌ست که بود
ای حافظ، داستانِ خونین چشمت را بازگوکن ونشان بده که چگونه سالیانیست که ازاین چشمه (دیدگان) خونآبه (اشکِ خونین)همچنان مثلِ روزِاوّلِ عاشقی جاری است وقطع نمی گردد.به این امیدکه معشوق به رحم آیدوالتفات ومرحمتی نماید.
می گِریم ومُرادم ازاین چشمِ اشکبار
تخمِ محبّت است که بر دل بکارمت
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۰۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۷۲:
بـگـذار تـا ز شــارع مـیـخـانه بگذریـم
کزبهر جـُرعه‌ای همه محتـاج ایـن دریـم
باید درنظرداشت که به رغم آنکه حافظ پرورش یافته ی مکتب قرآن بود بااینحال خیلی زود بارسیدن به سطحی از آگاهی، بسرعت خودراازبندتعلقات دینی ودنیوی، خلاص نمودوبه آزاداندیشی روی آورد. کاری که اغلب روشن ضمیران وجویندگان حقیقت، خودراملزم به انجام آن می کنند وبا تخریب باورهاو اعتقادات مذهبی ،دینی وسنتی ،فضایی بازایجادمی کنند تابابرداشته شدن موانع رشدونمو هوشیاری،به راحتی درهرزمان باافزایش آگاهی وبیداری، توانسته باشند نظرات متفاوت ومتضادرابپذیرند. ایمان راسخ واعتقادات محکم به هرچیزی فارغ ازدرست ونادرست بودن موضوع، باعث توقفِ جوینده شده وهیچ فضایی برای رشدونمو وشکوفایی باقی نمی گذارد.
ازآن به بعد بودکه نگرش حافظ نسبت به همه چیزشامل: چیستی وچرایی زندگی، مذهب،شریعت، آخرت ومهم ترازهمه "عشق" متحول گشت ونه تنهاراه او ازراه زاهدان ومتشرعین جداشد بلکه دربسیاری ازجهات اوو زاهدان ومتشرّعین،مقابل یکدیگر قرارگرفتند. همین مقابله ومبارزه باعث شکل گیری مسلک حافظانه بابینشی تازه وطرحی نوگردید.بسیاری ازغزلهای حافظ ازجمله همین غزل دربستراین بینش خَلق شده است
"شـارع" = راه راست ، کوچه ، خیابان، راه ، شاهراه، واضع شریعت، قانونگذار، راه راست .
"میخانه" :محل خـریدو فروش باده ومی ، در اصطلاح عارفـان مکان روحانی که درآنجا عشق ورزی کنند ومعشوقِ حقیقی (خداوندعشق) راپرستش کنند واز باده ی معرفت سرمست گردند ،رخصت واجازه دهید تادرجریان حرکت بسوی حق ،از شاهراهی که(طریقِ عشق – راهِ راست) میخانه درآنجاواقع شده بگذریم چراکه همه ی ماحتّی برایِ یک جرعه ازباده ای که درمیکده ی عشق عرضه می کنندشدیداً نیازمندیم. درنظرگاه حافظ برای نزدیکی وتقرّب به بارگاه خالق یکتا ،مطمئن ترین،لذّت بخش ترین و نزدیکترین راه،راه عشق است وعشقبازی..... وامّاباده ایِ که درمیخانه ی مورد نظرِحافظ عرضه می کنندچه نوع باده ایست که همه ی مانیازمند یک جرعه ازآن هستیم؟وآیا تفاوت های "طریق عشقبازی" با "طریق عبادت" کدامند که حافظ درتمام دیوان خویش دست از تبلیغ وترویج عشق وتبیین مراتب عشقبازی برنمی دارد وپای پافشاری براین راه می نهد.؟
عشق به عقیده ی حافظ یعنی: مشاهده ی زیباییهای طبیعت(شاملِ همه چیز) که تمام آنهابه مانندآیینه ای درمقابل رخسارخالق هستی ، انعکاس دهنده ی تصویری از زیبایی "زیبای مطلق" هستند.این همه عکس می ونقش نگارین که نمودیک فروغِ رخِ ساقیست که درجام افتاد.عاشق بامشاهده ی زیباییهای پیرامون خویش، دردرون خویش احساس شورو شعف وشادی می کندوغرق درحیرت وتعجّب می گردد هیجان حرکت به سوی منبع زیبایی، وجودعاشق رافرامی گیردورفتن آغازمی گردد. ازهمین روست که عشق های زمینی پدیدارشده ودل وجان زنگاربسته ی آدمی راصیقل می دهد وهمچون پلی عاشق رابه عشق حقیقی هدایت وانتقال می نماید.
درنظرگاه حافظ ، خداوندهستی بخش، همچون پادشاه مستبدّ وسنگین دلی نیست که هرکس درمقابل اوتعظیم وکُرنش نکرد اورابا وحشتناک ترین اعمال شاقه شکنجه نماید،.!
درمشرب ومکتب آسمانی او هرگز ازوَعظ ،وَعده،گناه ، ثواب، تقوی ودانش، صحبتی به میان نمی آید،پیام حافظ مَشحون ازمهر ومحبّت، راستی ودرستی،شادی ونشاط وعشق وامید میان خالق ومخلوق است. او پیوسته انسانهارا به دوری از اوهام وخرافات تشویق کرده و به جانب فهم زیباییها هدایت می کند. چهره ای که حافظ از خدا ترسیم کرده است ، یارِآشفته مویی غزل خوانیست که با پیراهنی سینه چاک، در حالی که جامی پر از شراب محبت رابا طنّازی دردست گرفته،با لبی خندان ،سربه راه ،صلح جو واز رویِ مهر،نیم شب ،نرم نرمک به سراغ عاشق دلداده ی خویش می آید تااورا مورددلجویی ،نوازش و لطف ومرحمت قرارداده وبا سخنانِ گرم و سِحر انگیزش سرمست نماید. لطفی که حتی وعده ی آن نیزاز خدایان مذاهب دیگر کمتر دیده می شود.همه ی ما برای شناختنِ معشوق ورسیدن به سرمنزل مقصود،نیازمندِعشق ورزی وابراز محبّت هستیم .ما محتاجیم برای رفع خماریِ جهالت ونادانی،جرعه ای ازجام معرفت سرکشیده ویک گام به رهایی ووصال نزدیکتر شویم. باپناه بردن به میکده ی عشق است که امکان رهایی ازتکبّر وغرور وریا وجاه طلبی میسّر می گردد."جـُـرعــه" در اصطلاحِ عرفانی به معنی یک گام است که سالک در راه سیر و سلوک برمی دارد.به کوی میکده هرسالکی که ره دانستدری دگرزدن اندیشه ی تبه دانست....ادامه ی مطلب در: 👇
https://www.blogfa.com/Desktop/post.aspx?action=edit&postid=382&t=655467486
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۵۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۴۵:
بی توای سرو روان باگل وگلشن چه کنم؟
زلف سنبل چه کشم عارض سوسن چه کنم
خطاب به معشوق:
ای سروِ روان (اشاره به قدوبالایِ رعناوبلندِیار و خرامیدن،چمیدن وبه طنازی رفتنِ او دارد) بدونِ حضورِ تـو ، من با گل و گلستان چه کاردارم؟
وقتی توحضورنداشته باشی باغ وبستان هیچ لطفی برای من ندارد. حضورتو رخسار زیبای تو ازهرباغ وبستانی دل انگیزتر وباصفاتراست.
من بی حضورتو از گیسوانِ سنـبـل و رخساره یِ سوسن، هراندازه هم دلکش و افسونگر باشند هیچ لذّتی نمی برم.
مرابه کارِجهان هیچ التفات نبود
رخِ تودرنظرِمن چنین خوشش آراست.
🌿━━━━━━🌿
آه کـز طعـنـه‌ی بـدخواه ندیدم رویـت
نیست چون آینه‌ام روی زآهن چه کنم ؟
"طعنـه ی بدخواه" : زخمِ زبان و سرزنشِ دشمن"
افسوس که ازشدّتِ ملامت و سرزنـش دشمن، توفیقِ زیارتِ رخسارِ تـو را پیدانکردم وتورانتوانستم سیرببیـنم ، چه کاری ازدستِ من ساخته است؟ من شایستگیِ دیدارِتوراندارم. من که دلی آهنین ندارم تا در برابرِ زخم زبان هایِ کاریِ دشمن مقاومت کنم.
امّاچرا شاعرچنین می پنداردکه اگر دلِ آهنین داشت، قابلیّت دیدار یار راپیدامی کرد؟
همانگونه که می دانیم در قدیم با صیقل دادنِ فلزّات "آیـنـه" می‌ساخته‌اند، شاعر باآوردنِ "آینه" و"آهن" در مصرعِ دوم واراده ی معنایِ دل ازآینه، به نوعی سخن می گویدکه فضایِ مناسب برایِ طرح این معنا فراهم آید:
(اگردلِ من ازجنسِ آهن بود،زخم هایِ زبانِ دشمنان بشرح مصرع اول، موجبِ صیقل خوردنِ آن شده ودلِ آهنینِ من مبدّل به آیینه ای می گشت وعکسِ رخسارِ تورامنعکس می نمود. اما چه کنم که روی من ازآهن نیست ومقاومت بیش ازاین دربرابرطعنه وسرزنش زیاد آنهانداردکم می آورد ومن نمی دانم چه تدبیری بیاندیشم.
"روی" گرچه دراینجا به معنیِ چهره و رخسار است، لیکن از آن جهت که "روی" نیزجزوِ فلزات است وگاهی آینه را از "روی" می‌ساختند ، در اینجا با آینه و آهن "ایهام تناسب" ایجادکرده است
هیچ رویی نشودآینه یِ حجله یِ بخت
مگر آن روی که مالند درآن سُمِّ سمند
🌿━━━━━━🌿
بروای ناصح وبر دُردکشان خُرده مگیر
کارفرمای فلک میکند این من چه کنم
"دُردکشان یادردآشامان" : کسانی که به سببِ فقرو تهیدستی ،به ناگزیر رسوبات و ته نشینِ شراب راکه ارزان ترازشرابِ صاف شده بود می نوشیدند. "دُرد"ماده یِ کدری که در قعرِظروف شراب رسوب کند.
ای نصیحت‌گوی برو، دور شو ، و برباده‌نوشانِ دُردکش ایرادمگیر! زیرا که آنکه این وضعیت را رقم زده ، اینـگونه می خواسته وچنین سرنوشتی را برای ماطرّاحی کرده و از دست من کاری بر نمی‌آیـد. هرکسی رابهرکاری ساختندوعشق آن رادردلش انداختند برای ما نیزچنین رقم خورده که عاشقی پیشه کنیم نمی توان برخلاف فطرت وماهیت طبیعی عمل کرد.
برو ای زاهد و بر دُردکشان خرده مگیر
که نداند جز این تحفه به مـا روز اَلَـست
🌿━━━━━━🌿
برق غیرت چوچنین می‌جهدازمَکمن غیب
توبفرما که من سوخته خرمن چه کنم ؟
خداوندِهستی بخشِ زیبایِ مطلق، آنگاه که قصدِ ظهور فرمودوگوشه ای اززیباییهایِ صفاتِ خویش رادرعالمِ امکان متجلّی نمود، آتش عشق پیداشد وآتش به همه عالم زد- جلوه ای کرد رخت دیدمَلک عشق نداشت- عینِ آتش شدازاین غیرت وبرآدم زد.
مکمن: جایی که پوشیده ونهان است.
"برقِ غیرت"همان "آتش" است که از نهانگاهِ غیب ازرویِ رشگ وحسادت چنین برجهیده وبردلِ شاعرکه همان "آدم" است برنشسته و خرمنش راسوزانده است. حال ای ناصح تـو بـگـو : مـن که درچنین شرایطی خرمنِ وجودم سوخته شده است چه کاری از دستـم بر می‌آیـد ؟ من تسلیم این سرنوشت وفطرت خویشتن هستم واگرشکایتی هست همراه با شکر وسپاس است.
حسادتِ معشوق غیرازحسادتِ ماست. معشوق مشتاق این است که عاشق درحیرت حُسن بی پایانِ اوفرو رود وبه کسی جـز او نپـردازد.
سایه یِ معشوق اگرافتادبرعاشق چه شد؟
مابه اومحتاج بودیم او به ما مشتاق بود.
🌿━━━━━━🌿
شـاه ترکان چوپسندیدوچـاهم انداخت
دستگیر ار نشود لطف تهمتن چه کـنم ؟
"شاه ترکان" : افراسیاب، دراینجا استعاره از معشوق زمینی(احتمالاً شاه شجاع) است که گوش به فرمان سخن چینان شده وموقتاًرابطه ی عاطفی اوباحافظ تیره وتارگردیده است.
"تـهـمـتـن" : به معنی پهلوان (رستم)است.
ضمنِ اشاره به داستان "بیـژن و منیـژه-زندانی شدنِ بیژن درچاه وسرانجام نجاتِ وی به دستِ رستم " می فرماید:
محبوب سنگدل(شاه شجاع) ،تحت تاثیر دسیسه چینان قرارگرفته وبانامهربانی روی ازمن برگردانیده است واینک من نیزهمانندِ بیژن گرفتارشده ام. رستم به دادِبیژن رسیـد واوراآزادنمود،حال چنانچه کسی چون رستم پای به میان نگذارد و به دادِمن نرسدچه کار می‌توانم بکنم ؟
"لطفِ تهمتن" نیز اشاره ی پنهانی به میانجیگری خواجه تورانشاه داردکه صادقانه تلاش میکرده تا ابهامات موجود دررابطه ی عاطفی شاه شجاع وحافظ رابرطرف ساخته وآنها را آشتی دهد.
دراغلب غزلیّات حافظ پی درپی شاهداین هستیم که یک بیت درموردیک بحث مفصّل عرفانی همانند این غزل ،سخن گفته می شود ودربیت دیگر ازاحوالات رفیق گرمابه وگلستان سخن پیش می آید. حافظ به مدد نبوغی که دارد مسائل پیش افتاده وخاطرات تلخ وشیرین خودرا، با زبان عاشقانه وعبارات عرفانی وداستانهای تاریخی درهم می آمیزد تا همگان توانسته باشند به فراخور درک ودانش خویش، معناهای متفاوت برداشت نمایند. این همان توانمندی بی نظیر حافظ است که مخاطبانش رامیهمان یک سفرزمینی_ آسمانی می کندتاهمگان درهرسطحی که قراردارند بامشاهده وآشنایی با زیبائیهای مسیربیداری، به راحتی توانسته باشندسطح کیفیت زندگی، نمازو نیایش وعشقهای زمینی خودراافزایش داده وازفیض لذتهای عرفانی بهره مندگردند.
سوختم درچاهِ صبرازبهرِآن شمع چگل
شاهِ ترکان فارغست ازحال ماکو رستمی؟
🌿━━━━━━🌿
مددی گـر به چراغی نـکند آتش طـور
چاره‌ی تیره شب وادی اَیَمـَن چه کنم
دراین بیت نیز با بهره گیری از داستانِ حضرت موسی ،به توصیفِ حالِ دلِ خویش ادامه می دهد ومی گوید:
"آتش طور" (نـور الهی) که به دادِحضرت موسی رسید ، چنانچه توجه وعنایت الهی شامل حال من نشود و به دادِ من نرسد، اگرشعله های لطف اوتاریکهایِ راه را روشن ننماید،من چگونه می توانم برایِ غلبه برتاریکیِ راه چاره ای اندیشم.
تنهانورالهی ولطف وعنایت اوست که بایدبردل عاشق بتابـد تا بتواندازعهده یِ مشکلاتی که پس ازعاشقی پدیدار می گردد برآید.
معنایِ لغویِ "وادی اَیـْمـَن" سمت راست ومحلی که نورحق به دل حضرت موسی تابید.دراینجا همان وادی وبیابانِ عاشقی هست که صدهاخطروموانع دردل خوددارد.
شبِ تاراست ورهِ وادیِ ایمن درپیش
آتشِ طورکجاموعدِ دیدارکجاست
🌿━━━━━━🌿
حافظاخُلد برین خانه‌ی موروث منست
اندرین منزل ویرانه نشیمن چه کـنـم ؟
"خـُلـد بـریـن" : بهشت جاویدان واعلا "مـوروث" : به ارث مانده
حـافظا بهشت جاویدان خانه‌ایست که به مـن ارث رسیده است (حقِ من است ،خانه یِ پـدری من است) حال من که چنیـن ثروتمندم وصاحبِ این چنین خانه‌ای هستم چه لزومی داردکه دل به این منزلِ موقّتی ببندم ودر این دنـیـای ویـرانه اقامت کنـم ؟
نکته یِ قابلِ توّجه دراین بیت که نشانه ی هوشمندی، ذکاوت ودانش معماری ادبیِ بی نظیرِشاعر نیزمی باشد این است که ازآنجاکه "خانه" مکانِ دایمی ومحلِ اقامت و سکونت همیشگی هست،بهشت راباواژه یِ خانه توصیف کرده و متقابلاً برای توصیفِ دنـیـا ازواژه یِ "منـزل" که محلِّ اتراق در بیـن راه و استـراحتـگاهِ موقّتیست بهره جسته است. اینجا به مانند کاروانسرایی هست که آدمیان برای مدتی اندک دراینجا حضور دارند وفردابایداینجاراترک کنند. اما بسیاری ازاین نکته غافل هستند وبه گمان اینکه برای همیشه دراینجاخواهند بودتمام وقت خودرابرای آبادکردن اینجا وبه چنگ آوردن مال ومنال سپری می کنند ونمی دانندکه خیلی زودترازآنچه که فکرمی کنندباید اینجاراترک کنند.
ازاین رباط دو در چون ضرورت است رحیل
رواق طاق ومعیشت چه سربلند وچه پست
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۵۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۸۰:
بــارهـا گــفــته‌ام و بار دگـر می‌گویم
که منِ دلشده این ره نه به خودمی‌پویم
ازآن هنگام که دردوراهی "عشق وعقل" بین حافظ وعلمای دینی وفقها اختلاف افتادوحافظ عشق راانتخاب کردتاپایان عمر،پایِ اصرار براعتقادِ خویش فشردوهرگز یک قدم عقب نکشید. دراغلب غزلیات واشعارِ خویش به درستی وبرحق بودنِ "عشق" وارجحیتِ آن بر"عقل ومصلحت اندیشی" اشاره کرده وبارها وبارها، بلکه هزارهاباربه این حقیقت تأکیدنموده وتاواپسین نفس برخطِ فکری خویشتن پایبندمانده است.
شاعردر اینجا علاوه برآنکه باآوردن واژه یِ"بـارهـا" مقصودِخویش رابه روشنی بیان نموده، بابهره گیریِ رندانه ازطبع حافطانه ی خود، "الف" را سه باردرمصرع اول بکاربرده تالحن وموسیقیِ شعرنیزباحالت تـأکـیـد شکل گیرد.
دلشده: دل ازدست داده، عاشق
بـار ها وبارهاگـفـتـه‌ام و دوبـاره (بارِدیـگر) بازهم می‌گـویـم کـه مـنِ عـاشق (دلشده:دل ازدست داده) ایـن راه را بـه اخـتـیـار پـیـش نـگـرفـتـه ام .بلکه درروز ازل(خلقت من)چنین رقم خورده ومن شیداومفتون جلوه هایِ جمالِ الهی شده ام وهرراهی جز این راه(عشق) برای من بیراهه هست وبه سرمنزل مقصود منتهی نیست.بی پرده می گویم که بهترین و میانبرترین راه رستگاری وسعادت، عشق است وبس،وازبیانِ این نکته نه تنها اِبایی ندارم بلکه به این موضوع افتخاردارم وازآن دلشادهستم .
فاش می گویم وازگفته یِ خود دلشادم
بنده یِ عشقم وازهردوجهان آزادم
🌿━━━━━━🌿
در پس آیـنه طوطـی صـفـتـم داشته‌اند
آنچه استـاد ازل گـفـت بـگو مـی‌گـویم
شاعر ضمنِ تلمیح واشاره به طریقه یِ آموزشِ طوطی برای سخن گفتن،می فرماید: گفتاروسخنانِ من ازخودم نیست ، من آینه ای هستم که گفتاراستاد ازل(ذات یکتا) را انعکاس می دهم.
همانگونه که یک طوطیِ سخنگو ، از خودش نمی تواندسخنی ادانماید،بلکه سخنانی راتکرار می کندکه قبلاً هنگامِ آموزش، ازاستادی که پشتِ آیینه پهنان بوده،وکلماتی رااداکرده شنیده ودر حافظه ی خود ضبط کرده است.سخنانی که من می گویم قبلاً ازپشتِ آینه ی دل، ازاستادازل شنیده ام عینِ فرمایشاتِ خداوندِمتعال است ومن هرکاری انجام می دهم براساسِ اراده ومشیّت آن حضرت است.
نیـست بر لوح دلم جز الفِ قامت یـار
چه کنم حرف دگر یـاد نـداد استـادم
🌿━━━━━━🌿
من اگـر خـارم وگـرگل چـمن آرایی هست
کـه ازآن دسـت که او می‌کـِشدم می‌رویم
"خـار" کنایه از : بـدکاری ، آزاردهنده و گنـاهـکار است
"گـل" نیزدرمقابل خار،استعاره از پاکدامنی ، فرحبخشی ،مفیـدبودن وانسانِ باصفاست.
منظوراز "چـمـن آرا" آفریـدگارِتواناست.
"ازآن دست" : ازآن سمت و سو ، ازآن نـوع
"می کِـشَدَم" : می کشدمرا - می پروراندمرا – رشدونمو می دهدمرا – طراحی می کند وبه تصویرمی کشدمرا
همان گونـه که مـرا طـرّاحی کرده و سـرنـوشـت مـرا نوشته انـد ، بـه هـمـان طریق رشـد می‌کـنـم وبه پیش می روم.پس من اگرگناهکار باشم ویاآدمِ پاکدامن، این خواست و مشیّت خداوند بوده، سرشت وطینت من اینگونه آفریده شده ومن براساس ذات وماهیت خویش عمل می کنم.
البته بایدبه این نکته توجّه داشت که این نظریّه مطلق نیست ودر بسیاری ازاوقات،اراده وتصمیمِ ماتعیین کننده هست.خودِحضرتِ حافظ نیز بهتروعمیق ترازدیگران براین نکته توجّه داشته وبرقدرتِ اختیار واراده تأکیدبسیاری نموده ومخاطبین خودرابه سعی وتلاش ترغیب وتشویق کرده است .لیکن عدّه ای بااستنادبه ابیاتِ این غزل براین باورندکه حافظ جبری گرا بوده وهمه چیز راجبری وغیراختیاری می دانسته،درصورتی که بانگاهی فراگیر به مجموعه یِ دیوانِ آنحضرت درمی یابیم که جهان بینی وماهیّتِ فکریِ آنحضرت فراتر از چنین برداشتهایِ سطحی وکوته بینانه بوده ودیدگاهِ او جهانشمول، فیلسوفانه وبه عبارتی جمع اضداد است، همانگونه که بنیادِجهانِ هستی ازمجموع اضداد (شب وروز-خیروشر-زندگی ومرگ و.........)تشکیل شده وهیچ چیزی جزذاتِ یکتایِ بی مثال مطلق نمی باشد.
آنهاکه اتّهامِ جبری گرایی را به حضرت حافظ می زنند یااین ابیاتی راکه به بخشی ازآنهااشاره می شود مطالعه نکرده اند ویانتوانسته انددرکِ صحیحی ازمفاهیمِ "اراده واختیاری" که دربطنِ عباراتِ آنهانهفته داشته باشند. حافظ شاعری نیست که درمواجهه باموانع ومشکلات ازپای نشسته ودست تسلیم بالا ببرد:
ازثباتِ خودم این نکته خوش آمدکه به جور
درسرِکویِ توازپایِ طلب ننشستم
او برای برآورده شدنِ خواسته اش تاپای جان تلاش می کندودست ازطلب برنمی دارد:
دست ازطلب ندارم تاکامِ من برآید
یاتن رسدبه جانان یاجان زتن برآید
اوحتّی پس ازمرگ نیز دست ازتلاش برنداشته ونداسرمی دهد:
ندارم دستت ازدامن مگردرخاک وآندم هم
که برخاکم روان گردی به گردِ دامنت گردم
اوشاعریست که به هیچ قیمتی حاضرنیست ازچرخ فلک زبونی کشد:
چرخ برهم زنم اَر غیرِمرادم گردد
من نه آنم که زبونی کشم ازچرخ فلک
حافظ همواره مارابه سعی وتلاش دعوت کرده وتأکیدمی نمایدگرچه نعمتِ وصالِ یار تنهابه جهد وکوشش نیست وهزارنکته ی باریکترازموی لازمست که مهیّاگردد لیکن نبایدتلاش متوقف گردد:
گرچه وصالش نه به کوشش دهند
هرقدرای دل که توانی بکوش
او کلیدِدست یابی به کیمیایِ عشق رابه ماهدیه می کندوپیش شرطِ آن راتلاش وایثار می داند:
دست ازمسِ وجودچومردانِ ره بشوی
تاکیمیایِ عشق بیابی وزرشوی
قدرت، اراده واختیار درهیچ دیوانِ شعری به این اندازه نمود نداشته وهیچ شاعری نتوانسته براسبِ اراده واختیارسوارشده وهمانندِحافظ دراین عرصه یکّه تازی کند:
بیاتاگل برافشانیم ومی درساغراندازیم
فلک راسقف بشکافیم وطرحی نودراندازیم
ویا
فرداگرنه روضه یِ رضوان به مادهد
غلمان زروضه حورزجنّت به درکشیم
امّااین یکّه تازِمدّعیِ بی بدیل،هرگزبرای رسیدن به خواسته هایش از اصول اخلاقِ حسنه عدول نکرده وحاضرنیست به هروسیله ای به هدف برسد:
به صدق کوش که خورشید زایدازنفست
که ازدروغ سیه روی گشت صبح نخست
جبری گرایان تلاش وکوشش رابیهوده می پندارندو برای رسیدن به سرمنزلِ مقصود حاضرنیستند دست به کاری بزنندچراکه آنهامعتقدند همه چیزازپیش تعیین شده وتلاش ماکاری بی معناست درحالی که هرسرِمویِ حافظ برای رسیدن به هدف درتلاش وکوشش است ویک لحظه یِ اوبه بطالت نمی گذرد:
هرسرِمویِ مراباتوهزاران کاراست
ماکجاییم وملامتگرِبیکارکجاست
مقام عیش میسّرنمی شودبی رنج
بلی به حکم بلا بسته اند روز الست
مایه یِ خوشدلی آنجاست که دلدارآنجاست
می کنم جهدکه خودرامگرآنجافکنم
خورده ام تیرِفلک باده بده تاسرمست
عقده دربندکمرترکش جوزافکنم
جرعه ی جام براین تخت روان افشانم
غلغلِ چنگ دراین گنبد مینافکنم
وامّابه رغمِ این توضیحِ واضحات، چراحافظ دراین غزل وبعضی ابیاتِ دیگرنظریاتِ جبریگرایانه صادرفرموده ونداسرمی دهد:
🌿━━━━━━🌿
مکن دراین چمنم سرزنش به خودرویی
چنـان کـه پـرورشم داده‌اند مـی‌رویم
برای پاسخ به این سئوال بایدیادآورشدکه گرچه آدمی ازنعمتِ ارزشمندِ" اختیار واراده" برخورداراست ومی تواند قضا وسرنوشتِ خویش راچنانکه حافظ نیزبه صراحت فرموده «من نه آنم که زبونی کشم زچرخ فلک» تغییردهدلیکن حقیقت این است که این تغییر درشرایطِ خاصی امکانپذیربوده ودربعضی اوقات تغییر دادنِ اوضاع به حقیقت ممکن نمی باشد.
آدمی دررخدادِبسیاری ازوقایع دخیل نیست وهیچ اختیاری ندارد.هیچکس قادرنیست محلِّ جغرافیاییِ تولّد،پدر ومادر وشکل وشمایلِ جسمیِ خودراقبل ازتولّد،انتخاب وسپس واردِ این دنیاشود. بسیاری ازشرایط چه خوب وچه بد به ماتحمیل شده وما ناچاریم که آنهارا پذیرفته وباآنهاکناربیاییم.بسیاری ازشرایط مانندِ مکانِ تولّد-پدرمادر-برادرخواهر--زبان وفرهنگ، ودربسیاری ازمواقع حتّی دین ومذهبِ همه یِ انسانها،قبل ازتولّد رقم خورده وفردِ نورسیده ناگزیربه پذیرشِ آنهامی باشد.همه یِ ماتحتِ تأثیرِآداب ورسومِ جامعه ودین ومذهبِ پدرانمان رشدونمو کرده ونسبت به آنها تعصّب پیدامی کنیم وپیش ازآنکه تواناییِ تمیزِحق وباطل رابه دست آوریم جامعه وخانواده برایِ مامذهب ودین تعیین می کنند.درست است که هرکسی پس ازبلوغ مختار است روشِ زندگی ِ خاصی درپیش گرفته ودرموردِ هرچیزی حتّی دین ومذهب، دست به انتخابِ جدید بزند،امّاآیااین امکان برای همه میسّراست؟باتوّجه به فراوانی دین،تنّوعِ مذهب،تکثّرِ مسلک وگوناگونی اعتقاداتِ فکری، آیااصلاً امکانِ تحقیق وکاوش وسپس انتخابِ صحیح برایِ یکایکِ مردم وجوددارد؟ بنابراین بایدپذیرفت که انسان دربرزخ "جبر واختیار" زندگی می کندوبسیاری ازشرایط تحمیلی بوده وبسیاری دیگر اختیاری.
ازهمین روست که حافظ باتیزبینی ودیدگاهی جهانشمول، آنجاکه خودرا درورطه یِ شرایطِ تحمیل شده گرفتارمی بیند فریادِ:
"چنانکه پرورشم می دهند می رویم "
وآنجاکه احساس می کندامکانِ تغییر میسوراست ندای
:"چرخ برهم زنم ارغیرمرادم گردد" سرمی دهد.
🌿━━━━━━🌿
دوستان عـیـب منِ بـیدل حیران مکنـید
گـوهـری دارم و صاحـبنظری می‌جویم
حافظ ازدوستانِ خویش درخواست می کند که :مرابه سببِ داشتنِ این اعتقادات (عاشقی- رندی)،سرزنش نکنیدو ایـراد نگیـرید،چراکه مـن متاعِ ارزشمندی چون عـشـق پیداکرده ام. دلِ عاشق پیشه ای دارم وعشق ودلدادگی پیشه کرده ام ، ونظریاتی هـمـچـون گـوهـر وجواهر دارم و بـه دنـبـال شخصِ کارشناس وخـبـره‌ای که قدرِ این متاع را بـدانـد می‌گـردم کـه بـه او عرضـه کنم.
کسی گیردخطا برنظمِ حافظ که
هیچش لطف درگوهرنباشد
🌿━━━━━━🌿
گر چه بـادلق مـُلـَمـّع مـی گلگون عیبست
مکـنـم عـیب کز او رنــگ ریـا مـی‌شویم
اگـر چـه بـا ایـن خـرقـه‌ی رنگین همراه داشـتـنِ شـرابِ سرخ رنگ تنـاسبی ندارد ، خرده برکارِ من نـگـیـریـد قصددارم بـا این شراب، رنـگِ ریـا و تظاهروفـریـب را از رویِ خـرقـه پـاک کـنـم وساده وبی رنگ باشم.
"دلق ِمـُلـَمـّع" : خرقه یِ رنـگـیـن که اشخاصِ مهم وصاحبِ جاه ومقام می پوشیدندورنگ رنگ بودنِ آن، نـشـانـه‌ی این بودکه صاحبِ خرقه ،درصـوفـیگری و زهـدوپرهیزگاری به درجاتِ بالا رسیده است .
امّاروشن است که پوشیدن چنین خرقه ای، خود ریاکاری وتظاهر محسوب می گردد،لیکن حافظ با پوشیدن این لباس هدفِ دیگری دارد. اودرحالی که این لباس رابه تن کرده ،درحالِ حملِ شراب است! اومی خواهدبـا وارد ساختنِ "اتـّهـامِ ریاکاری به خود" ، بـه زاهدوصـوفـیِ ملمّع پوش که خودراصاحب عقل وفضلیت می پندارد طـعـنـه بزنـد وبه اوبفهماندکه کـه رنگِ خـرقـه‌ای که به تن کرده ای رنگِ ریـاکاری و تـظـاهـر است وتنهاراه پاکسازی آن نوشیدن شراب آگاهی ومعرفت است،ازاین متاع ارزشمند بـنـوش تـا از رنـگ و ریـا پـاک شـوی.(مستی وراستی)
تافضل وعقل بینی بی معرفت نشینی
یک نکته ات بگویم خود رامبین که رستی
🌿━━━━━━🌿
خـنده و گـریه‌ی عشـّـاق زجایی دگرست
می‌سـُرایم به شب ووقت سحر می‌مویم
منشاءِخـنـده و گـریـه‌ی عاشـقـان (تمام واکنش هایِ عاشقان) ، تجلّیِ حُسنِ معشوق ونازوغرورِ او می باشد. درخلوت وسکوتِ شب شعر می‌سُرایـم و آوازِشادی ونشاط می‌خوانـم وبه هـنـگام سحـر گـریـه و نـالـه سـر می‌دهـم. چگونگیِ شب وروزِ عاشق،ارتباطِ مستقیم به رفتارِ معشوق دارد.معشوق اگربرسرِ لطف وعنایت باشد عاشق خندان ودرسازوسرور واگربرسرِعتاب وقهر باشدگریان ودرسوز وگداز خواهدبود.
برخودچوشمع خنده زنان گریه می کنم
تاباتوسنگدل چه کند سوزو سازمن
"خـنـده" و "گـریـه" و "شب" و "سحـر" نمونه ی زیبایِ آرایـه یِ تـضـاد و"مـُراعات النـظیـر" می باشندکه دارایِ پیوندِ معنایی وارتباطِ ظاهری بایکدیگرهستند.
🌿━━━━━━🌿
حـافظ ام گفت که خاک درمیخانه مـبوی
گومکن عیب که من مُشک خُتن می‌بویم
"حافظ" کنایه از یک انسان معمولی هست که به شاعر ایرادگرفته و گفته:
چراسربرخاکِ میکده نهاده ای؟این کار چه سودی برای تودارد؟ شاعر(حافظِ واقعی) درپاسخ می فرماید: برمن خرده مگیر من باساییدن پیشانی برخاک آستانه ی میخانه ،عطروبوی دل انگیزی چون مشک ختن استشمام می کنم وروح وروان خویش راکه دراثرعاشقی ودلدادگی پریشان شده آرام می کنم. خـاک در میخانه را بـه مُشک خـُتـن تـشبـیـه کرده است. این خاک، خاک معمولی نیست میخانه، مقدس ترین مکانیست که هیچ اثری ازریاکاری ودروغ وتزویر درآن نیست درحالی که درمعابد ومساجد وخانقاه وکلیسا ریاکاری وتظاهر رواج دارد دراینجا هیچکس درکار دیگری سرک نمی کشد وفضولی نمی کند. دراین مکان باده ی ناب وخوشگوار ومعجونی ازعشق وآگاهی وجود دارد که آدمی را از دلبستگیهای دینی و دنیوی آزادمی سازد هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر در حالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدا نخواهد نمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.
به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش
چنین که حافظ مامست باده ی ازل است
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۵۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۱۳:
باز آی ساقیا که هوا خواه خدمتم
مشتاق بندگی و دعاگوی دولتم
"ساقی" در لغت به معنیِ سقـّاست ؛ کسی که آب یا شراب میدهد و در اصطلاح عرفانی عامل وواسطه‌یِ فیض رحمانیست است.
ازاین غزل نیز مثل غالب غزلهای حافظ هم می توان برداشت عرفانی نمود هم برداشت غیرعرفانی. دربرداشت عرفانی ، شاعرآرزوی خدمتگری معشوق آسمانی را دردل خویش می پرورد وخواهان فیض ورحمت الهی وراه نجات ورستگاریست است.
دربرداشت غیرعرفانی، شاعر هوای عیش وعشرت ومیخواری درسردارد وازساقی می خواهد که دوبار بازگردد وجام اوراپرکند.
حافظ تنها شاعر بی مانندیست که به مدد نبوغ خاص ولطفِ سخن، اغلب اشعارش چندپهلو، دارای ایهام وابهام ،ژرفای معنا واندیشه زاست. معناهای مختلف ودرعین حال بعضاًمتضاد بایکدیگر درچندین لایه سطحی،متوسط وعمیق ،متناسب بافهم ودانش مخاطبین،باسلیقه ی حافظانه چیده شده ودردسترس عام وخاص قرارداده شده است.
معنی بیت:
ای ساقی ! کجایی؟ بیا که من آرزویِ خدمتگزاریِ تـو رادارم. من اشتیاقِ اطاعت وفرمانبرداریِ تـو را دارم و درهمه حال خیرخواهِ دولتِ وجودِتو و خواهانِ سعادت وسلامتی تـو هستم .
همچنین "ساقی" دربسیاری ازغزلهایِ حافظ به معنیِ خودِمعشوق است. دراین دست ازغزلها، عاشقان از‌مشاهده ی فروغ رخسارساقی سرمست می شوند نه ازشراب وباده ی انگوری که می نوشند.
این همه عکس می ونقشِ نگارین که نمود
یک فروغِ رخ ساقیست که درجام افتاد.
🌿━━━━━━━━━━🌿
زآنجاکه فیضِ جامِ سعادت فروغِ توسـت
بیرون شدی نمای ز ظلمات حیرتم
فیض:بخشش،لطف،عطا،سرریزشدن ظرف
جام ِسعادت فروغ: جامی که پرتو نیکبختی و تابش رستگاری به اطراف می پراکند.
فروغ : روشنی،تابش، درخشندگی
زآنجاکه فیض ِجام ِسعادت فروغ توست: ازآنجا که فیض رحمت وعنایت دراندرون جام توبی وقفه درحال جوشش وسرریزشدن است وبه اطراف نوروروشنی می پراکند.
"بیرون‌شدی نمای" : راه رهایی و راه نجاتی نشانم بـده
درظلمات حیرتم: درتاریکیهای حیرانی سرگردانم
خطاب به ساقی که دراین غزل به جایگاه معشوق تکیه داده است: ساقی را دراینجا هرکس به فراخور درک ودانش ونیاز خویش، می تواند خدا، یاهرکس دیگری که ازاو عشق ومستی وبرکت ونور دریافت می تواند درنظربگیرد.
معنی بیت:
ازآنجاکه در درون جام سعادت فروغ تو،همواره فیض رحمت می جوشد وسرریزمی گردد و بی وقفه نورهدایت وروشنایی می تاباند برای من که درتاریکیهای حیرت سرگردان وحیران مانده ام راهِ برون رفت وراهِ چاره ای مرحمت کن.
ضمنِ آنکه این بیت تلمیحی به "مرحله یِ حیرت"نیزمی باشد. سالک درسیرو سلوک به سوی سرمنزلِ معشوق، بادریافت گوشه ای اززیباییها ودرک بخشی ازحُسن بی پایانِ ذات یکتا ، دربیابان "حیرت" گرفتارمی شود. عاشق عارف هرچه که به زیبایی هایِ معشوق فکرمی کندبیشتردرگرداب حیرت وتعجّب فرومی رود وبرای برون رفت ازاین گرداب،محتاج عنایت وتوجه حق تعالی می گردد.
درنظرگاهِ عارفِ عاشقی همچون حافظ که شخصیت وجهان بینی اوازتمام عرفا،فقها وعلما متمایز ومنحصربفرد است، خداونددرذات پدیده های هستی ظهورپیداکرده وچشمه ای ازبیکرانِ اقیانوس زیباییهای خویش رادرمعرض تجلّی ونمایش قرارداده است. درچشمان تیزبین حافظ، تمامیّت هستی همانندِ پیاله ای جوشان است که فروغ آن پـرتـوسعادت می‌پـراکندوحیرت زدگان رابسوی سرمنزل مقصود رهنمون می گردد.
بدین دودیده ی حیران من هزارافسوس
که بادوآینه رویش عیان نمی بینم
🌿━━━━━━━━━━🌿
هرچند غـرق بحر گناهم ز صد جهت
تا آشنای عشق شدم ز اهل رحمتم
بَحر: دریا
معنی بیت:
هر چند خیلی خطاکرده وبسیار گناهکارم و در دریایی از گناه (ازصدجهت-نه شش جهت) غرق شده‌ام ، امّانومیدنیستم چراکه از زمانی که با "عشق" آشنا شده‌ام ، خودبخود بخشیده شده هستم . عشق سرچشمه یِ لطف است ولطافت. دردنیایِ عشق گناهی جز "دگرآزاری" نیست. هیچکس به اندازه ی حافظ میزان کرم وبخشش خداوندی رادرک نکرده است.
قدم دریغ مدار ازجنازه ی حافظ
که گرچه غرق گناه است می رودبه بهشت
شکنجه وعذاب وعقوبت درقاموسِ عشق هیچ جایگاهی ندارد. هرکس باعشق آشناشد وبرمدارعشق حرکت کردبی تردیداززُمره ی رستگارانست.
مباش درپیِ آزار وهرچه خواهی کن
که درشریعتِ ماغیرازاین گناهی نیست
🌿━━━━━━━━━━🌿
عیـبم مکن به رندی و بدنامی ای حکیم
کاین بود سـرنوشت زدیوان قسمتم
معنی بیت:
ای که ادّعایِ حکمت ودانایی داری ! مرا به سببِ اینکه " رنـد هستم و عقایدِ منحصربفردی دارم" سرزنش مکن وبرمن خُرده مگیر، زیرا که سرنوشت و تقدیرم از ازل اینگونه بـوده است.
حافظ درچنین شرایطی به زبان خودِ متشرعیّن حرف می زندتاآنهارابه تفکر واندیشه درگفته هایشان وادار سازد همانهایی که معتقد هستندهیچ برگی به اذن خداوند برزمین نمی افتد وسعادت وبدبختی آدمیان بااراده ی خداوند رقم می خورد. دراینجا نیز حافظ باهمان زبان ومنطق سخن می گوید تاکسی نتوانسته باشد پاسخی در رد این ادعا بیان کند. می فرماید:
عشق و رنـدی در سرنوشتِ ازلی وفطرتش بوده وهیچ تغییری درآن ممکن نیست. ضمن آنکه حافظ به خوبی می داند که با مطرح نمودن علنی عقایدمنحصربفرد خود، زاهدان ومتشرعین ومتعصبین، بیشترعلیه او خواهندشورید. درخیلی ازاوقات او عمداً چنین شرایطی رقم می زند تافرصت تقابل اندیشه ها ایجادگردد وحقیقت روی خودرانشان دهد چراکه باتهاجم وشورش مخالفین، اندیشه های پرنیانی وناب حافظ بهتررشد می کنند و قوی ترمی شوند وهمچون بادبادکی که با قرارگرفتن درمسیربادهای مخالف به پروازدرمی آید اوج بیشتری می گیرند.
تازمانِ حضرتِ حافظ، به افرادِ بدنام وگناهکار وبی قیدو بند"رند" گفته می شد امّا حافظ دامنه ی معنای واژه یِ "رند" راتوسعه دادو "رند"رابه شخصیتی متعالی تبدیل کرد. رند درمکتبِ حافظ گرچه ظاهری گناهکاروبی قیدوبند دارد لیکن باطنی نورانی، پاکیزه ومصفّادارد ودرمقابلِ زاهدانِ ریایی که ظاهری پاکیزه امّاباطنی آلوده دارندقراردارد.
🌿━━━━━━━━━━🌿
هیچکس نمی تواند رندان مسلکِ حافظانه رابه جهنم تهدید ویا به بهشت رفتن تطمیع کند. این شگرداحمقانه شاید برای مردم عوام کارسازباشد اما رندان راتحت تاثیرقرارنمی دهد بهشت وجهنم رندان دردرون خودشان هست. آنهاهیچ طمعی به آینده ی واهی وپوچ ندارند وفریب بهشت دروغین زاهدان رانمی خورند.
آنها درلحظه حضوردارند وهمین حضورخالصانه ترین نوع نیایش هست. رندان نیک می دانند که جهان هستی زبان گفتار مارا نمی داند وبرای سپاسگزاری لازم نیست جملات آماده شده ازقبل راتکرارکنی. همین که زندگی راجشن بگیری وبی آزارباشی بهترین نوع عبادت است. درنظرگاه حافظ، خداوند آنقدر لوس و بی مایه نیست که کسی را بخاطر داشتن تسبیح وریش وخرقه دوست داشته ودرمقابل ازکسانی که شراب خورده وخودرا ازقید وبندخرافات رها ساخته اند آرزده خاطر شود. بنابراین اگر روزجزایی بوده باشد قطعا آن چیزی نیست که ادیان گفته اند بلکه چیزی خواهدبودکه همه ازشگفتی برخوردخداوندغافلگیرخواهیم شد.
مرا روز ازل کاری بـجز رنـدی نـفرمودنـد
هر آن قسمت که آنجا شـد از آن افزون نخواهد شد
🌿━━━━━━━━━━🌿
می خورکه عاشقی نه به کسبست واختیار
این موهبت رسید ز میراث فطرتم
عشق ازعالم بالا وفراسو می آید، عاشق شدن اختیاری نیست، آموزشی واکتسابی نیست، دوست داشتنِ زیبایی و کمال پرستی درنهادِهمه یِ انسانها گذاشته شده، لیکن بعضی ها باروی آوردن به زشتی ها وناراستی ها ،خواسته وناخواسته این لطفِ الهی راسرکوب کرده وبه بیراهه می روند وبعضی ها گوشِ جان به ندایِ درونی داده وجزبه زیبایی به چیز دیگری توّجه نمی کنند.
روانکاوان وفرزانگان نیز به این نکته تأکید می ورزند که :
" تنها زیبا اندیشانندکه به زیبایی می رسند" تازمانی که کسی به زیبایی نیاندیشد دردِاشتیاق و طلب دردل وجانش نخواهدافتاد،چنین کسی محال است که عاشق شود بنابه نظرِحافظ، "دوست داشتن زیبایی وعاشقی" لطف وعنایتِ خداوندیست.
معنی بیت:
باده بـنـوش و این چندصباح عمررابه شادیخواری وخوشی بگذران ودیگران راملامت وسرزنش مکن که عاشق شدن اختیاری و به دست آوردنی نیست ، (ای حکیم) چنانچه می‌بینی من رنـد و عاشق هستم، این مـوهبتیست الهی که از روزِ ازل در نهادوفطرتِ من گذاشته شده است.
زاهد اَر راه به رندی نَبَردمعذوراست
عشق کاریست که موقوف هدایت باشد
🌿━━━━━━━━━━🌿
من کزوطن سفر نگزیدم به عمرِخویش
در عـشق دیدنِ تو ،هوا خواه غربتم
معنی بیت:
بااینکه من در تمام عمرم هرگز سفر نکرده‌ام وهیچ تمایلی به مسافرت ندارم لیکن به خاطر عشق تو وبرای رسیدن به تـو حاضرم به سفر بروم و سختی هاومشقّاتِ دیارِ غربت رابادل وجان پذیراباشم.
🌿━━━━━━━━━━🌿
چنانکه خودِحافظ نیز درچندغزل اشاره نموده است ، اواهلِ مسافرت نبود ودرتمامِ مدّتِ عمربیش ازدوبارعزمِ سفرنکرد. وی یک باربه قصدِهندبارِ سفربسته که ظاهراً درنزدیکیهایِ دریایِ عمّان دچارِمشکل شده وسفرش ناتمام مانده وناکام به شیرازبازگشته است وبارِدوم بنابه دعوتِ حاکمِ یزد به این شهرمسافرت نموده که ازبداقبالی، درآن سفرنیز مرارت وسختی دیده وآزرده خاطرشده ودرغزلِ "خرّم آن روز کزین منزلِ ویران بروم"به این ناراحتی اشاره کرده است :
دلم ازوحشتِ زندانِ سکندر(یزد )بگرفت
رخت بربندم وتاملکِ سلیمان (شیراز) بروم
اوآنقدردراین سفرآزرده خاطرشده بوده که درجایی دیگرمی فرماید:
زین سفر گربه سلامت به وطن بازرسم
نذرکردم که هم ازراه به میخانه روم
پس ازدوسفرِنامیمون وناموّفق، حضرت حافظ دلبستگی به زیبائیهایِ فرح انگیزِشیراز رابهانه ودستآویزخویش قرارداده و بکلّی قیدِسفر را برای همیشه زد:
نمی دهنداجازت مرابه سیر وسفر
نسیمِ بادِ مصلّا وآبِ رکن آباد
🌿━━━━━━━━━━🌿
دریاوکوه درره و من خسته و ضعیف
ای خضر پی خجسته مدد کن به همتم
" دریا و کوه" نمادِ موانع ومشکلاتِ عظیمِ راهِ عشق است که عاشق باید یکی یکی آنهاراازپیشِ روبرداشته وبه سمتِ منزلِ معشوق حرکت کند.
خضر: نام پیغمبریست که آب حیات نوشید ضمن آنکه مرشد حضرت موسی نیزبود. دراشعارحافظ «خضر» به معنی پیر وراهنما ودلیل راهست.
اینکه پیروراهنمای حافظ چه کسی بودبر هیچکس روشن نیست واسمی ازاودردیوان حافظ نیامده است. حافظ همواره با واژگان (پیرمغان،پیرمی فروش،خضر،دلیل راه و.....) ازمرشدو مراد خودنام برده است. شاید حافظ اصلاً مرشدی نداشته ومراد ومرشد اوبصورت خیالی بوده است. چراکه حافظ خود با آن اندیشه های ناب،نو ومنحصربفردی که داشته یک اَبَرانسان روشن ضمیر وفرزانه ای قرنها اززمان خودجلوتربوده وکسی نمی توانسته لیاقت مرشدی اوراداشته باشد ازهمین رو احتمالِ خیالی بودن مرشد او بیشترازسایرگمانهابه یقین نزدیکترمی باشد.
دراین بیت حافظ ازمرشد ومرادِ احتمالاًخیالیِ خویش که قبلاً این مسیر راطی کرده وبه مقصدومنزل رسیده است طلبِ استمدادمی نماید تالطف وعنایت کرده وهمتّش رابدرقه یِ راهِ حافظ کند واورایاری دهد. درجایِ دیگری همین درخواست را این باراز"طایرِ قدس" دارد:
همّتم بدرقه‌ی راه کن ای طایر قدس
که دراز است ره مقصد و من نـو سفرم
🌿━━━━━━━━━━🌿
دورم به صورت از در دولتسرای تو
لیکن به جان و دل ز مُقیمان حضرتم
حضرت: آستانه، پیشگاه، درگاه، محضر،جناب
مقیم: کسی که درجایی اقامت دارد،پابرجا وثابت
معنی بیت:
اگرچه به ظاهر به سرمنزلِ وصال نرسیده ام و از درگاهِ تـو دورم لیکن درحقیقت جان و دل من پیش تـوست وگویی که من در بارگاهِ تـو اقامت دارم .
وقتی که شدّتِ شیدایی به غایت رسیدو اشتیاق به مرحله یِ نهایت، عاشق درهمه حال جز معشوق چیزی نمی بیند. برای این قبیل عاشقانِ واله و شیدا قُرب و بُعدی وجود ندارداینان معشوق و محبوب را در همه حال آشکارا می بینند. حافظ مصداقِ حقیقیِ این ضرب المثل است که:
"گردر یمنی چوبامنی پیش منی". یعنی هر جا باشی در گوشه ی دلم جای داری و هرگز غایب از نظر نبودی تا حضورت را آرزو کنم.
درراه عشق مرحله ی قُرب وبُعدنیست
می بینمت عیان ودعا می فرستمت
🌿━━━━━━━━━━🌿
حافظ به پیش چشم توخواهد سپرد جان
در این خیال ار بدهدعمر مهلتم
معنی بیت:
در این فکرم که اگرسعادت داشته باشم وسزاوارباشم در پیش چشمانِ تـو جان به جان آفرین بـسپارم،چنانچه عـمر به من مهلت دهد و زنده بمانم جانم را فدای تو خواهم کرد .
عزمِ دیدارِ تودارد جانِ برلب آمده
بازگردد یابماند چیست فرمانِ شما
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۴۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۹۳:
.https://rezasaghy.blogfa.com/
بامدادان که ز خلـوتـگه کاخ ابداع
شمع خاور فکندبرهمه اطراف شعاع
ابداع : کاینات وهستی ، شمعِ خاور: خورشید
صبحگاهان که از خلوت سرایِ قصرِ هستی آفتاب عالمتاب برهمه سو پرتو می افکند وروزی نو آغازمی شودمعنای این بیت بابیت بعدی کامل می گردد
🌿━━━━━━━━━━🌿
برکشدآینه ازجیب افق چرخ ودر آن
بـنمایدرخ گـیتی به هزاران انـواع
جیب افق : گریبانِ کائنات
تصویری که ازبیت بالاواین بیت حاصل می گردداین است که سحرگاهان هنگامِ طلوعِ خورشید، آینه‌ای از گریبان فلک بر می‌کشد(بالامی آید) و دردرون این آینه، چهره‌ی جهان به هزاران گونه و رنگ متجلّی می‌شود .
باتوجّه به اینکه غزل در بیان صفات و خصایص شاه شجاع وستایشِ اوسروده شده است مقصود شاعر ازترسیم این تصویر،آماده سازی ذهن مخاطب برای درک روشن ازروزگارحاکمیّت شاه شجاع ودرنهایت آگاهی بخشی درمورد صفات و خصایص اوست.
درپس زمینه ی تصویر "سربرآوردن خورشید وتجلّی زیباییهای جهان"، تصویرعروج شاه شجاع برتختِ سلطنت وبهبودی اوضاع مملکت ورنگین شدن صفحه ی روزگار به چشم می خورد.
شدعرصه ی زمین چوبساطِ ارم جوان
ازپرتوِ سعادت شاهِ جهان ستان
درمورد روابط عاطفی عمیق بین حافظ وشاه شجاع می توانید به این وبگاه مراجعه نمائید:
بررسی تأثیر شاه شجاع بر اشعار حافظ و شعر قرن هشتم. سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 15(5 (پیاپی 75) )، 213-229. SID. https://sid.ir/paper/1031459/fa
🌿━━━━━━━━━━🌿
در زوایایِ طربخانه‌ی جمشـید فلک
ارغنون ساز کند زهره به آهنگ سماع
ازآنجاکه "جمشید" پادشاهی عیاّش ،خوشگذران و اهلِ طرب وشادخواری بود،
"طربخانه ی جمشید" درگذر زمان به "نماد" مبدّل شده وکنایه ازمکانیست که درآنجا همیشه شورشادی درفوران بوده، ورقص وآواز وپایکوبی توقّف ندارد.
حافظ این واژه رارندانه انتخاب کرده،چراکه هرمخاطبی تنهاباشنیدن "طربخانه ی جمشید فلک" وکوک کردن ارغنون توسطِ ستاره یِ رقّاصه ای چون ناهید" کافیست تاحس وحال جشن وسرور پیداکرده ودریابدکه درکارگاه هستی چه خبراست.
در "فرهنگ اصطلاحات نجومی" منجّمان ستاره یِ زهره را چنگ‌نواز و رقّاصه‌ی فلک خوانند.
سپهرِبیکران؛ قلمرو ومحدوده یِ عیشِ همان خورشیدیست که درمطلعِ غزل ازاو("شاه شجاع" ودراین بیت "جمشید فلک")یادشده است . عشرتکده ایِ که درگوشه گوشه های آن شورشادی وشعف مهّیاست و ستاره ی زهره، سازِایرانیِ ارغنون رابرایِ رقصیدن کوک می کند.دردوران حاکمیّت شاه شجاع چنین اوضاعی حاکم بوده است.
سماع : آواز ، ترانه و نوعِ خاصی از رقص که توسط دراویش در خانقاه انجام می‌گیرد.
شاهافلک ازبهر تودررقص وسماع است
دست طرب ازدامن این زمزمه مگسل
🌿━━━━━━━━━━🌿
چنگ در غلغله آید که کجا شدمنکر؟
جام در قهقهه آیدکه کجا شد مَنّاع؟
مـُنـکـِر : انـکار کننده (کسی که" عشق و رندی" راانکارکند .
مـَنـّاع : منع کننده(کسی که مردم را ازپرداختن به "عشق ورندی"منع کند
"منکر" و "منّاع" هر دو استعاره از "امیر مبارز الدین محمد" است .
هنگام بامداد (آغاز حکومت شاه شجاع)] چنگ (ساز)خروش شادی وبانگ بر می‌آورد که کجاست انکار کننده‌ی عشق و سرمستی ؟.
ساغر نیزهمانندچنگ، به خنده لب برمی‌گشاید که باز دارنده ومنع کننده یِ باده گساری چه بر سرش آمد ؟! به طعنه وطنز به "امیر مبارز الدین محمد"که برخلاف شاه شجاع فردی تندرو و سختگیر بودمی گویدچرا منکر ومنّاع ساکت مانده ونمی توانددیگرماراازعیش ونوش بازدارد.
می نوش وجهان بخش که از زلف کمندت
شدگردنِ بدخواه گرفتارِ سلاسل
🌿━━━━━━━━━━🌿
وضع دوران بـنـگـر ، سـاغر عشرت برگیر
که به هر حـالـتـی این ست بهین اوضاع
ذهن ماهمانند آهنرباست به هرچیزی بیاندیشیم همان رابسوی خودخواهیم کشید اگردر درونمان آرامش رابیابیم بازتابش آن درهمه جاباماخواهدبود امااگر درونمان برآشفته وبه هم ریخته باشدهرجابرویم آنجاباآشفتگی روبروخواهیم بود.
همه چیزبه درونمان ربط دارداگربه نورفکرکنیم ودرونمان راازنور سرشارکنیم تاریکی هرچقدربکوشد نخواهدتوانست ماراغرق کند واگر تاریکی رادر درونمان پرورش دهیم حتی آفتاب نیز نمی تواندآن راازبین ببرد
بنابراین اندیشه ها وافکارما سازندگان سرنوشت ما هستند سرنوشت درهرلحظه دردرون مابافته می شود وبیرون ازمانیست اگربه خوشی وشادمانی بیاندیشیم جهان هستی نیزهمان رابرایمان رقم خواهدزد.
معنی بیت:
حال وروزروزگار رارندانه دریاب وبـبـیـن که چگونه اوضاع زمانه بهبودپیدا کرده، دوران تندروهاسپری شده است. ساغر عیش وعشرت برگیر وبه عیش ونوش بپرداز که به هر حال بهترین وضع و موقعیّت برای طرب وخوشگذرانی و باده گساری همین روزهاست.
عشرت کنیم وگرنه به حسرت کشندمان
روزی که رختِ جان به جهانی دگرکشیم
🌿━━━━━━━━━━🌿
طـُرّه‌ی شـاهددنیی همه بندست وفریب
عـارفـان بر سـر ایـن رشته نجویند نزاع
طُرّه : موی جلو سر که به قصد دلربایی برروی پیشانی ریزند
شاهد : دلبرِ زیباروی
زیبایی های دلفریب این دنیا که بسان دلبری فریبا، طرّه برپیشانی ریخته و دلربایی میکند، چیزی جز دام نیست....
آگاه باش تادراین دام نیافتی این زیبایی کاذب است واسباب فریبندگیست ، اهل دانش و معرفت بر سر این دلربایی های کاذب خودرابه زحمت نمی اندازندوبا کسی ستیزه و دعوا نمی‌کنند دنیا همانندخواجه و معشوقیست که عاشقان وفریفتگان خودرابه اسارت می کشدونابودمی کند:
دلربایی همه آن نیست که عاشق بکشند
خواجه آنست که باشد غم خدمتکارش
🌿━━━━━━━━━━🌿
عمر خسروطلب اَرنفـع جهان می‌خواهی
که وجودی ست عطـابخش ، کـریم نفـّاع
اگر سـود و فایده ی فراوان می‌خواهی ، طولِ عمرِ خسرو( شاه شجاع) را از خدا بخواه ! وپایداری اوراازخدابخواه که (شاه شجاع ) جوانمردی کریم و بسیار منفعت رساننده هست
نـفـّاع : بسیار نفع دهنده وسود
خورشیدملک پرور وسلطانِ دادگر
دارای دادگستر وکسرای کی نشان
🌿━━━━━━━━━━🌿
مَـظهر لطفِ ازل روشنـی چـشم اَمل
جامع علم وعمل جان جهان شاه شجاع
او مظهرِ لطفِ باریتعالاست ، رونق بخش و برآورنده‌ی خواسته ها و آرزوهاست ، هم در بر دارنده‌یِ علم و عمل است و هم روح و روان جهان است . او عنایتی است که خداوند به مردمِ جهان کرده و او را خلیفه (جانشین) خود در جهان قرار داده است .
دراین غزل حافظ با"غلو ومبالغه یِ بسیار"شاه شجاع راکه با وی انس والفتی داشته، به رسمِ معمولِ آن روزگار موردِمدح و ستایش قرارداده است.صرفِ نظرازاینکه اوپادشاهی عادل واهلِ شعر وادب بوده ، نکته یِ قابلِ تأمّل دراین غزل این است که شاعر باهنرمندیِ حافظانه ای سعی کرده فضایلِ اخلاقی وسجایای نیک انسانی رابه اومنتسب نموده وتلقین نماید تاچنانچه شخصِ ممدوح(شاه شجاع) درمواردی نیزفاقدِ این خصایص بوده باشد،ازخوابِ غفلت بیدارشده،به خودآید ودرشرایطی قرارگیردکه دست به انتخاب بزند. حافظ رندانه اورادر انتخاب "بدی یاخوبی" کمک می نماید تا درکسب این فضایل اخلاقی بکوشد ومصداق واقعی مظهر لطف الهی باشد.
هچنانکه مربّیان نیز درتربیت کودکان چنین رفتارکنند وکودک رادرانتخابِ خویش یاری دهند. پادشاهان وکودکان ازلحاظ طَبع وخُلق وخو یکسان هستند وتنهاازطریقِ تشویق وتمجیدقابل تربیت هستند.حافظ همیشه پادشاهان رابه عدل وداددعوت کرده وظالم راموردنکوهش قرارداده است:
دورِفلکی یکسره برمنهجِ عدل است
خوش باش که ظالم نبرد راه به منزل
مهدی کاظمی در ۱۰ سال قبل، سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۰۴ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر اول » بخش ۹۰ - شنیدن آن طوطی حرکت آن طوطیان و مردن آن طوطی در قفص و نوحهٔ خواجه بر وی: