سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۴۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۳۲:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

بـر سر آنـم که گر ز دست بـر آیـد

دست به کاری زنم که غصّه سرآید

برسرآنـم : قصد آن دارم، تصمیی گرفته ام

ازدست برآید : اگرمیّسرباشد ،چنانچه امکان پذیر باشد

معنی بیت:

تصمیم گرفته‌ام اگرممکن گردد کاری بکنم، دست بکاری بزنم کاری که حسرت و اندوه وغم ازدل بزداید واین غصه ی جانکاه که درحال حاضردچار آنم به پایان برسد.

براساسِ شناختی که ازاین شاعر شیرین سخن پیداکرده ایم پرواضح است که کاری که حافظ قصد داردبه انجام رساندتاغصه واندوهش رابرطرف نماید "باده نوشیست" ویاهرکاردیگرمعنوی که موجب انبساط خاطر ووجد وسرورگردد. درحالت مستی تحت تاثیرات مادی مانند الکل وغیره یا مستی تحت تاثیرات معنوی مانند نیایش خالصانه وغیره، ذهنِ حیله گر، منفعت طلب ومصلحت اندیش که بی وقفه فعّال بوده برای مدتی خاموش شده وازکارمی افتد وذات پاک ادمی فرصت تجلّی پیدامی کند واحساسات طبیعی به ویژه راستگویی برانگیخته می شوند ووجودآدمی سرشاراز سرخوشی وسُرور وشادمانگی می گردد. 

درجای دیگرمی فرماید:

چهل سال رنج وغصه کشیدیم وعاقبت

تدبیرِ مابه دستِ شرابِ دوساله بود

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

خلوتِ دل نیست جای صحبتِ اضداد

دیـو چو بـیـرون رود فرشتـه در آیـد

در نهانگاه وخلوت سرایِ دل یاباید"حق" جای گیردیا"باطل" جای خوش کند. درحریمِ حرمِ دل جای کافی برای حضورهمزمان یار و اغیار وجودندارد.

خلوتگاه دل همانندکشوریست که همزمان دویاچندپادشاه نمی توانندحکومت کنند. دیو {نمادِ شر وبدی وباطل} هنگامی که خلوتگاهِ دل راترک کند فرشته {نماد خیر ونیکی وحق}امکان ورودپیداکرده ووارد حریم دل می گردد.

اینجا جای ضدین نیست می خواهدبگوید اگرکسی قصد دارد حاکمیّت مملکت دلش رابه دستِ پادشاه فرشته خو و پاک نهادِ "حق" بسپاردباید دیو بدی و پلشتی و کج اندیشی را از آن بیرون راندتازمام اموربه دست حق بیافتد وگرنه این امرمیسر نخواهدشد چاره ی دیگری نیست.

حافظادردلِ تنگت چوفرودآیدیار

خانه ازغیرنپرداخته ای یعنی چه؟

🌿━━━━━━━━━━🌿

صحبت حُـکّام ظُلمت شب یـلداست

نـور ز خورشید جوی بـو که بر آید

خورشید : استعاره از پیر و راهنمایی که دلش نورانیست وبه اطرافیان پرتوآگاهی می پراکندوتاریکیهای دل وجانشان راروشن می سازد. 

بـو : به امیدآنکه -شاید ، باشد

همنشینی با فرمانروایان وحاکمان که متأسفانه معمولاً به سبب سرمست شدن ازباده ی قدرت ،ستمگر وخود شیفته وخودپسند هستند،باعثِ کدورت و سیاهیِ دل و جان می گردد روشندلی و دل آگاهی را از ضمیرِ پیر و مرشد روشن‌ دل بجوی وطلب کن شاید استحقاق دریافت داشته باشی ونور هدایتش بر دل تو بتابد وتاریکیهای درونت رابرطرف سازد. 

نیکنامی خواهی ای دل بابدان صحبت مدار

خودپسندی جان من برهان نادانی بود

🌿━━━━━━🌿

بــر در اربـاب بـی‌مـــروّت دنـیــا

چندنشینی که خواجه کی به درآید

دنیا درنظرگاه حافظ، فریبنده،بی مروّت وناجوانمردانه هست.می فرماید: تا کی بر آستانِ اربابان دنیا دوست ناجوانمرد انتظارمی کشی (دریوزگی می کنی) تا مگریکی از در درآید و به تو کمکِ مادی کند . این کارعبث وبیهوده است وباعث تخریب مناعت طبع می شود. مالکان مال دوست و دنیا داران دنیاپرست اهل کرم و بخشش نیستند اگر هم بخششی کنند ناچیز و با منّت فراوان است به دنیا دل مبند تاآرامش وآسایش روان تومحفوظ باشد. 

ازره مرو به عشوه یِ دنیاکه ای عجوز

مکّاره می رود ومحتاله می رود.

🌿━━━━━━━━🌿

تـرک گـدایی مـکن که گنج بیابی

از نـظر رهـروی که در گـذر آیـد

دربیت قبلی دریوزگی کردن بردرگاه دنیاداران مورد نکوهش شدیدقرارگرفته، امّا دراین بیت ، سفارش و توصیه به گدایی شده است!

بایدتوّجه داشت که "گدایی" دراینجابه معنای درخواست پول ومقام ونان برای پرکردن شکم نیست گدایی درعرصه ی عشقبازی،اظهارنیازمندی به معشوق ازلی،پیر ودلیل راه وبه معنای "سائلی"هست. یعنی سئوال کردن وطلبیدن پاسخ که عملی ارزشمنداست، به همه چیز شک کن و تامی توانی سئوال کن واز پرسش وطلب پاسخ روی مگردان تابه گنج معرفت برسی، بادرخواست وسئوال کردنست که از نظریات و عقاید سایر مردمان حتّی رهگذاران عادی بهره مندشده و به گنج معرفت دست پیداخواهی کرد .

گداییِ درِ میخانه طرفه اکسیریست

گراین عمل بکنی خاک زرتوانی کرد.

🌿━━━━━━━🌿

صالح و طالح متاع خویش نـمـودنـد

تـا که قبـول اُفـتـد و که در نـظر آیـد ؟

صالح : نیکوکردار

طالح : فاسق وبدکردار

متاع : کالا

نیکوکار و بدکار هریک متاع و کالای خویش را عرضه نموده‌اند تا ببینیم از کدام یک ازاین دو، مورد قبول و پسند باریتعالی قرار می‌گیرد. هیچکس نمی تواندپیش بینی کندکه کدام یک درنزدخداوند عزیزو موردقبول خواهد بود. ازظاهر افراد نمی توان تشخیص داد، بلکه درون و نیّت افراد است که عاقبت کار را مشخّص می‌کند. قضاوتهای ماهرگز نمی تواند حقیقتی در درون داشته باشد چراکه ازنیات وزخمها ودردهای شخصی دیگران بی اطلاعیم ونمی توانیم نظر درست بدهیم. 

ما ازبرونِ درشده مغرورِ صدفریب

تاخود درونِ پرده چه تدبیرمی کنند.

🌿━━━━━━━━🌿

بلبل عاشق تـو عمر خواه کـه آخـر

بـاغ شود سبز و شاخ گل به برآزد

" گل" استعاره از معشوق است.

منظور از "عمر" فرصت و مهلت است .

ای بلبلِ عاشق، تو از خدا طلبِ طول عمر کن وهمچنان امیدوار باش ودل خوش دار که سرانجام بهار ازراه می‌رسد و شاخ وبرگ به گل می نشیندوباغ سبزوشکوفا می‌شود، وتوکامران وکامروا می شوی.

"بلبلِ عاشق" کنایه از خودِ شاعراست که لحظه ای امیدِخودرا ازدست نداده ودرهمه حال درانتظار راهیابی به بارگاهِ دوست روزگارسپری می کند.

چشمه چشم مرا ای گل خندان دریاب

که به امیدتوخوش آب روانی دارد

 

غفلت حافظ دراین سراچه عجب نیست

هـر کـه بـه مـیـخـانـه رفت بی‌خبـر آیـد

 

بی‌خبریِ حافـظ در این دنیایِ کوچک زیادعجیب نیست ،مراملامت مکن وبربی خبریِ من خرده مگیر.مگرنه آنکه هرکه به میکده رود مست و بی‌خبر باز می گردد. من نیزکه بیشترِاوقاتِ خویش رادرمیخانه سپری می کنم از جهان وهرچه دروهست بی خبرم. ازنظرگاه عرفانی نیز "میخانه" مکان شناخت ومعرفت است وهرکه با باده یِ معرفت سرمست ‌شودنسبت به دنیا وتعلّقاتِ مادی بی توّجه می‌‌شود. این غزل درکل طعنه ایست به اربابان دنیادوست دنیاپرست که باتمام وجود درکسب مال وجاه دنیوی درتلاشند.

حافظ که راهِ عشق رابرگزیده، دنیا راعجوزه ای مکّار وفریبنده می پندارد که هیچ ارزشی نداشته ودل بستن برآن کاریست بیهوده وعبث. بنابراین حافظ همیشه مست است وبقول خودش هرگزازاین مستی بیدار نخواهدشد. میخانه استعاره از طریق عشقبازی وشفقت ورزیست که سالک این راه راسرمست ومسرور نگه می دارد. 

به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش

چنین که حافظ ما مست باده یِ ازلست

آرش در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۴۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۲:

من در جای جایه شعر حافظ اردات ایشان به اهل بیت رو میبینم. پیر مغان در شعر حافظ همان سیدالشهدا هست. و قدح می قرآن میباشد. حقیقت این است میخوای باور کنی میخوای نکن. دلیل اینکه حافظ مستقیما اسمی از حسین (ع) نیاورده همان دلیلی است که در قرآن نامی از ایشان نیست. ولی آیات زیادی در رابطه با ایشان است. مثلا خداوند درسوره صافات میفرمایند : وفدینه بذبح عظیم.

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۳:۱۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۵۴:

https://rezasaghy.blogfa.com/

به مژگان سیه کردی هزاران رخنه دردینم

بیاکزچشم بـیمارت هـزاران دردبرچینم

این غزل نغزوزیبا یکی ازبهترین غزلهای عا‌شقانه هست و بسیارشیرین وشیوا باموضوعیت حدیث آروزمندی وشرح اشتیاق سروده شده است.

رخنه: نفوذکردن

خطاب به معشوق:

جذابیّتِ مـژگانِ سیاهِ تو آنقدرگیرا واثربخش است که همانند تـیـر هایِ نابودگر، دیـن وایمانِ مرانشانه گرفته، نـفـوذ کرده وبرباد داده است.

سیاهیِ مژگانِ معشوق،سیاهی وظلمتِ کفری راتداعی می نمایدکه روشناییِ دین وایمانِ شاعر را ازبین برده است. درجایِ دیگری بجایِ "سیاهیِ زلف" ازواژه یِ "کفرِزلف" استفاده کرده ومی فرماید:

از ناباوری موهای سرت، دایره و کلافه ای.

زِسحرِچشم توهرگوشه ای وبیماری

🌿━━━━━━━🌿

بیاکزچشم بیمارت هزاران دردبرچینم

چشم بیمار: چشم خمار

"خماری" معمولا سببِ زیبایی وفریبندگیِ چشم معشوق است امّاحافظ دراینجا خماریِ چشمِ معشوق را باهدفی رندانه "بیماری و درد" مطرح کرده تا به بهانه یِ برچیدنِ بیماری ازچشمانِ معشوق،اورابه نزدخودبکشاند وبه اوهرچه بیشتر نزدیکتر گردد!( دردل دوست به هرحیله رهی بایدکرد) به این امید که ممکن است بااین حیله ی رندانه، فرصت همآغوشی وبوس وکنارنیزفراهم شود.

هزارحیله برانگیخت حافظ ازسرفکر

درآن هوس که شودآن نگار رام ونشد

🌿━━━━━━━🌿

الآ ای همنشین دل که یارانت برفت ازیاد

مـرا روزی مباد آندم که بی یادتوبنشینم

"روزی" ایهام دارد وبه دومعنی بکارگرفته شده است :

1-قسمت – نصیب : (برمن قسمت نباشد، من بمیرم وهرگزنصیب من نگردد آن لحظه ای که بی یادِ تو بوده باشم)

2- یک روز ازعمر: (هرگز برمن روزی نخواهدگذشت که درآن روز یک لحظه بـی یـاد تـو باشم. هیچ روزی راسپری نکرده ونخواهم کرد که درآن روز لحظه ای رابدون یادتوگذرانده باشم )

معنی بیت :

ای مـونـس وهمنشینِ همیشگیِ دل،ای که دردلِ من فقط یادِتو ومهرِتو جاریست، بااینکه مرا وهمه ی دوستداران خودرابه فراموشی سپردی وازیـاد بردی ! من همچنان دلباخته وشیدای توهستم وروزی نیست که درآن روزحتی یک لحظه ازیادتوغافل بمانم. نصیب من مبادآن روزی راکه بی یادتوبوده باشم.

عشق ازهرنوع که باشد چه نشأت گرفته ازبلوغ جنسی وچه برخاسته ازبلوغ روحی وغنای درونی وآگاهی، موهبتی الهیست وهیچ نعمتی والاتروارزشمندترازعشق وجودندارد.

دردوران خیال انگیزعاشقی، عاشق چه درهجران بوده باشدچه دروصلت، بی وقفه ازسوی خداوندگارعشق تحت حمایت است همواره به اوچیزی ازغیب می رسد واوراسرمست ومسرور نگاه می دارد. اگرکسی بدین سطح متعالی ازعشق رسیده وهمانندحافظ توانسته باشد که کسی راتااین حد دوست داشته باشد که نتوانسته باشد حتی یک لحظه اوراازیاد ببرد به حقیقت اودربهشت زندگی می کند.

هرگزم نقش توازلوح دل وجان نرود

هرگزازیادمن آن سروخرامان نرود

🌿━━━━━━━🌿

جهان پیراست وبی بنیادازاین فرهادکش فریاد

که کردافسون ونیرنگش ملول ازجان شیرینم

معماری وچیدمانِ واژه ها یِ این بیت بسیارزیبا و حافظانه است جهانِ پیر سست وبی بنیادمعرفی شده «پیر» بدان سبب که کهن سال وسست بنیاد وناپایدار. و «فرهادکش» ازاین جهت که این پیرکهنه کاراست وسابقه ی زیادی درازبین بردن وکشتن عشاق دارد.

«فرهاد و فریـاد» نیزهم آوا وهم وزن هستند و داستان خسرو و شیرین و فرهاد رابه یادمی آورند.

پایانِ مصرع اوّل "فرهاد" وپایانِ مصرع دوّم "شیرین است. گرچه "شیرین" درمصرعِ دوم درنگاهِ اول ارتباطِ معنایی با"فرهاد" ندارد،امّا شنیده شدنِ همین دو واژه کافیست تا شنونده ومخاطب، ناخودآگاه درذهنِ خویش کلیّاتِ ماجرایِ شیرین و فرهاد رامرورکند .

عاشقان همیشه نسبت به "دنیا وجهان" به رغمِ دلربایی وافسونگریِ آن، بی التفات بوده وآن را بی ارزش وبی پایه واساس می دانند ودل بستن برآن را کاری بی سرانجام وبیهوده می پندارند.

جهان پـیـر و سست بنیاداست وتاکنون هزاران عاشق همچون فرهاد ومجنون و....رابابی رحمی وسنگدلی ازمیان برداشته وتنها نامی ازآنها باقی مانده،وچه بسیارعاشقانی که خون دلها خورده ورنج ومشقّاتِ فراوان کشیده لیکن نامی نیز ازآنها نیزباقی نمانده است.

شاعربایادآوری ازعاشقانِ ازدست رفته، وتأکید بربی مهریِ روزگار ونیرنگ وبدعهدیِ جهان، ملول(آزرده خاطر- تنگـدل) شده به فریاد می آیدو به آنهاکه بجایِ عشق (معنویّت)، جهان (مادّیات) راانتخاب کرده اند؛این نکته را گوشزدمی نماید که جهان فناپذیر وسست بنیاد وکج خُلق است وبرکسی وفانخواهد کرد:

مـجو درستیِ عهد از جهانِ سست نـهاد

که این عـجوزه عـروسِ هزار داماد است

🌿━━━━━━━🌿

زتاب آتش دوری شدم غـرق عرق چون گل

بیار ای بادشبگیری نسیمی ز آن عرق‌چیننم

از تحمّلِ جداییِ معشوق، آتشی بر جانم افتاده که همانند گل غرقِ عرق گشته‌ام.

از شدّتِ حرارتِ آتشِ هجران همچون گل غرقِ عرق شدم ، ای بـاد سحرگاهی (صـبـا) خبر خوشی از آن "عرق چینم"(کسی که باآمدنِ او آتشِ دوری فروکش کرده ومن بانسیمِ نویدِآمدنِ او آرام می شوم ) برایـم بـیـاور !

شاعر اشاره ای نیز به کارِ عرق گـیـری ازگل ها نیز کرده است ؛ وقتی می‌خواهند گلاب بـگـیـرنـد گلبرگ ها را در دیـگ ریخته و بـر آن آب می‌ریـزنـد و سرِ دیگ را محکم می‌بندند و زیر دیگ آتش می‌افروزنـد و بعد بخـار آن به وسیله‌یِ لوله‌ای به ظرفی که در آبِ خنک قرار دارد منتقل می شود و این بخارِ سرد شده به صورتِ عرق خوشبو درمی آید.

پشتِ صحنه یِ این بیت چنین است که:

معشوق درنقشِ گلابگیری فرورفته که بادوری کردن ازعاشق وبی توجّهی به او، آتشی برمی افروزد تاعاشق(گل) رابجوش آورد وناخالصی هایش جداگردد وعصاره یِ ناب وخوش بویی (گلاب) حاصل شود. لیکن ازبداقبالیِ شاعر ظاهراً گلابگیر فراموش کرده وباآنکه عرقِ گل درآمده، حاضر نیست که عرق گل رابچیندوبا برداشتِ حاصل،آتش راخاموش نماید.

بنابراین گل همچنان ازحرارتِ آتش در جوشش است.! ازبادصبا می خواهدخبر آمدنِ معشوق(گلابگیر، عرقچین) رابدهد واوراخلاص کند.

گل روی صورت رنگارنگت، شیرینی عرق تنت،

درآتشِ شوق ازغمِ دل غرقِ گلاب است

🌿━━━━━━━🌿

جهان فانی و بـاقی فدای شاهدوساقی

که سلطانیّ ِعالم راطفیل عشق می بینم

دنیـایِ فانی وجهانِ گـذران و آخـرت هردو فدایِ شاهـدو ساقی (معشوق) بادا. هیچ متاعی در نظرگاهِ عاشق در مقایسه با معشوق ارزشی ندارد. عاشقِ عارف به طمع بهشت وترس ازدوزخ، عشقورزی نمی کند اوبدون چشمداشتی بی قیدوشرط شیفته یِ خودِ معشوق است وفقط اوراطلب می کند.

"سـلـطـانیِّ عالـَم" کنایه از "خـلـیـفـة اللّهیِ انسان دررویِ زمین است"آدمی که به عبارتی جانشینِ باریتعالی وپادشاه کره یِ خاکیست.حافظ این سلطانی وحکومتِ انسان را پرتوی بسیارکوچک ازمنبعِ لایزالِ عشق می داند.این سلطانِ عظیم الشأن درعالمِ عشق همچون طفلی بسیارکوچک وضعیف است.

طفیل هستیِ عشقند آدمی وپری

ارادتی بنما تاسعادتی ببری

🌿━━━━━━🌿

اگربرجای من غیری گزینددوست حاکم اوست

حرامم باداگرمن جان به جای دوست بگزینم

دوست ازدیدگاه هرکسی می تواند متغیربوده و معنای خاصی داشته باشد‌. چه بسا اهل دلانی که بجای بردگی وبندگی ، دوستی باخداوند راانتخاب کرده وبااوعشقبازی میکنند. هستندکسانی دیگر که پدر ،برادر ،همسریا مادر خودرا به عنوان دوست انتخاب می کنند وچه بسیارکسانی که باحیوانات خانگی خود دوستی می کنند وعشق ومحبت وعواطف درونی خویش رابه آنان ابرازمی دارند. درهرصورت دوستی، لطیف ترین ،عمیق ترین وخیال انگیزترین پیوند میان آدمیزاد با خداوند یاهرکس وهرموجودیگر بوده وهست وخواهدبود. این غزل باهنرنمایی حضرت حافظ طوری سروده شده که هرکس به قدر فهم ودرک خویش توانسته باشد ازفیوضات معناهای سطحی تا عارفانه بهره مندگردد. به بیانی دیگر هرکسی می تواند این غزل را به صمیمی ترین دوست خویش(خدا یاهرکسی که هست) هدیه کند. سخن گرچه پیرامون ارادت خالصانه وابرازعلاقه ووفاداری به دوست هست اما تکانشهایی که درمخاطبین خودایجادمی کند بسیار باارزش،بیدارکننده والهام بخش هستند. مهمترین تکانش وچالشی که مخاطب درهمین بیت دریافت می کند این است که آیامن نیز دوستی اینچنین ارزشمند که حضرت حافظ درحال گفتگوبااوست دارم؟ راستی دوست واقعی من کیست؟ کدام یک ازدوستان من چنین جایگاه رفیع ووالایی دارند؟حافظ مثل همیشه یافتن پاسخ رابه عهده ی خودمخاطب می گذارد تا باآسودگی خاطر به قدر ادراک خود دست به انتخاب بزند وازلذت انتخاب برخوردار وبهره مندگردد.

معنی بیت:

اگر محبوب ودوست، کس دیگری را به جای من انتخاب کند، من به انتخابِ اواحترام گذاشته ومطیع و فرمانبردارم ، امّـا بر من حرام باشد اگر من جان را بر معشوق ترجیح دهم.

عاشقان رابرسرِ خودحکم نیست

هرچه فرمانِ تو باشد آن کنند.

🌿━━━━━━🌿

صباح الخیر زد بلبل کجایی ساقیابرخیز

که غوغا میکنددرسرخیال خواب دوشینم

صباح الخیر : صبح به خیر گفتن وآرزوی خوبی داشتن

ای ساقی کجایی؟صبح شده ،بلبل با آواز "صبحت به خیر باد" می گوید،ازخواب برخیز وبکارِخویش مشغول شو، شرابی بریز که ازاثرِ خوابی که دیشب دیده ام وخیالی که درسر داشتم، حالی عجیب پیداکرده ام،شوروشعف درسر دارم ای ساقی درچنین شرایطی به تونیازمندم مرا دریاب.

باشناختی که ازحضرت حافظ داریم، می توان گمانه زنی کردکه اوچه خوابی دیده که در سرش اینچنین غوغابه پاشده است؟.

سَحرکرشمه‌یِ چشمت به خواب می‌دیدم

زِهـی مـراتبِ خوابـی که به زبیداری ست

🌺━━━━━━🌺

شب رحلت هم ازبستر روم درقصرحورالعین

اگردروقت جان دادن توباشی شمع بالینم

"رحلت" : کوچ کردن،فوت و مـرگ

خطاب به دوست: اگـر هنگامِ مرگ وجان سپردنِ من ، تـو همانندِ شمع فروزنده ای در کنارِ بسترم حضورداشته باشی ،بی هیچ تردیدی به یمنِ حضورِ تو ،بی درنگ از بستر به بهشت می‌روم .

روزمرگم نفسی وعده یِ دیداربده

وانگهم تابه لحد فارغ و آزادببر

🌿━━━━━━🌿

حدیث آرزومندی که دراین نامه ثبت افتاد

همانا بی غلط باشدکه حافظ دادتلقینم

قصه یِ عشق و آرزویِ دیدارِ معشوق به شرحی که در این غـزل ثبت و ضبط گردید، بی هیچ شکی همه درست وبرحق است چرا که اینها را حـافــظ فرموده واو به من آموزش داده است.

حافظ معمولا بیت پایانی غزل را اززبان شخص دیگری بیان می کند تاراحت ترتوانسته باشد درمورد ویژگیهای شخصیتی وافکارواندیشه ی خود سخن گفته باشد.

سحربابادمی گفتم حدیث آرزومندی

خطاب آمدکه واثق شو به الطاف خداوندی

 

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۵۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۰۵:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

به وقت گل شدم ازتوبه‌ی شـراب خـَجـل

که کس مـباد ز کــردار نـاصـواب خـَجل

باتوّجه به اینکه یکی از چیزهایی که در "وقت گل – موسم بهار" خوشایند نبوده ونیست ،ترکِ شادی وتوبه از شادیخواری(باده نوشی ) است"شاعر"که ازشراب خوری توبه کرده بوده بامشاهده یِ بهار وگل وسرسبزی، ازتوبه یِ خویش شرمنده و پشیمان شده وقصدشکستن آن کرده است وآرزومند این است که هیچ کس نیز همانندِشاعر درچنین شرایطِ نادرستی قرارنگیرد.

حافظ فرزانه بهترازهرکسی می داندکه باید باطبیعت وفصول وتغییرات آن همراهی کرد تاهمه چیز بصورت طبیعی پیش رود. اونیک می داند که هرجاازهمراهی باطبیعت بازماند قطعا مشکلی پیش خواهد آمد.....

البته باشناختی که ازحضرت حافظ داریم روشن است که او هرگز عملا درچنین شرایطی قرارنگرفته است. حافظ یک آزاداندیش بوده و رفتارهایِ خودرابرپایه یِ نگرش فردیِ بنامی نهاده وخودراهرگزدراین شرایط قرارنمی داده است . او خوشدلی درایّامِ بهار را جزو مسئولیتهای انسانی می داندوازاین موهبت الهی بهترین بهره رامی برد:

اونیک می دانست که عبوس نشستن وغمگینانه زیستن هیچ استعداد ونبوغی لازم ندارد. همین که درپائین ترین سطح آگاهی باشیم خودبخود غمناک واخم آلود وجدّی خواهیم بود ذهن ما همیشه برای دلمردگی واندوهباری چیزی پیداکرده وماراملول وافسرده خواهدنمود بنابراین هراحمق وابلهی می تواند عبوس وجدّی وتندخوبوده باشد اما به سبک رندان ِبه ظاهرلااوبالی ودر باطن پاک، شادمانه زندگی کردن هنرحقیقیست هنری که نبوغ وفهم زیادلازم دارد برای بانشاط بودن وطنزآلودرفتارکردن باید درسطح بالاتری ازآگاهی ومعرفت باشیم.

عیش وعشرت طلبی همتّ والا می خواهد میل به سروروشادمانی تابع میزان ِدرکِ درونی ماست. بی تردید حافظ که این همه برطبل عیش وعشرت می کوبید باید درک عظیمی ازجهان هستی داشته وبه سطح والایی ازآگاهی رسیده بود.

رسیدمژده که آمدبهار وسبزه دمید

وظیفه گربرسد مصرفش گل است ونبید

این بیت زبان حال کسانیست که ازروی مصلحت گرایی(ریاکاری) وبنابه هرعلّتی دچار این تضادشده ودردرونِ خویش احساس کشمکش وندامت می کنند، احساسی که خوشایند شاعر نیست وآرزو دارد هیچکس آن راتجربه نکند.

یکی ازمسؤلیتهای خطیرِشاعری،هم ذات پنداری وبه تصویرکشیدن احساسات دیگران،به منظور برجسته سازی وبیان حقایق است.

نگویمت که همه ساله می پرستی کن

سـه مـاه می خور و نـُه ماه پـارسا می‌بـاش

🌿━━━━━━🌿

صلاح مـا همه دام ره ست ومن زیـن بحث

نیـَم زشـاهدوسـاقی به هیـچ بـاب خـَجـِل

صلاح: نیکوکاری ، پرهیزگاری -امّا در اینجا به معنیِ "مصلحت گرایی" است.پرهیزگاری ونیکوکاری ازرویِ ریا ومصلحتِ وقت.

گفتیم که شرایطِ مطروحه درمطلع غزل، خوشایندشاعر نیست،چراکه ریاکاری ازنظرگاهِ او عملی زشت ونکوهیده است وبه همین سبب دراین بیت به صراحت خودراازانجامِ چنین عملِ زشتی{توبه ازمیخواری آن هم درموسم بهار ازروی مصلحت وتظاهربه تقوا} مبّرا کرده وتأکید می کند که :

"مصلحت اندیشی،نیکوکاری و پرهیزگاریِ ریا کارانه" آفت ودامِ راه عشق هستند و سپاس خدای را که من از این اتّهام مبّرا بوده و به هیج وجه نـزد معشوق و محبوب خویش شـرمنده نیستم .

رندِ عالم سوزرابامصلحت بینی چه کار؟

کارملک است آنکه تدبیروتأمّل بایدش

🌿━━━━━━🌿

بـُـوَد کـه یـار نرنجدزمابـه خـُـلق کـریـم

که از سؤال مـلـولیـم و از جواب خـَجـِل

باتوّجه به بزرگواری ومنش بخشندگی یار(احتمال زیاد پیرمغان)، این امکان وجوددارد که گناهان وتقصیرات ولغزش هایِ ما نادیده گرفته شود. بسی امیدوارم که یار با آن خصلتِ کریمانه ای که دارداز ما آزرده خاطر نگردد. کاش چنین که تصّور می کنم وانتظار دارم رخ دهد، درغیرِاین صورت شرایط بسیاربدخواهدشد،زیرا که ما از بازخواست شدن ناتوان وشرمساریم و از پاسخ دادن ملول و معذوریم .

انتظاری که حافظ ازیار دارد بسیارهوشمندانه وحافظانه است وحق مطلب نیزاین چنین است چراکه یار آراسته به صفات جود وبخشندگی ولطف وبزرگواریست وقطعاً آنگونه رفتارنخواهدکرد که خُلق کریمانه اش کم رنگ گردد.پس باتوکّل واطمینان به این صفات زیباست که شاعر جرأت پیداکرده وبه بانگِ بلند می گوید:از"سئوال کردن ملولیم وازجواب خجل".

پرمغان زتوبه ی ماگرملول شد

گوباده صاف کن که به عذرایستاده ایم

🌿━━━━━━🌿

ز خون که رفت شب دوش ازسراچه‌ی چشم

شدیـم در نــظر رهروان خـواب خـَجـِل

به سبب خونی که شب گذشته از چشمانمان جاری شد دچار بی خوابی شده ودر برابرِ "سپاهیانِ خواب" که شبانه، چشم ها را به تصرّف در‌آورده وآرامش به ارمغان می آورند سرافکنده شدیم .

قراروخواب زحافظ طمع مدار ای دوست

قرارچیست صبوری کدام وخواب کجا؟

🌿━━━━━━🌿

رواست نرگس مست ار فکنـد سر در پـیش

که شدزشیـوه‌ی آن چشـم پرعتاب خـَجـِل

اگر گلِ نرگس [که ازبادِغرور وخودشیفته گی همیشه مست ست] سرش رو به پایین است، شایسته است (حقش هم همین است) چرا که در برابرِ خماری و دلـربـایی چشم پر کرشمه ی تو شرمساراست .

به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد

فریبِ چشم توصدفتنه درجهان انداخت

🌿━━━━━━🌿

تـویی که خـوب‌تری ز آفتاب و شکـر خدا

که نـیـستم ز تـو در روی آفـتاب خـَجل

خطاب به محبوب (احتمالاًپیرمغان) :

ای محبوب تـو از خورشید زیبا تـر و خوش رو تـری و خـدا را حمدوثنا می‌گویم که من با داشتنِ دلـبـری زیبا و درخشان‌چهره مثل تو، در برابرِ آفتاب خجل نیستم . اگر آفتاب رخسار درخشنده دارد من دلبری دارم که رخسارش از او نیز زیباتر ودرخشنده تراست .به خود وتو می بالم و شرمنده نیستم.

پرتوِ رویِ توتادرخلوتم دیدآفتاب

می رود چون سایه هردم بر وبامم هنوز

🌿━━━━━━🌿

رخ از جناب تـو عمری ست تـا نـتـافته‌ایم

نـیـَم بـه یـاری تـوفیـق ازیـن جناب خَجل

"جناب" یعنی : بارگاه؛ آستان

عمریست که از درگاهِ تـو روی نگردانده‌ام و این توفیق وسعادتیست که نصیب من شده است و به یاری همین توفیق و تأییداتِ خداوند است که از درگاه تـو شرمسار نیستم .

شاها اگربه عرش رسانم سریرِ فضل

مملوکِ این جنابم ومسکینِ این درم

🌿━━━━━━🌿

حجاب ظلمت از آن بست آب خضر که گشت

ز شـعر حافـظ و آن طبع همچو آب خـَجـِل

"آبِ حیات" با آن همه ارزش والایی دارد بدان سبب درپشتِ پـرده‌ ی تاریکی (ظلمات) پنهان شده که از شعر و قریحه ی روان وشیوای شاعری حافظ خجالت زده است. آب حیات نیز نمی تواندبا طبع شاعری حافظ رقابت کند.

فرق است ازآبِ خضرکه ظلمات جای اوست

تاآبِ ما که منبع اش اللّه اکبر است.

🌿━━━━━━🌿

از آن نـُهـفت رخِ خـویش درنقابِ صدف

که شد زنظم خوشش لؤلؤ خوشاب خَجـِل

لـؤلـؤِ خوشاب (مروارید) از آن جهت چهره درنقابِ صدف پنهان نموده که از شعر همچون مرواریدِ درخشنده وآبدارونغز حافظ شرمناک است .

زشوقِ رویِ توحافظ نوشت حرفی چند

بخوان زنظمش ودرگوش کن چومروارید

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۴۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۴۴:

 

https://rezasaghy.blogfa.com/

به سرّ جام جم آنگه نظر توانی کرد

که خاک میکده کُحلِ بَصر توانی کرد

جامِ جم: جام وآئینه ای افسانه ای که اسرار روزگار رابرملا می کرد ونادیدنی ها وپیشآمدهای آینده رانشان می داد.در اینجا استعاره ازدلِ روشنِ عارفِ آگاه ووارسته است. وقتی که عارفی به معرفت ودانایی واشراق نایل گردد دلش همچون جام جم، وهمانندِآیینه ،حقایق واسرار راانعکاس می دهد وصاحبِ معرفت وکرامات می گردد.

آیینه ای که اسکندر وجمشید قصدداشتندبا زور و قدرت ولشکرکشی به دست آرند،لیکن موّفق نشدند،چراکه "جامِ جم" متاعی نیست که بازر وزور به دست آیدبلکه بلعکس با ازدست دادن ورها شدن از زر وزور وعلایقِ دنیویست که به دست می آید.

«میکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.

 

باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسّل به باده های دست ساز خودشده است....

 

میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.

 

گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. البته عشق نه به معنای امروزی که کاملاتحریف شده ومفهوم اصلی خودراازدست داده است. اغلب رابطه های به اصطلاح عا‌شقانه که درمیان مردم رواج دارند خالی ازعشق بوده وبه پشتوانه ی نیازهای جنسی ویاگریزازتنهایی وپناه آوردن به دیگریست. درچنین عشق های کذایی هریک ازطرفین سعی درتصاحب ومالکیت یکدیگر دارند وآزادی همدیگرراتباه ساخته وطرف مقابل رازندانی خویش می کنندوسپس انتظاربیهوده دارندکه عشق بین آنهاتداوم داشته باشدغافل ازاینکه عشق بین زندانی وزندانبان امریست محال ومضحک، وخیلی زود تبدیل به انزجارمی گردد.

 

درعشق حقیقی که نه ازبلوغ جنسی بلکه ازبلوغ روحی، آگاهی وغنای درونی نشٱت می گیرد تصاحب کردن وتملیک وجودندارد وبجای آن بخشیدن ورهاکردن ومحبت بی قیدوشرط است که تداوم رابطه رامیسر وجاودانه می سازد.

دراین چنین عشقی، درجریان ملاقاتهای عاشق ومعشوق شرابی گیراو گوارا به عمل می آید بدین معناکه وقتی یک عاشق صادق درمحضرمعشوق حضورپیدامی کند زمان متوقف شده و بین آنهااتفاق غریبی رخ می دهد، به هر دوی آنها ازغیب چیزی اعطا میگردد وهردو رابه غایتِ خوشی وسرورمی رساند.

🌿━━━━━━━━━━🌿

دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه راد مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد .

هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.

به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش

چنین که حافظ مامست باده ی ازل است

 

🌿━━━━━━🌿

 

اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:

هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران(البته نه بصورت مطلق) به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.

محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردومیکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.

درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...

به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایزشده است. حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند. بگذریم...

نظرتوانی کرد: به چشم خود ببینی

کُحل: سرمه

بَصر: چشم

معنی بیت:

زمانی می توانی به اسرارِ روزگار دسترسی پیداکنی ودلت همانند جام جم افسانه ای، حقایق رابه روشنی بازتاب دهد که خاکِ آستان میکده ی معرفت راچونان سرمه وتوتیا بردیده کشی وسربرخاک نهی تا خاکِ میکده باعث بینایی و بصیرت تو شود. میکده ای که درآنجا ازخویشتنِ خویش بیخود می شوی وفقط به محبوب می پردازی.

برای بدست آوردن جام جم وبازشدن چشمان باطنی، باید شایستگی وتوانمندی لازم راداشته وبی وقفه درپاکسازی درون ازآلایش وآلودگیها سعی وتلاش کنی وگرنه بدون داشتن صلاحیت لازم، چنانچه جام جم افسانه ای را نیز بدست آوری هیچ روزنه ای ازحقیقت واسرار به روی توگشوده نخواهدشد. رمزورازاینکارداشتن صدق وخلوص نیت هست. 

چومستعدنظرنیستی وصال مجوی

که جام جم نکندسودوقت بی بصری

 

🌿━━━━━━🌿

 

مباش بی می و مطرب که زیرِ طاقِ سپهر

 

بدین ترانه غم از دل به در توانی کرد

 

طاق سپهر: آسمان

معنی بیت: لحظه ای را بی می و مطرب(ملول وغمگین واخم آلود) سپری مکن همواره سرخوش وشادمان باش که غم واندوه دراین دنیا جز با این دو متاعِ ارزشمند: ( می و مطرب ) زدوده نخواهد شد ."می ومطرب" استعاره از راستی، وارستگی ازتعلّقاتِ دنیوی وشادیخواریست. درنظرگاه حافظ یک انسان شاد وشنگول بهترازیک انسان عبوس وتندخو می تواند طریق بندگی به جای آورده وبرای دیگران مفیدواثرگذار باشد.

حدیث ازمطرب ومی گو ی ورازِ دَهرکمترجو

که کس نگشودونگشایدبه حکمت این معمّارا

 

🌿━━━━━━🌿

 

گُلِ مرادِ تو آنگه نقاب بگشاید

که خدمتش چو نسیم سحر توانی کرد

 

در راهِ طلبِ یار ووصالِ دوست،می بایست سراز پا نشناخت ولحظه ای آرام ننشست. آرزوها وخواست هایِ توآنگاه جامه یِ عمل خواهند پوشید که دراین راه ثابت قدم باشی وبادّقت وظرافت ولطافت، ازآرزوهایت مواظبت کنی، چنانکه نسیمِ سحرگاهی با اشتیاق فراوان به خدمتگزاریِ گلها وغنچه هااشتغال دارد وآنهارابرای شکوفندگی آماده می سازد.

معنی بیت:

همانندِنسیم سحرگاهان بایدسحرخیزباشی ودر مسیرِ آرزوهایت گام برداری (به راز و نیاز بامعشوق بپردازی-بااشتیاقی عظیم گام برداری ودست ازطلب برنداری) تا گلِ مراد وخواسته هایت، نقاب ازچهره برداشته وشکوفاگردند وتو کامروان ورستگار گردی.

بدان وآگاه باش که بدون فکرواندیشه وهمت واراده، شکوفایی گل مراد میسرنخواهدشد.

 

نیل مرادبرحسبِ فکروهمت است

ازشاه نذر خیر و زتوفیق یاوری

 

🌿━━━━━━🌿

 

گدائیِ در میخانه طُرفه اکسیریست

گر این عمل بکنی خاک زر توانی کرد

 

طُرفه: شگفت انگیز

اکسیر: جوهر وکیمیایی که گدازنده،آمیزنده و تکمیل کننده باشد

گدایی: نیازمندی"گدایی" دراینجابه معنای صدقه خواستن وطلب لقمه ای نان برای پرکردن شکم نیست بلکه به معنای درویشی وبی توجّهی به مظاهر دنیویست واظهارنیازمندی به درگاه دوست وطلب توجّه وعنایت اوست.
ومقصودازگنج یابی نیز،یافتن ثروت  وبدست آوردن مال ودارایی نمی باشد. بلکه "گدایی" دراینجا طلب کردن عشق وآگاهی ومعرفت وطلبیدن گنج نامه ی مقصود هست. 

معنی بیت:

گدایی کردن از میخانه (اظهارِ نیاز و خواستن از درگاهِ معبود نه مردم) کیمیایِ شگفت انگیزیست که با آن خاک را می توانی تبدیل به طلا کنی .گرچه به ظاهر "گدایی کردن" نشانه یِ فقیری وبی سروسامانیست لیکن درکشورِ عشق معنا و مفهومی دیگردارد وگدایی عاشق ازمعشوق، پایه واساس عشقبازی بوده ومایه ی رشکِ سلطانیست. نیازازسوی عاشق ونازازجانب معشوق است که شعله های عشق رافروزان کرده وداستانهای شگفت انگیزعاشقانه رارقم زده است.

گرچه بی سامان نماید کارِ ماسهلش مبین

کاندر این کشور گدایی رشکِ سلطانی بود

 

🌿━━━━━━🌿

 

به عزم مرحله ی عشق پیش نه قدمی

که سودها کنی اَر این سفر توانی کرد

 

منظورشاعر دراینجا این نیست که مارابه سیروسلوک وطی کردن مراحل ومنازل مشقّت بار آن تشویق کند مقصود این هست که درهرشرایطی که هستی وبه انجام هرکاری که مشغولی، آن راباعشق ومهرورزی خالص انجام بده نه ازروی  وظیفه واخلاق، ویااینکه چون مذهب خانوادگی من چنین می خواهدناگزیرم چنین کنم. اگرکسی توانسته باشد عشق راخالصانه درسرلوحه ی همه ی کارهای خود قراردهد درآنصورت، شستن ظروف وتمیزکردن سرویس بهداشتی وجفت کردن کفشها نیز تبدیل به خالصانه ترین عبادت می شود چنین کسی دایما بژ آنکه لازم به تکرار ورد وذکرباشد درحال نیایش وسپاسگزاریست. 

معنی بیت:

به منظورِ طی کردنِ سفرعشق،وانجام هرکاری درهرحالی بانیت عشق ورزی وشفقت ومهر، تصمیم بگیر وباهمتی والاگام بردار که اگر چنین سفرخیال انگیزی را در پیش بگیری سودهایِ فراوانی نصیب تو واطرافیانت خواهد شد.

نقطه ی عشق نمودم به توهان سهومکن

ور نه چون بنگری ازدایره بیرون باشی

 

🌿━━━━━━🌿

 

تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون

کجا به کوی طریقت گذر توانی کرد

 

طریقت: روش خاص اهل صفا وسلوک. امّا درنظرگاه حافظ همان طریق عشق ورندیست.

حافظ برای رسیدن به سرمنزل مقصود هرگزمقلّد وپیروکسی نبوده وسعی کرده برای هرچیزی معنای حافظانه ای براساس جهان بینی فردی خویش ارایه دهد. به همین سبب طریقت حافظ با طریقت تصوّف متفاوت است. حافظ مفهوم ومعنای طریقت رانیز همانند واژگان کلیدی مانند پیرمغان، ساقی، رندی و.. غنی سازی کرده،دامنه ی معناراگسترش داده و مسلکی خاص بنانهاده است.

معنی بیت: تو که نمی توانی از دنیایِ خاکی و شهوات وغرایزِ حیوانی خویش دل بکَنی وخودرا آزادکنی، چگونه خواهی توانست به کوی عشق و حقیقت برسی؟ برای رسیدن به سرمنزلِ حقیقت، باید به هیچ چیز (دینی ودنیوی) تعلّقِ خاطر نداشته باشی. بایدهرآنچه که شکستنیست بشکنی ویکسره برهرهرچه هست چارتکبیرزنی تابتوانی برطریق پرنشیب وفرازطریقت گام بگذاری.

روندگان طریقت ره بلاسپرند

رفیق عشق چه غم داردازنشیب وفراز

 

🌿━━━━━━🌿

 

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی

غبار رَه بنشان تا نظر توانی کرد

 

معنی بیت:

جمالِ معشوق حجاب و پرده ای نداردوپوشیده نیست، غبارِراه را از مقابل دیدگان خود پاکن تا چهره یِ زیبای اورا آشکارا ببینی. غبارِ راه همین تعلّقات ِ مادّی ومعنوی (وابستگی به مال ومنال ومقام وجاه وفرقه و.....) است که درمقابل چشمان آدمی قرارمی گیرد وشخص نمی تواند تجلّیِ حقیقت رابه روشنی مشاهده کند. هرگاه ازدیدن خداوند عاجزوناتوان ماندی ونتوانستی حضوراورادریافت کنی نبض خودرابگیر اگرتپش قلبت را درک کردی بدان که خداوند دراندرون توست. 

بدین دودیده یِ حیرانِ من هزارافسوس

که بادوآینه رویش عیان نمی بینم.

 

🌿━━━━━━🌿

 

بیا که چاره ی ذوقِ حضور و نظمِ امور

به فیض بخشیِ اهل نظر توانی کرد

 

معنی بیت:

وامّانومیدنیز مباش بیاکه به مددِ عنایات و توّجهاتِ اهلِ نظر، همان رندان فرزنه ای که به سرمنزل رسیده وازتعلقّاتِ دنیی ودینی وارسته اند،می توانی امورِ مربوط به سفرعشق را تنظیم نمایی و تو نیز از لذّتِ عاشقی بهره مند شوی .آنها بی هیچ منّتی تو راکمک خواهندکردتا ازنزدیکترین مسیر به سرمنزلِ سعادت برسی وبیاسایی...

بگذربه کوی میکده تازُمره یِ حضور

اوقاتِ خود زبهرِ توصرفِ دعاکنند

یکی ازاین وارستگان همین حضرت حافظ است که بی مزد ومنت،صادقانه مخاطبینِ خویش راراهنمایی می کندتابه سعادت ورستگاری نایل گردند.

🌿━━━━━━🌿

 

ولی تو تا لبِ معشوق و جامِ می خواهی

طمع مدار که کارِ دگر توانی کرد

 

معنی بیت:

امّا تازمانی که تو تعلّقِ خاطر به مسایلِ دنیوی، لذت جویی، فرقه گرایی وتعصّب داری وگرفتارِ هوا وهوس هستی وطمع در لب معشوق ومیِ انگوری بستی ،گمان نکن که خواهی توانست به آسانی به سرمنزلِ مقصودبرسی. عشقِ مجازی خوب است ،امّا خوب تر این باشد که عشقِ مجازی کم کم مبّدل به عشقِ حقیقی گردد وهمانندِپلی آدمی رابه آن سویِ دیگرهدایت کند،به همآنجاکه حضرتِ استادشهریاروبسیاری دیگرازعارفان باعبورازعشق مجازی به عشق آسمانی هدایت شدند.

ملاحظه می شودکه :

"می و میکده" در غزلیّاتِ حافظ معانیِ چندگانه ومتضاد دارند. در بیتِ اوّل ودوّمِ این غزل "میکده ومی" دارایِ معانیِ عرفانی می باشند. چنانکه گفته شد خاکِ میکده توتیا یِ چشمِ حقیقت بین است و می و مطرب عاملی برایِ زدودنِ غم واندوه از دل معرفی شده اند. امّا در بیتِ نهم معنایِ "معشوقِ ومی" دنیوی هستند واشاره به معنیِ مجازی دارند.

یکی ازویژگیهایِ خاصِّ غزلیّاتِ حافظ ،اعطایِ رایگانِ بلیطِ رفت وبرگشت ازعالمِ خاکی(عشقِ مجازی)به عالمِ آسمانی(عشقِ حقیقی) به مخاطبین خود وجویندگان حقیقت است. بدین معنی که خواننده یِ شعر، همیشه درحالِ سیروسفر درحدِّ فاصلِ این دوعالم است واز زیباییهایِ راه لذّت می برد.

فرداکه پیشگاهِ حقیقت شود پدید

شرمنده رهروی که عمل برمجازکرد

 

🌿━━━━━━🌿

 

دلا زنورِ هدایت گر آگهی یابی

چوشمع خنده زنان ترک سر توانی کرد

 

ای دل اگر از روشناییِ هدایت و تأثیرِ راهنمایی هاوعنایاتِ وارستگان برخوردار شوی، همانندِ شمع در راهِ رسیدن به دوست خنده زنان می توانی بی هیچ شک وتردیدی دل به آتش بسپاری وسر ببازی.

"هدایت یافتن وهدایت شدن" به راهِ حقیقت وعشق،درنظرگاهِ حافظ بسیارمهّم است وبدونِ این مجوّز کسی قادربه درکِ حقیقت نخواهد بود.

زاهد اَر راه به رندی نبرد معذور است

عشق کاریست که موقوفِ هدایت باشد.

 

🌿━━━━━━🌿

 

گر این نصیحت شاهانه بشنوی حافظ

به شاهراه حقیقت گذر توانی کرد

معنی بیت:

ای حافظ ؛ اگر این نصیحتِ ارزشمند را به کار به بندی خواهی توانست واردِ شاهراهِ حقیقت شده ؛ ازآن عبور کنی و به کویِ حق راه یابی ورستگار شوی.

حافظ پندهایی به مخاطبین خود توصیه می کرد که خودآنهاراآزموده بود امّا واعظ مردم رابه پرهیزگاری دعوت می کند درحالی که خود آن راتجربه نکرده است! روشن است که وقتی چیزی را بگویی که خود تجربه نکرده ای، حقیقتی در آن نهان نیست.

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۴۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۵۰:

 

پیوند به وبگاه بیرونی

بـه عزم توبه سـحر گـفـتـم استخـاره کـنـم​​​​​​​

بهارتوبه شـکن می‌رسد چـه چـاره کـنـم؟!

دراین غزل طنزی بسیارلطیف وحافظانه نهفته است. طنزی که بیانِ آن منحصراٌ دراختیارحافظ است وکمتر شاعری می تواندچنین ظریف ورندانه حقِ مطلب رااداکند. حافظ دراینجا به نمایندگی ازبخش عظیمی ازآدمیان سخن می گوید. آدمیانی که دایماً درکشمکش وتضاددرونی هستند ودرانتخاب خیروشر به تردید ودودلی گرفتارمی شوند. پیشنهادهایی که ازسوی نفس آدمی باهدف پرداختن به شر مطرح می شوند اغلب وسوسه انگیزتر وفریبنده تر از پیشنهادهایست که ازجانب ندای خیرخواهانه ی درونی مطرح می گردند. آدمیان باتاثیرپذیری ازهمین تفاوت اغوا کننده، ابتدا سردرگم شده، برسردوراهی قرارمی گیرند وسپس کشمکشهای درونی شکل می گیرند

شاعر دراینجا کشمکش درونی رابه زیبایی به تصویرکشیده تاجویندگان حقیقت بادرک وفهمی روشن، دست به انتخاب زده وراه درست ازنادرست راتشخیص دهند.

به عزم: به قصدِ، به منظورِ

استخاره یعنی طلب خیرکردن. هرگاه کسی درانجام دادن یاندادن کاری به شک ودودلی افتد متوسل به استخاره می شود. استخاره به روشهای مختلف صورت می گیرد. بعضی با توسل به قرآن وبعضی بانوشتن «انجام دادن» و «انجام ندادن» بر روی دوتکه کاغذ ویامطابق سلیقه بافال گرفتن، به نتیجه می رسندو دودلی وتردید درانجام دادن وندادن کاری رابرطرف می نمایند.

معنی بیت:

هنگامِ سحرگاهان ، به منظور تعیین تکلیف (ترکِ شراب یا ادامه ی شرابخواری) با خود گفتم: بهترآن است که باتوسل به استخاره‌، به این بگومگوی درونی پایان دهم وبراساس نتیجه ی استخاره عمل کنم.اماازطرف دیگر بهار وسوسه انگیز درحال فرارسیدن هست نمی دانم چه راهی درپیش بگیرم؟

نکته ی ظریفی که دردل این بیت نهفته این است که شاعر هنوزهیچ اقدامی به استخاره ی شرابخواری یاترک شراب نکرده، درانجام خود استخاره نیز به تردید افتاده است!! وبیم آن دارد که اگرپاسخ استخاره بر «نخوردن شراب» باشد درآنصورت چگونه خواهد توانست بدون شرابخواری به استقبال بهاربرود؟ موسمِ بهاردرراه است، بـهـار که فصلِ تـوبه از شراب خواری نیست!

اوباخومی اندیشدکه بهارباحال وهوایی که باخود می آورد توبه هارامی شکند ووسوسه ی شرابخوار رادروجود آدمی برمی انگیزاند.... بنابراین بهترآنست که استخاره نکنم وبه شرابخواری ادامه دهم.

ناگفته نماندکه صدالبته دراینجا شکستنی بودن توبه، نه علت سستی وضعف اراده شاعر، بلکه متاثرازدیدگاه وجهان بینی شخصی اوست. اوشاعریست که معتقداست شادیخواری، عیش ونوش وجشن گرفتن زندگی، خاصه درایام روح انگیزبهار، عین عبادت وشکرگزاری ازخالق جهان هستیست وتنهاباشادبودن ومسرورانه نفس کشیدن است که حقیقت زندگی برملاشده و زمینه ی عشقبازیهای حقیقی نیز فراهم می گردد. دربینش حافظانه یک انسان عبوس وتندخو، ومخالف جشن وعیش ونوش ورقص وآواز، نمی تواند نسبت به دیگران مهرورزی نموده وازنعمت زندگی سپاسگزاربوده باشد.

بنابراین دراینجا ازتاثیرچنین دیدگاهیست که «توبه» هنوزشکل نگرفته درهم می شکند. چراکه بهارفصلِ طرب ورقص وعیش نوش بوده ووتوبه ازپرداختن به طرب وسرور درچنین موسمی ازاساس کارِ درستی نیست .

حاشاکه من به موسمِ گل ترکِ می کنم

من لافِ عقل می زنم این کار کِی کنم؟

🌿━━━━━━🌿

ادامه ی مطلب دروبگاه: 👇

https://www.blogfa.com/Desktop/post.aspx?action=edit&postid=361&t=953207896

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۳۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۷۴:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

به دورِ لاله قدح گـیر و بی ریــا می‌باش​​​​​​​

به بـوی گل نفسـی هـمـدم صبـا می‌باش

دور : دوران، فصل ، زمان

دورِ لاله: یعنی دورانِ گل ،بهار "دور" گرداندن و به گردش در آوردن جامِ می در مجلس رانیزتداعی می کند. به گِرد گل نشستن. ضمن آنکه لاله ازنظرظاهربه شکل جام شراب و یادآورِ مجلس عیش ونوش می باشد.

قدح: پیاله، پیمانه شراب

به بـوی گل : ایهام دارد : 1- شمیم،رایحه ، عطر 2- میل ، آرزو،امید

صبا : بادِ ملایمِ صبحگاهی که از شمال می‌وزدوپیام رسانِ عاشق ومعشوق است.

بین "بو" - "بادِ صبا" و "دَم" ایهامِ تناسب برقرار است .

درمجلسی که جامِ شراب به گردش درمی آید، خالصانه وبی هیچ تظاهری حاضرباش، هنگامِ بهار جامِ شراب سربکش و تظاهر و ریا را از خود دور کن ، خالص باش وبا استشمامِ عطرِ گل،ازفیض بخشیِ بادِصبا نیزبهره مندشو

به بیانی دیگر:

توصیه به خوشباشی وخوب بودن وپرهیزکردن ازدورویی ونفاق وزشتی وپلشتیست. مستی وشادمانی، راستی ودرستی وبی پیرایگی می بخشد وخوشباشی وعیش ونوش ورقص وآواز، پلیدی وناراستی وکج فکری راازدل وجان می زداید. دوران شکوفایی گل، تولددوباره ی طبیعت هست تونیز همراه باطبیعت، گذشته رافراموش کن ازنو متولدشو همچون گل که بی قیدوشرط عشق ورزی می کند عشق ورزی کن وخوب بودن راازگل یادبگیر. گلها بخاطرهیچکس وبه منظورخاصی عطرافشانی نمی کنند آنهابدون قیدوشرط اطراف خودرا خوشبو می کنند. بلبل برای هیچکس آواز نمی خواند وبرایش اهمیتی نداردکه کسی آوازاورا می شنود یانه اوفقط بخاطر اینکه زنده هست و به جشن زندگی دعوت شده شادمان است وآوازمی خواند. اگرهیچکس هم ازآنهاقدردانی نکند بازکارخودشان راانجام می دهند تونیز همراه این بهار، اینچنین بی قیدوشرط خوب بودن رابیاموز ودوباره متولدشو.

درفصلِ شکوفاییِ گل،جامِ شراب بگیر ونقاب ازچهره بردار ودرهوایِ گل ودر آرزویِ گل بودن و بی ریا شدن،همدم وهمنفسِ بادِصباباش، دوران گل بسیارمحدود ومعدوداست وهمانند گذرعمر بسیار زودگذراست باید ازاین لحظات بهترین بهره راببری. شادمانی وشادی بخشی خالصانه ترین نوع نیایش وبندگیست. به طبیعت که می نگری همه جاتبدیل به نمازخانه ومعبدشده است نیازی به رفتن به مساجدوکلیسا و.... نیست هرگاه که زندگی راجشن بگیری تودرحال عبادت وبندگی وکارصواب هستی تنهاگناهی که وجود عبوس واخم آلودنشستن است.

به دورگل منشین بی شراب وشاهد وچنگ

که همچوروز بقا هفته ای بود معدود

🌿━━━━━━🌿

نـگـویـمـت که هـمـه سـاله می پرستی کنچ

سـه ماه مـِیْ خـور نـُه ماه پـارسا می‌باش

باتوّجه به اینکه دربیتِ اوّل جهتِ شادیخواری ورهاشدن ازغم واندوه، توصیه به شرابخواری شده،شاعربلافاصله بادرنظر گرفتنِ زیانهایِ مصرفِ بی رویه یِ شراب، در جهتِ تصحیحِ گفتار،می فرماید:

دچارِاشتباه نشوید، نمی‌گویم که تمامِ فصولِ سال به نوشیدن شراب بپرداز ،راهِ منطقی ومعقول این است که سه ماه فصلِ بهار را شراب بنوش و نـُه ماهِ دیگر راپارسایی پیشه ساز واز خوردنِ شراب پرهیزکن.

روشن است که بااین منطق چنانچه باده خواری درنزدِ خداوند گناه محسوب گردد، می توان امیدواربود که خداوندِمتعال به سببِ نه ماه پرهیزکاری،گناهِ سه ماه خوشگذرانی راببخشاید.

یارب به وقتِ گل گنهِ بنده عفوکن

وین ماجرابه سرو لبِ جویباربخش

🌿━━━━━━🌿

چوپیرسـالکِ عشـقت به می حواله کند

بنوش و منـتظرِ رحمـتِ خـدا می‌بـاش

"پیرِسالک" مرشد و راهنما

چنانکه پیر و راهنما درراهِ طریقت ومسیرِ سیرو سلوک، تو را به نوشیدنِ شراب سفارش کرد، بی هیچ تردیدی اطاعت کن و بنوش و منتظرِ عفو و بخششِ خداوندگار باش. خداوندهرگزبرتوسخت نخواهد گرفت. خداوند بخشایشگرِ مهربان ترازآنی هست که زاهدان وعابدان توصیف کرده اند.

ممکن است منظورِ شاعر از"پیرِسالک" خودش بوده باشد، چراکه دربیتهایِ بالا این خودِشاعراست که شرابخواری راتجویز کرده وطرزِمصرفِ آن رانیزبیان می کند. همچنین ممکن است منظورازپیرسالک همان پیرمغان باشدکه حافظ ارادت خاصی به اوداشته وتنهارهبرمعنویست که عشق واحترام قلبی شاعر رابه خوداختصاص داده است.

امّا اینکه "پیر مغان" حافظ چه کسی بوده، گرچه به روشنی مشخّص نیست امّاچنانچه دربسیاری ازغزلها به صراحت اشاره شده، حافظ به حضرت "زرتشت" راصمیمانه وخالصانه دوست داشته وتاآخرِ عمر براین عهد وارادت قلبی پایداربوده است.

بااستنادبه این غزلها که تعدادآنهاکم نیستند می توان به این نتیجه رسید که منظور حافظ ازپیرمغان، پیرخرابات، پیرمیکده، پیرمیخانه، وپیرسالک ، احتمالاًهمان حضرت زرتشت آن فرزانه ی بی همتا می باشد.

گفتم شراب وخرقه نه آیین مذهب است

گفت این عمل به مذهب پیرمغان کنند

مریدِپیرِمغانم زِمن مرنج ای شیخ

چراکه وعده توکردی واوبجا آورد.

آن روز بر دلم درِمعنی گشوده شد

کز ساکنان درگهِ «پیر مغان» شدم

ازآن به دیرِ مغانم عزیز می دارند

که آتشی که نمیردهمیشه دردل ماست

🌿━━━━━━🌿

گرت هواست که چون جم به سـّرِغیب رسی

بـیـا و همدم جـامِ جـهـان نما می‌بـاش

اگرتورا میل و آرزو براین است و قصد داری همانندِ جمشید از اسرارِ غیب آگاهی یابی، جهد کن تا جامِ جهان نما (جامِ شراب، کنایه ازدل عارفِ روشن ضمیر) را به دست آوری .

"جامِ جم" درحقیقت همان جامِ جمشیداست، به اعتبارِ اینکه می گویند جمشید بود که شراب را برای اوّلین بار ساخت ونوشیدوبه رازِسرمستی واقف گشت.

باآگاهی ازاین راز اسرارِ هستی براو پدیدار شدوازآن پس "جامِ جم"به جامِ آگاهی بخشی شهره گردیدو "جامِ جهان‌نما" تقریباً از قرن ششم به بعد در ادبیات ایران زمین به "جام جم" مبدّل شد.

در شاهنامه از"جامِ کیخسرو" سخن گفته شده، جامی که کیخسرو در آن می‌نگریست و به اسرارِ هستی دست می یافت .

به روایتی دیگر جمشید، کلیم الله اوّل (وندیداد) است. پادشاهیست که پیش از حضرتِ زرتشت می زیسته و اهورامزدا با او گفتگو کرده است.این جام، جامیست که عاملِ معرفت و واسطه بین جمشید و اهورامزدابوده است .

"جام جم" _ "جام جهان‌نما" - "آیینه‌ی اسکندر"در دیوانِ حافظ،کنایه ازدلِ عارفِ کامل وسالکِ به منزل رسیده هست،همچنین به معنایِ جام شراب نیزمی باشد.

آیینه یِ سکندر جامِ می است بنگر

تابرتوعرضه دارد احوالِ ملکِ دارا

🌿━━━━━━🌿

چو غنچه گرچه فروبستگی‌ست کارجهان

تو همـچو بـاد بهـاری گره گشا می‌باش

اگر چه کارِ روزگار همانندِ غنچه فروبستگی (گِره دار) وبا ایهام وابهام وپیچیدگی همراه است، تومتفاوت ومنحصربفرد باش و مانندِ بادِ بهاری که گره ازغنچه باز می گشایدو آن راشکوفا می‌کند، گره از کارِ مردم باز کن و در رفع ِگرفتاریِ آنها کوشاباش.

صدهافرشته بوسه برآن دست می زنند

کزکارِ خلق یک گرهِ بسته واکند

🌿━━━━━━🌿

وفـا مـجـوی ز کس ، ور سخن نمی‌شنوی

به هـرزه طـالب سیمرغ وکیمیـا می‌بـاش

سیمرغ : پرنده‌ای افسانه‌ای که گفته‌اند زیستگاهش قلّه‌ی قاف بوده است.

"سیمرغ" و "کیمیا" هردو افسانه و دست نیافتنی وغیرِ واقعی‌اند و حافظ می‌خواهد بگوید "وفـا" نیز در این زمانه دست نیافتنی است .

به هرزه : به بیهودگی، به بی پایه واساس بودن

معنی بیت:

وفای به عهد و پیمانِ درست از مردمِ زمانه سراغ ندارم ،اگر این حرف را قبول نداری و انتظار داری از مردم وفاداری ببینی، انتظاری بیهوده است همچنانکه انتظارِیافتن سیمرغ و کیمیا،انتظاری بیهوده وبمانندِ آب درهاون کوبیدن است.واقع بین باش ودل به افسانه وقصه های دروغین وبی پایه واساس مبند.

جنگِ هفتادو دو ملّت همه راعذربنه

چون ندیدند حقیقت رهِ افسانه زدند

🌿━━━━━━🌿

مـُریـدِ طـاعتِ بیگانگان مشـو حـافظ

ولـی معـاشـر رندان پـارسـا مـی‌بـاش

رندان پارسا : ایهام دارد1_ رندان پاکدمن وپرهیزگاز 2_ رندان پارسی زبان وایرانی .

«رند» درنظرگاه حافظ کسی است که درمسیر رشدوآگاهی گام گذاشته وبارهایی ازقیدوبندهای دینی ودنیوی‌؛ درخلوص معصومیت وپاکی باطن خویش ذوب شده است. رندان دراین مکتب به رغم داشتن ظاهرگناه آلوده، پاکباطن ونیک کردار ونیک گفتارانند.

زمانی که آدمی، معصومیت ازلی راکه دردرون همگان؛ ازازل تاابد بوده کشف کرده وآن رابه روزسانی کندپرهیزگاری وپارسایی خودبخود دررفتاروکرداراونمایان میگردد نیازی به چیزی تحمیل کردن و وادارساختن خود به تمرینات سخت زاهدی نیست. آن خلوص که به او دست می‌‌دهد فضلیت پرورشی ودستکاری شده نیست. بی شک چنین فرزانه ای بدون ترس وواهمه همواره درمنزل آرامش وسکون ساکن خواهدبود.

زاهدان وقدیسان برعکس این موضوع، پیوسته باانجام رفتارهای سخت وآزارنده‌؛ سعی وتلاش می نمایندکه برای خود چهره ای پرهیزگاروباتقوا نقاشی کنند آنهاباتمام قدرت، ازترس ازدست دادن این مقام ساختگی؛ به شیوه های گوناگون حتی حقه بازی وتزویر متوسل می شوند تاازاین چهره ی نقاشی شده بشدت محافظت کنند. آنهانیک می‌دانند که اگر برای یک لحظه هم غفلت کنند، تمام تقوا وفضلیتهای پرورشی را از دست خواهند. آنها در سکون وخلوص ومعصومیت باطنی منزل ندارند، چهره ی قدیسانه ی آنها طبیعی نیست، چیزی مصنوعی و قراردادیست که بر خودشان تحمیل کرده‌اند.

پاکدامنی ومعصومیت ازلی، هرگزنیازی به دستکاری و محافظت ندارد وموقوف هدایت غیبیست همانگونه که نفس کشیدن ما‌‌‌؛ گردش خون دردرون ما؛ تپیدن قلب ما وبسیاری ازفعالیتهای درونی ما؛ هیچ نیازی به تلاش ودستکاری بیرونی ندارند.

معنی بیت: ای حافظ :

پیرو وتابعِ بیگانگان (خارجیان-تازیان-غیرِایرانیان) مباش وفریفته ی تبلیغاتِ آنها مشو،بلکه معاشر وهمنشینِ رندان (آزادگان و وارستگانِ) پارسیان (ایرانیان اصیل) باش وبه آداب ورسومِ فرهنگِ اصیلِ ایرانی رفتارکن.

حافظ نیز همانندِ فردوسی،به فرهنگِ اصیلِ ایرانی، علاقه ی خاصی داشته وهمیشه این احساسِ خویش را درهرفرصتی که دست می داده ابراز می نمودواین ویژگی یکی ازهمان دهها ویژگیِ رازِ ماندگاری و محبوبیتِ آن حضرت است.

تازیان را غمِ احوالِ گران‌باران نیست

پارسایان مـددی تا خوش و آسان بروم

تازیان یعنی عربها و پارسایان یعنی اهالی فارس ومردمانِ اصیل ایران زمین .

یا:خوبانِ پارسی گو بخشـنـدگانِ عـمـرنـد

سـاقی بـده بشـارت رنـدانِ پـارســا را

گرم نه پیرمغان دربه روی بگشاید

کدام دربزنم چاره ازکجاجویم؟

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۳۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۳۱:

 

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

بـه تـیـغـم گـر کـُشَـد دسـتـش نـگـیـرم

و گـر تیرم زنـد ، مـنـّت پـذیـرم

حافظ دلی عا‌شق پیشه داشت وعشق ازنظراو قائم به شخص مشخصی نبود ودرحقیقت هرازچندی اززیارت عشقی به زیارت عشقی دیگر وازقلّه ای به قلّه ی دیگرمی رفت واندرون خویش راباعشقبازی، لطف وصفایی دیگرمی بخشید وطبع جوشان وعواطف خودرا دچارچالش احساسات برانگیزمی نمود. شاعری همچون حافظِ شیدا وبیقرار، بایدکه زندگانی خودرابرمدارعشق ودلدادگی نهاده وروزهای زندگی راعاشقانه سپری کند تاتوانسته باشد شعربسراید، آوازبخواند وفشارهای روزمرّه ی زیستی راتحمل کند.

درنظرگاه حافظ اگرچه طریق عشق طریقی خطرناک وصعب العبور ودردانگیز است لیکن باید زندگی راعاشقانه سپری کرد چاره ی دیگری نیست چراکه زندگانی براساس مصلحت گرایی ومنطق وعقل هیچ لطفی ندارد. اگرزندگانی بربسترعشق جاری شده باشد خواهی توانست جاودانگی وسعادتمندی رادرلحظه لحظه ها تجربه کنی،دل عاشق بسان رودخانه ای ازشعرهای جهان، زیبائیها ولطافتهای خیال انگیزی بی مانندی دارد ومی تواند پیرامون خویش رانیز لطف وصفایی دیگرببخشد.

بعضی ها بـه "بـه تـیـغـم گـر کِـشـد"می خوانند که هردو درست است.به تیـغ کشیدن" به همان معنای کـُشتن است ، مثل : "به میخ کشیدن" ، "به صـُلاّبه کشیدن" .

اگر معشوق با شمشیر قصدِکشتنِ مرا بکـُند مانعش نمی‌شوم و چنانچه بخواهد با تیر مرا بـزند بادل وجان وباکمالِ منّت درخواستِ اورامی پذیرم.هرضربه ای که ازجانبِ دوست برمن واردشود،کرم واحسانِ دوست هست ومن بارغبت پذیرایِ آن خواهم بود.چراکه کشته‌یِ معشوق ، زنده وجاوید است وهرعاشقی آرزو دارد به این مقامِ والا نایل گردد.

زیـرِ شمشیـرِ غمش رقص کنان بـایـد رفت

آن که شـد کـُشته‌ی او نیک سر انجام افتاد

🌿━━━━━━🌿

کـمـانِ ابـرویـت را گــو بـزن تـیـر

که پـیـشِ دسـت و بازویـت بـمـیـرم

دراینجاشاعربارندی ازمعشوق می خواهد با "ابروانی" که به کمان تشبیه شده،تیر بزندتابه ظاهرشاعرپیشِ معشوق جان به جان آفرین تسلیم کند.لیکن روشن است که "تـیـر زدن" کنایه از "غمزه" و "غمزه" کنایه از تـوجّه و عنایتِ معشوق است وعاشق قصد دارد بااین ترفند ازتوّجهِ معشوق بهره مندگردد.عاشق همیشه تشنه ومشتاقِ نگاهِ یاراست، حتّی اگر ازابرویِ کمانِ یار تیرببارد،ازاشتیاق پِلک نمی زند تاتیرها برچشمانش نشیند وبه خطا نرود.

دل که از نـاوکِ مژگانِ تـو در خون می‌گشت

بـاز مشتـاقِ کمـانـخـانـــه‌یِ ابـرویِ تـو بـود

🌿━━━━━━🌿

غـــمِ گـیـتـی ، گــر از پـایـــم در آرد

بـجـز سـاغـر ، کـه بـاشـد دستگیرم ؟!

اگر غم واندوهِ دنیا مرا از پا بیاندازد و ناتوانم کند،به غیراز جامِ شراب چه چیز وچه کسی می‌تواند کمکم کند و دستِ مرابگیرد؟ .

معمولاً "سـاغـر" را به دست می‌گیرند، امّاشاعردر اینجا سخنِ حافظانه ای گفته و این بار : "ساغر" خود دست گیرنده و یـاور شده است !. واز طرفی دیگر "شراب" که مردافکن است و انسان را از پـا می‌اندازد، دراینجا از "پای افتاده" را از زمین بـلند می کند.!
درحالت مستی تحت تاثیرات مادی مانند الکل وغیره یا مستی تحت تاثیرات معنوی مانند نیایش خالصانه وغیره، ذهنِ حیله گر، منفعت طلب ومصلحت اندیش که بی وقفه فعّال بوده برای مدتی خاموش شده وازکارمی افتد وذات پاک ادمی فرصت تجلّی پیدامی کند واحساسات طبیعی به ویژه راستگویی برانگیخته می شوند ووجودآدمی سرشاراز سرخوشی وسُرور وشادمانگی می گردد. 

چون نقشِ غم زدورببینی شراب خواه

تشخیص کرده ایم ومداوا مقّرر است

🌿━━━━━━🌿

بـر آی ای آفـتـابِ صــبــح امـّیـــد !

کـه در دستِ شـبِ هـجـران اسـیـرم

برآی : نمایان شو ، طلوع کن

"آفتاب" استعاره از چهره‌یِ دوست است

ای چهره‌یِ درخشنده یِ محبوب بتاب ،نمایان شو که من در سیاهی وظلمتِ هجرانِ تـو گرفتارشده ام، روزگارِ سیاهِ مرا به انوارِ رخسارت روشن کن .

دراین شبِ سیاهم گم گشت راهِ مقصود

ازگوشه ای برون آی ای کوکب هدایت

🌿━━━━━━🌿

بـه فـریـــادم رس ای پـیــر خـرابـات

بـه یـک جـُرعه جـوانم کن کـه پـیرم

"پـیـرِخرابات" یا پیرمیکده یا باده فروش استعاره ازمرشدو راهنماو عـارفِ روشن ضمیر یاهمان پیرمغان است. باده فروش بودن ِ این پیر وشخصیّت خیالی، بسیارهوشمندانه ورندانه طرّاحی شده ودو نکته ی ظریف حافظانه دردل خود دارد.
اوّل آنکه وقتی آدمی اززبان "باده فروش ِ به ظاهر گناهکار" فضایل اخلاقی مانند "رازداربودن، عیب خَلق پوشیدن وغیره" رامی شنود به مصداق  هر چه ازدل برآید….بردل می نشیند وتاثیر بیشتری نسبت به کلام واعظ وزاهدریاکاردارد برای اینکه "باده فروش" هیچ نفع شخصی دربیان لطایف اخلاقی ندارد اما واعظ منافع شخصی خودرانیزبابیان لطایف اخلاقی دنبال  می کند چراکه معاش وگذران زندگیِ واعظ ازطریق "فروش مفاهیم اخلاقی،فروش دین وفروش کالاهائیست که پس ازمرگ بدستمان خواهدرسید" می باشد  وقطعاً به همین دلیل سخنان اونیزبرآمده ازدل نخواهد بود. 
دوم اینکه: حافظ با نسبت دادن "باده فروشی" به پیرفاضل خیالی خود، می خواهد اورا درست درنقطه مقابل واعظِ ریایی و زاهدِزُهدفروش  قراردهد و با نقل قول مفاهیم اخلاقی اززبان او درواقع خوش قلبی وفرهیختگی ِ باده فروش را به رُخ زاهدِ زُهدفروش می کشد ودرگوش دلش فرومی خواند که:
"ببین که پیرمیکده به رغم باده فروشی وارتکاب گناه، صاحب چه صفت نیک و چه مرام پسندیده ای هست؟ توبا زُهدفروشی وتقوای ظاهری، به بدبینی وعیب خَلق دیدن رسیده ای امّا اواگرچه مِی فروش است وازنظر تو گناهکار،  لیکن به "اهمیّت عیب پوشی دیگران ونیک بینی" نایل شده وبراین باوراست که عیب پوشیدن ازفضایل اخلاقیست !! 
دلیل دیگری که حافظ سعی دارد اخلاقیّات واصول مسلکِ حافظانه را اززبان "باده فروش" مطرح سازد این است که اساساً بخشی از رسالتِ حافظ، راهنمایی وهدایتِ  ره گمکردگان، دین گریزان ودل شکستگانیست که بنابه دلایل گوناگون دچار سرخوردگی شده،امیدازکف داده ویا ازآغوش اجتماع به خرابات رانده شده اند. بی تردید برای چنین قشرروان رنجور و زیان دیده، "باده فروش"ِ خوش بین وعیب پوش درقیاس با واعظ وزاهدریایی،  یک پناهگاه آرامبخش ویک شخصیّت محبوب ودوست داشتنیست.
رازبی ریایی ِ" باده فروش" دراین است که او هیچ نیازی به تقلّب وریاکاری ویا وانمودکردن به تقوی وپرهیزکاری ندارد چراکه اوازهمان آغاز کارباده فروشی، پیه ی آتش دوزخ را بر جان خویش مالیده وهمانند قمارباز پاکباخته ایست که دست ازهمه چیزشسته و تنها به امید  لطف وکرم واحسان خداوندی نشسته است. بنابراین چنین شخصیّتی خودبخود عاری از ریاکاریست ومسلماً کلام او برای رندان باده نوش وخراباتیان دلپذیر ودلنشین ترازکلام واعظ ریاکاراست

معنی بیت: 

عاشق در روزگارِ سیاهِ هجران،دروضعیّتِ ضعف و ناتوانی ونابسامانی بسرمی برد واز پـیـرِخرابات استمداد می طلبد."پـیـر" دراینجا به معنایِ پـیـر سال و ماه نیست ، "پـیـر" کنایه از ، فروماندگی،درماندگی وناتوانیست. ازپیرخرابات استمدادمی طلبدتامرهمی بردرد اوگذارد جرعه ای شراب می خواهد تا بیاساید وطراوت وشادابی به دست آرد.

هرچند پـیـر و خسته دل و ناتـوان شـدم

هر گه که یـاد روی تـو کردم جـوان شدم

من پیرِ سال وماه نیم یاربی وفاست

برمن چوعمرمی گذرد پیر ازآن شدم

🌿━━━━━━🌿

به گیسـوی تو خـوردم دوش سوگند

که مـن از پای تـو ســر بــر نـگیرم

دیشب به گیسویِ تـو سوگند خوردم (عهدوپیمان بستم)که پیوسته پیرو و تابعِ تـو باشم وهرگز سرِ تسلیم از پایِ تو برندارم. الحق معماریِ حافظ درچینشِ کلمات وایجادِ هماهنگی وهمخوانیِ بینِ آنها وسازگاریِ معانیِ عبارات درحدِّ اعجاز است.بااندکی دقّت درپس زمینه یِ این عبارتِ ساده ،ملاحظه می شودکه چه تصویرِ زیبا وخیال انگیزی نقش بسته است. تصویری که درآن گیسویِ بـلـندِ یارآنقدربلنداست که سر بر پشتِ پایِ او نهاده ،وعاشقِ دلداده نیز به همین صورت سرِتسلیم برپایِ معشوق گذاشته وعهدبرمی بنددکه همواره مطیع وفرمانبردارِ اوخواهد بود .

چونافه بردلِ مسکینِ من گره مفکن

که عهدباسرِزلفِ گره گشای توبست

🌿━━━━━━🌿

بـسـوز ایـن خـرقـه‌یِ تـقـوا توحـافـظ !

کــه گــر آتـش شــوم ، در وی نـگــیـرم

خرقه‌یِ تقوا سوزاندن یعنی ترکِ ریـاکاری کردن

درنظرگاهِ حافظ "تظاهر به دینداری وریاکاری" از زشت ترین ومنفورترین رفتارهاست. اوتمامِ عمرخودراصرفِ مبارزه بااین پدیده یِ منحوس کرده ودراغلبِ غزلیّاتش به عاملینِ آن تاخته است.

ای حافظ : این دَلـقِ پـرهیزکاری ونشانه یِ ریـا کاری را بـسوزان و ازخود دورکن، این خرقه آنقدر کثیف وشوم است که اگر من یک پارچه آتش هم بشـوم رغبت نمی کنم آن رادربگیرم!

من این دلقِ مرقّع رابخواهم سوختن روزی

که پیرِ می فروشانش به جامی برنمی گیرد.

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۲:۲۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۱۵:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

به غیرازآنکه بشددین ودانش ازدستم

بیا بگوکه زعشقت چه طَرف بربستم

حافظ دلی عا‌شق پیشه داشت وعشق ازنظراو قائم به شخص مشخصی نبود ودرحقیقت هرازچندی اززیارت عشقی به زیارت عشقی دیگر وازقلّه ای به قلّه ی دیگرمی رفت واندرون خویش راباعشقبازی، لطف وصفایی دیگرمی بخشید وطبع جوشان وعواطف خودرا دچارچالش احساسات برانگیزمی نمود. شاعری همچون حافظِ شیدا وبیقرار، بایدکه زندگانی خودرابرمدارعشق ودلدادگی نهاده وروزهای زندگی راعاشقانه سپری کند تاتوانسته باشد شعربسراید، آوازبخواند وفشارهای روزمرّه ی زیستی راتحمل کند.

درنظرگاه حافظ اگرچه طریق عشق طریقی خطرناک وصعب العبور ودردانگیز است لیکن باید زندگی راعاشقانه سپری کرد چاره ی دیگری نیست چراکه زندگانی براساس مصلحت گرایی ومنطق وعقل هیچ لطفی ندارد. اگرزندگانی بربسترعشق جاری شده باشد خواهی توانست جاودانگی وسعادتمندی رادرلحظه لحظه ها تجربه کنی،دل عاشق بسان رودخانه ای ازشعرهای جهان، زیبائیها ولطافتهای خیال انگیزی بی مانندی دارد ومی تواند پیرامون خویش رانیز لطف وصفایی دیگرببخشد...

طـَرْف بربستن : سود جستن –نفعی به دست آوردن . شاعر بارندی وبازبانِ حافظانه، گلایه می کندتاشاید که در کانون ِتوّجه معشوق زمینی خود قرارگیردمی فرماید :

من در عشق تـو جز از دست دادنِ دین و دانش، هیچ سودی ونفعی نبرده ام بیا خودت ملاحظه کن وببین که چه چیزهایی ازدست داده ام درحالی که هیچ ازنعمت وصالِ توبهره ای نبرده ام. اوبایادآوری وبازگویی چیزهایی که ازدست داده، قصدِتحریک سازی وجریحه دارنمودن احساساتِ یار رادارد تااوراواداربه واکنش نماید. کیفیت وچگونگی واکنش اهمیتی ندارد همین که توجه معشوق به سمت عاشق جلب شود عاشق کامیاب خواهدشد.

سایه ای بردلِ ریشم ای گنجِ روان

که من این خانه به سودایِ توویران کردم

🌿━━━━━━━━━━🌿

اگرچه خرمن عمرم غـم تو داد به باد

به خاک پای عزیزت که عهدنشکستم

عمر به خرمنی تشبیه شده که غمِ هجران برباد داده است. معنی بیت: اگر چه عمرم در راهِ غمِ عشقِ تـو سپری شد،بااین همه به خاکِ پایِ عزیزِ تو سوگند می‌خورم که عهد و پیمان با تـو را نشکسته ام وبی وفایی نکرده ام وهرگزنخواهم کرد.

حافظِ گمشده اَت راباغمت ای یارِ عزیز

اتّحادیست که درعهدِ قدیم افتادست

🌿━━━━━━━━━━🌿

چوذرّه گرچه حقیرم ببین به دولت عشق

که درهوای رُخت چون به مِهر پیوستم

حافظ هرجاکه گلایه ای کرده وازفقیری وبی چیزی وازدست دادنِ دل ودین ودانش شکوه ای نموده، بلافاصله به بهره مندی ازدولتِ عشق نازیده وبا افتخار وغرور ازاین موهبتِ الهی یادکرده است.یکی ازویژگیهای خاص حضرت حافظ،این هست که مفاهیم ومواردعرفانی رابارخدادهای معمولی زندگانی درهم آمیخته ومحصول جدیدو پرطرفداری راارائه نموده است. قبل ازحافظ مفاهیم وموضوعات عرفان متعلّق به طبقه خاصی بود موضوعات باجملات پیچیده وکلمات سنگین وبعضاًنامفهوم مطرح می شد طوری وانمود می کردندکه مردم عامی ظرفیت درک وفهم مفاهیم عرفانی راندارندوبرای آشنایی بانکات عرفان ومعرفت بایدهفت خان رستم راپشت سرگذاشته ووسختیهاومرارتهای زیادی راتحمل کنند! اماحافظ باارائه ی یک مسلک جدیدوبینشی نو، عرفان را ازانحصار مافیای متعصّبین وقشریّون خارج کرد واین فاصله وجدایی راازبین برد. حافظ بامهارتی ستودنی، بارفت وبرگشتهای پی درپی ازعشقهای زمینی به عشقهای آسمانی وعرفانی درغزلیات خود،مردم عادی وحتی رندهای لااُوبالی وبی قیدوبند رابالطایف عرفانی آشتی داد واین امکان وامیدواری رافراهم نمودکه درمسئله ی معرفت وعرفان، عام وخاص وجودندارد وچه بساممکن است یک رند شرابخوارلاابالی با زمرمه ی یک ترانه به سرمنزل مقصود برسدومتقابلاً این امکان نیزوجودداردکه کسی باهفتادسال سابقه ی عبادت وپرهیزگاری سرانجام نیکی نداشته باشد. ازهمین روست که درغزلیّات حافظ پی درپی شاهداین هستیم که یک بیت درموردیک بحث مفصّل عرفانی همانند این بیت ،سخن گفته می شود ودربیت دیگر ازاحوالات رفیق گرمابه وگلستان سخن پیش می آید این همان توانمندی بی نظیر حافظ است که مخاطبانش رامیهمان یک سفرزمینی_ آسمانی می کندتاهمگان درهرسطحی که قراردارند بامشاهده وآشنایی با زیبائیهای مسیربیداری، به راحتی توانسته باشندسطح کیفیت زندگی، نمازونیایش وعشقهای زمینی خودراافزایش داده وازفیض لذتهای عرفانی بهره مندگردند. 

مِهر: خورشید

اگر چه مانندِ غبارِ کوچکی بی چیز وبی مقدار هستم ، امّا به یُمنِ عشق در آرزویِ دیدنِ رخسارت بـه خورشید پیوسته‌ام ،ازدولت عشق توبه جایگاهِ والایی رسیده وهمچون ذرّه ای به آفتاب وصل شده ام.

به هواداریِ اوذرّه صفت رقص کنان

تالبِ چشمه ی خورشیدِ درخشان بروم

🌿━━━━━━━━━━🌿

بیارباده که عمریست تا من از سراَمن

به کُنج عـافیت ازبهر عیش ننشستم

معنی بیت: شراب بـیاور که من دیر زمانیست فرصتی پیدانکرده ام باخیالی آسوده و آرام در گوشه‌ی سلامت به خوشگذرانی و عیش وعشرت بپرداز‌م . من برای رسیدن به معشوق لحظه‌ای آرام و قرار نداشته ام شراب بیاورتااندکی بیاسایم.

نخفته ام زخیالی که می پزد دلِ من

خمارِ صدشبه دارم شرابخانه کجاست؟

🌿━━━━━━━━━━🌿

اگرزمردم هشیاری ای نصیحت گو

سخن بخاک میفکن چراکه من مستم

سخن به خاک میفکن: بیهوده به خودت زحمت مده که من گوش شنیدن نصیحت ندارم.

معنی بیت: ای نصیحت‌گو! تو مصلحت اندیش وعقل گراهستی ومن عاشق، اگرقصدداری با نصیحت کردن مرا ازپرداختن به عشقبازی بازداری، نتیجه ای نخواهی گرفت ارزشِ خود را نگهدار وخاموش باش. زیرا که من مستِ میِ عشقم و هرچه توبگویی به گوشِ من فرونخواهد رفت وسخنانِ تو به خاک خواهد افتاد.

به آدم مست هر چه بگویی متوجّه نیست اودرعالمیست که ازفضولی نفس خویش نیز فارغ گشته وبه قلمرو بی ریایی وراستی رسیده است. 

"مردم هشیار" همان مصلحت اندیشان و هواداران عقل ودانش ودفتر هستند. از نظر عرفا و عاشقان به ویژه حضرتِ حافظ ،اینان راه گم کرده ، ناپخته وخامانی هستند که قادر به درک وفهمِ مراتبِ عشق نیستند.

خداراای نصیحتگو حدیث ازساغر ومی گو

که نقشی درخیالِ ما ازاین خوشتر نمی گیرد

🌿━━━━━━━━━━🌿

چگونه سرزخجالت برآورم برِدوسـت

که خدمتی به سزا برنیامد ازدستم

دوست دراینجا می تواند خداوند، پیرمغان، یا هرکس دیگری بوده باشد، حافظ به عمد، دوست را درپرده ابهام موردخطاب قرارمی دهد تاهرکسی توانسته باشد مطابق درک ودانش ونیاز خویش، خداوند یاهرکسی دیگر راجایگزین کرده وازاین مضمون ناب بهرمندگردد. 

عاشق حقیقی همیشه خودرابدهکارمی پندارد او می خواهد برایِ معشوق خدمتی شایسته انجام دهد هرخدمتی هم کرده باشد باز شرمساراست ودوست دارد خدمتی بیشتر، بهتر و شایسته ترانجام دهد.

معنی بیت: چگونه می‌تـوانم درمقابلِ معشوق از خجالت وشرمندگی سربرآورم؟ من که نتوانسته‌ام خدمتی شایسته‌ ودر خور ِ شأن ومنزلتِ اوانجام دهم .

دل دادمش به مژده وخجلت همی برم

زین نقدقلبِ خویش که کردم نثارِدوست

🌿━━━━━━━━━━🌿

بسوخت حافظ وآن یـار دلنواز نگفت

که مَرهمی بفرستم که خاطرش خَستم

خستم: رنجیده وآزرده نمودم

حافظ درآتشِ هجرانِ آن یـارِ مهربان و دلنواز سوخت امّا شگفتابا این همه مهربانی که یاردارد هیچ توّجهی به ما نکرد!.او بااینکه خاطرِ مارا رنجور ومجروح ساخته هیچ نگفت که حال که دل و جانِ عاشقِ خودرا آزرده‌ام لااقل التفاتی کرده ومرهمی برزخمِ اوگذارم.

گفتم آه ازدلِ دیوانه یِ حافظ بی تو

زیرلب خنده زنان گفت که دیوانه ی کیست؟

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۳۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۸۲:

 

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

بـبـرد از من قرار و طاقت و هـوش​​​​​​​

بتِ سنـگیـن دلِ سـیمین بُناگوش

بعضی ازحافظ پژوهان، ازجمله استاد سعیدنفیسی براین باورندکه مخاطب بسیاری ازغزلهای عاشقانه ی حافظ، خانم جَهانْ‌مَلِک خاتون دختر جلال الدین مسعودشاه اینجو، شاهدخت و بانوی شاعر ایرانی است که در نیمه دوم سده هشتم هجری می‌زیست. او هم دوره با حافظ و عبید زاکانی بوده ومشاعره هایی بایکدیگر داشته اند. لیکن باتوجه به اینکه هیچ اسمی از وی دردیوان حافظ نیامده بنظر میرسد این برداشت صحت نداشته باشد. تنها دلیل استادنفیسی، مشابهت موضوعات غزل وهم قافیه وهم ردیف بودن تعدادی ازغزلهای دوشاعر می باشد. درصورتی که این دلیل نمی تواند سندی مطمئن بر روابط عاطفی این دوشاعربوده باشد. چراکه درآن روزگاران معمولا درمحفل شعرا یک وزن وقافیه ازسوی پادشاه یا ریش سفیدمحفل مطرح می شد وشاعران برهمان وزن وقافیه غزل می سرودند وباهم مشاعره می نمودندوقدرت نبوغ خویش رابه رخ یکدیگرمی کشیدند. بدیهی است که بااین شیوه، اغلب غزلهای شاعران ازلحاظ، مضمونها وموضاعات وهمچنین کلمات وواژه های انتخابی، تقریبا مشابه هم سروده می شد ودرنتیجه این ظن وگمان رادراذهان بعضی ایجادمی نمودکه این شاعران احتمالا باهمدیگر ارتباطات عاطفی داشته اند که اینچنین دریک ردیف وقافیه غزل سروده اند... 

عشق ازهرنوع که باشد چه نشأت گرفته ازبلوغ جنسی وچه برخاسته ازبلوغ روحی وغنای درونی وآگاهی، موهبتی الهیست وهیچ نعمتی والاترو ارزشمندتر ازعشق وجودندارد. دردوران خیال انگیزعاشقی، عاشق چه درهجران بوده باشدچه دروصلت، بی وقفه ازسوی خداوندگارعشق تحت حمایت است همواره به اوچیزی غریب ازغیب می رسد واوراسرمست ومسرورنگاه می دارد.

بُت سنگین دل :یارِ زیباروی ، استعاره از نگار و محبوبِ سخت دل و بی‌رحم

سیمین : نقره‌ای ، سفید ، بلورین

«بُناگوش» در اصل «بـُنِ گوش» است ، به نرمه‌ی گوش وقسمتی از گردن و چهره که در پایین واطراف نرمه‌ی گوش است ، گفته می‌شود.

معنی بیت:

عقل و توان وتاب و آرامش مرا، دلبرِ سنگ دلِ گردن بلورینی ،برباد داده است .

رشته یِ تسبیح اگربگسست معذورم بدار

دستم اندردامنِ ساقیِ سیمین ساق بود...

🌿━━━━━━🌿

نگاری ، چابکی ، شـَنـگی ، کلـه‌دار

ظریفی ، مَه‌وشی، تـرکی ، قباپوش

درادامه یِ بیتِ بالا، شاعردرحالِ شرحِ شمایل وبیانِ رفتارهایِ دلبرانه یِ معشوقِ غایبِ خویش است ومی فرماید: کسی که قرار ازکفِ من برده چنین صفاتی دارد: دلبری چالاک ، تندحرکات ، شوخ و شیرین ‌رفتار است.اودرعین سرکشی و تکبّر،باحشمت وجلال و ظریف و لطیف ، نکته‌سنج و مانندماه زیباست .

قباپوش وکله دار: نشانه ی بزرگ‌زادگی ، شاهزادگی ، آراستگی و زیباپوش بودن است.

قبایِ حُسن فروشی تورا بَرازَد وبس

که همچوگل همه آیینِ رنگ وبوداری

🌿━━━━━━🌿

ز تــابِ آتـشِ سـودایِ عـشـقـش

بـسـانِ دیـگ،دایـم می‌زنم جوش

تاب : گره ، پیچ ، توانایی ، طاقت ، در اینجا به معنی شدّتِ گرماست.

سودا :معامله ، در اینجا به معنی تخیُّل و فکر وخیال است .

به سببِ عشقی که شاعردچارِآن شده، به مانندِ دیگی برسرِآتش است که ازشدّت گرما هرلحظه درجوشش است.فکروخیالِ عشق،آتشی دردرونش افروخته وجان ودل ِاورامی سوزاند.

زدلگرمیِّ حافظ برحذرباش

که داردسینه ای چون دیگ جوشان

🌿━━━━━━🌿

چـو پـیـراهن شوم آسـوده خاطــر

گرش همچون قـبـا گیـرم در آغوش

چنانچه همانندِ قبا یار رادرآغوش بگیرم آنگاه مثل پیراهن که بی واسطه وبی هیچ مانعی به بدنِ یارچسبیده آسوده خاطرخواهم گشت.دراینجایک نکته ی حافظانه وجود دارد وآن اینکه :

شاعر آسودگیِ خاطرِ ایده آلی راهدف قرارداده ودرسرمی پروراند. اوخوب می داندکه پیراهن ازنظرِ فیزیکی نزدیکترین شئ به بدنِ شخص است (درقدیم زیرِپیراهن هیچ لباسی نمی پوشیدند وپیراهن به بدنِ شخص می چسبید.)

پس از نظرگاهِ یک عاشق، آسودگیِ خاطرِ پیراهن که همیشه بابدنِ محبوب درتماس است والاترین بهره مندیست وهر عاشقی آرزو دارد به این فیض نایل گرددو به معشوق ازهمه چیز وهمه کس نزدیکترباشد.

امّاحافظ عاشقی ادیب وفرزانه هست وبراساسِ شناختی که ازاوداریم ،هرگز درمقامِ عاشقی ازحیطه یِ ادب خارج نشده وهمیشه حرمتِ یار رابه زیباترین نحونگاه داشته است.بااینکه او درحقیقت همان فیض پیراهن چسبیده به بدنِ یار راطلب می کند،امّابا رعایتِ ادب واحترام،یک گام عقب ترگذاشته ومی گوید:

چنانچه محبوبِ خویش را مثل یک قبا(با درنظرداشت اینکه اززیرقباپیراهن می پوشند) دربربگیرم،خاطرِمن هم همانندِ پیراهن که بی واسطه با بدنِ یار در ارتباط است به آسایش می رسد.به عبارتی دیگر :

اگر "پیراهن شدن" وبرتن دوست نشستن میّسرنیست من به "قبا شدن" واورا دربرگرفتن خرسندم. زیرا اندک لطف نیز ازجانب دوست درنزدِ عاشق بسیار زیاداست.

یارباماست چه حاجت که زیادت طلبیم

دولتِ صحبتِ آن مونسِ جان مارابس

🌿━━━━━━🌿

اگـر پوسـیـده گـردد استخـوانم

نـگـردد مِهـرش ازجانم فراموش

حتّی اگراستخوانهایم پوسیده شود(بانظرداشتِ اینکه مدّت زمانِ زیادی طول می‌کشد تا استخوان پوسیده گردد) ، می‌خواهد بگوید که پس از مرگم نیز مهرِ ومحبّتِ محبوب از جانم بیرون نمی‌رود .

چنین که در دلِ من داغِ زلفِ سرکشِ اوست

بنفشه زارشود تربتم چو درگذرم

🌿━━━━━━🌿

دل و دینم ، دل و دینـم بـبـرده‌ست

بَرو دوشش،بَر و دوشش،بَرو دوش​​​​​​​

بـَر : سینه ، آغوش

دوش : کتف ، شانه

در این بیت آرایه یِ تکرار وجود دارد ، «تکرارِ یک واژه وترکیب» به منظورِ تأکیدِ بیشترصورت می پذیرد . شانه و سینه‌ی بلورینِ محبوب، دین و دل و عقلم را ربوده وبرده است.من مدهوشِ آن شمایلِ دلبرانه یِ معشوق هستم.

چشمم ازآینه دارانِ خط وخالش گشت

لبم ازبوسه ربایانِ بَر و دوشش باد

عجیب ترین واسرارآمیزترین پدیده درجهان هستی همین عشق هست آنچه که مختصراً باید ازاین موضوع درنظرداشت این هست که:  عشق هرگز ایستا وثابت نیست جریانی زنده وپویاودرگردش است هیچ قانونی نداردکه حتماً بایداین رابطه ی بین دونفر دائمی باشد چراکه عشق قائم به شخص مشخصّ نیست یک عاشق راستین ممکن است امروز عاشق این شخص شده وفردا عاشق شخص دیگری شده باشد یعنی اززیارت عشقی به زیارت عشقی دیگررفتن. بنابراین آنچه که اهمیت دارد خودماهیـت عشق است که  بایدهمواره جاری وپویاوتازه باشد نه شخص. اماغالب مردمی که خودراعاشق می نامند برعکس عمل می کنند سعی می کنندباپیداکردن ترفندهاوحیله های پیچیده ،طرف مقابل رابه مالکیّت وسلطه ی خویش درآورده وکاملاً اوراتصاحب کنند! غافل ازاینکه درصورت موفقیّت در تصاحب دیگری، عشق راازدست می دهند!

🌿━━━━━━🌿

دوای تـو ، دوایِ توست حـافــظ

لب نوشش لب نوشش لب نـوش

دوباره "آرایه یِ تکرار" تکرارشده است:

ای حافظ "لبِ شیرینِ معشوق" تنهانوشدارویست که درد تو را مداوا می کند. علاج درد تو فقط وصالِ یار است وبس.

قندِ آمیخته باگل نه علاجِ دل ماست

بوسه ای چندبیامیز به دشنامی چند

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۳۲ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۵:

https://rezasaghy.blogfa.com/

به کوی میکده یا رب سحر چه مشغله بود

که جوش شاهدوساقی وشمع ومشعله بود

«میکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.

باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسل به باده های دست ساز خودشده است

🌿━━━━━━🌿

میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.

گواراترین و گیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. البته عشق نه به معنای امروزی که کاملاتحریف شده ومفهوم اصلی خودراازدست داده است. اغلب رابطه های به اصطلاح عا‌شقانه که درمیان مردم رواج دارند خالی ازعشق بوده وبه پشتوانه ی نیازهای جنسی ویاگریزازتنهایی وپناه آوردن به دیگریست. درچنین عشق های کذایی هریک ازطرفین سعی درتصاحب ومالکیت یکدیگر دارند وآزادی همدیگرراتباه ساخته وطرف مقابل رازندانی خویش می کنندوسپس انتظاربیهوده دارندکه عشق بین آنهاتداوم داشته باشدغافل ازاینکه عشق بین زندانی وزندانبان امریست محال ومضحک، وخیلی زود تبدیل به انزجارمی گردد.

🌿━━━━━━🌿

درعشق حقیقی که نه ازبلوغ جنسی بلکه ازبلوغ روحی، آگاهی وغنای درونی نشٱت می گیرد تصاحب کردن وتملیک وجودندارد وبجای آن بخشیدن ورهاکردن ومحبت بی قیدوشرط است که تداوم رابطه رامیسر وجاودانه می سازد.

دراین چنین عشقی، درجریان ملاقاتهای عاشق ومعشوق شرابی گیراو گوارا به عمل می آید بدین معناکه وقتی یک عاشق صادق درمحضرمعشوق حضورپیدامی کند زمان متوقف شده و بین آنهااتفاق غریبی رخ می دهد، به هر دوی آنها ازغیب چیزی اعطامیگرددوهردو رابه غایتِ خوشی وسرورمی رساند.

دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه راد مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد .

هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.

به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش

چنین که حافظ مامست باده ی ازل است

اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:

هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران(البته نه بصورت مطلق) به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.

🌿━━━━━━🌿

محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردومیکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.

درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...

 

به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایز شده است.

حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند. بگذریم....

 

دراین غزل ناب وزیبا ودلنشین، حضرت حافظ بی تردید درآرزو واشتیاق برپایی جشنی باشکوه درتالارکائنات با حضور ستارگان ساقی وشاهدان زیبا وتابش و تشعشع ماه پرفروغ معشوق بوده که اینگونه باشوروشعف دست بکارشده وباقلم جادویی خویش، جلوه ای ازسحرگاهان کارگاه هستی رابطرز خیال انگیزی به تصویرکشیده است. تصویری رویایی، روشن ورنگین ازضیافت وعیش ونوش عاشقانه درکوی میکده ی عشق که قصر فردوس برین را دراذهان آدمی تداعی می نمایدواین بشارت رابه همگان می دهد که بجای جستجوی بهشت، بهشت شدن راتمرین کنید وباعشقورزی صادقانه وشادمانه زیستن درهمین دنیا بهشت خودتان راپی ریزی کنید. 

مشغله : کار و بار - سرگرمی ، در اینجا به معنی سرو صدا ، غوغا و ولوله است .

جوش : هنگامه - ازدحام

شاهد : زیبا رو، محبوب ودوست داشتنی

مشعله : مشعل ، چراغدان - شمعدان

معنی بیت:

خداوندا.. . شگفتا.. نمی‌دانم در کویِ میکده ، سحرگاهان چه هنگامه ای خیال پرور باحضورگرم شاهدان وساقیان برپا بود؟ چه غوغایی شورانگیز به راه افتاده بود، همه جابا شمع و مشعل چراغانی وتزئین شده و همه دریک ضیافت باشکوه رویایی مشغول میهمانی وعیش وعشرت بودند.

صف نشینان نیکخواه و پیشکاران باادب

دوستداران صاحب اسراروحریفان دوستکام

هرکه این عشرت نخواهد خوشدلی بروی تباه

هرکه این مجلس نجوید زندگی بروی حرام

 

🌿━━━━━━🌿

 

حدیث عشق که ازحرف وصوت مستغنیست

به ناله ی دف و نی در خروش و ولوله بود

 

حدیث : قصه، داستان و روایت

مستغنی : بی نیاز

معنی بیت:

اگرچه برای شرح وبیان موضوعِ عشق هیچ نیاز ی به گفتگو ، بحث وسر و صدا و آواز نیست لیکن دراین مجلس(اشاره به مطلع غزل) بانگ ونوایِ نی ودف وسازهایی که درخروش وغلغله بودند بگونه ای رسا، سوزناک واثربخش بگوش جان می نشستندکه گویی درحال بازگویی داستانهای عشقی بودند. الحق که هرکدام راه بجایی داشتند.

مطربِ عشق عجب سازونوایی دارد

نقشِ هرنغمه که زدراه به جایی دارد

 

🌿━━━━━━🌿

 

مباحثی که در آن مجلسِ جنون می‌رفت

ورایِ مدرسه و قال و قیلِ مسئله بـود

 

 

مباحث : جمع مبحث ، جستارها ، گفتگو ها وموضوعات

مجلسِ جنون : محفلِ دیوانگان ،مجلسی که حاضران در عینِ آگاهی، از خود بی‌خبر بوده باشند ، استعاره از جمعِ مستان وعاشقان دراین بیت نیز همانندِ اغلبِ موارد، عقل و عشق در تقابلِ یکدیگر قرارداده شده ، در مدرسه بحث از مصلحت اندیشی ودانشِ تعقّل است و در مجلسِ جنون بحث از عشق و دلدادگی ومستیست ،

معنی بیت:

شدت شوروهیجان دردل وجان میهمانان تاحدجنون موج می زد گویی که همه مجنون شده باشند مباحثی عاشقانه بین آنان مطرح می شد که درهیچ مکتب ومدرسه ای مطرح نمی شود. موضوعِ سخن همه ازعشق بود و دلدادگی ودلباختگی.

طاق ورواق مدرسه وقیل وقال علم

درراه جام وساقی مه رو نهاده ایم.

 

🌿━━━━━━🌿

 

دل از کرشمه‌ی ساقی بشْکر بود ولی

ز نا مساعدی بختـش اندکی گِله بود

 

معنی بیت:

گرچه دلم از نازوادایِ معشوق که با حرکاتِ لطیفِ اعضایِ بدن و اشاره‌ی چشم و ابرو عنایت وتوّجه می نمودرضایت داشت و خوشحال و شکر گزار بود ، ولیکن از نا همراهی و نا موافقیِ بخت و اقبالش کمی گله‌مند بود. عاشقی مثل حافظ اشتهایِ سیری ناپذیری دارد وهرچه ناز وکرشمه ازمعشوق دریافت نماید باز هم تشنه یِ توّجه وعنایتِ بیشتر وبیشتروبیشتراست وهرگزسیرنمی شود. او معشوق رانه درمجلس ضیافت بلکه درخلوت فقط وفقط برای خودش می خواهد.

ازچارچیزمگذر گرعاقلی وزیرک

امن وشراب بی غش معشوق وجای خالی

 

🌿━━━━━━🌿

 

قیاس کردم و آن چشمِ جادوانه‌ی مست

هزار ساحر چون سامریش در گله بـود

 

"گَله" یعنی:رمه, گروه, دسته, رمه یِ‌گاو وگوسفند

"گِلَه : شِکوِه ،شکایت، همچنین درزبانِ ترکی به مردمکِ چشم وسیاهیِ آن"گیله" می گویند.

باتوّجه به معنیِ گله دراینجا می توان دو تعبیر برداشت نمود:

1 –به معنیِ رمه- جمع -گروه

آن چشمِ جادوگرِ خمارآلود را سنجیده ومقایسه کردم ، دیدم که هزار جادوگر مثلِ "جادوگرِسامری"که باسِحر وجادو مردم را گمراه نمود در چشمانش بصورتِ گلّه ای جمع شده بودند. یعنی چشمانش در سِحرانگیزی ازهزار ساحرِسامری برتر است

گویند یک نفر ساحردر غیابِ چهل روزه یِ موسی به کوه طور رفته بود و گوساله ای زرّین ساخته ودر درونِ آن لوله هایی کارگذاشته بود که با نسیم ملایم، صدای گاو تولیدمی کرد..... اوچنان بامهارت وتردستی این حیله راطرّاحی کرده بودکه برخی ازمردم ازموسی رویگردان شده وبه او گرویدند!

بانگِ گاوی چه صدا بازدهدعشوه مخر

سامری کیست که دست ازیدِ بیضا ببرد

2- به معنیِ سیاهیِ چشم

آن چشمِ همیشه مست ومخمور رادیدم ودست به مقایسه زدم، ودریافتم که از نظر افسونگری و سِحرآلودبودن، با هزار جادوگرِ همچون "جادوگرِسامری" برابری می‌کند گویی که دردایره یِ سیاهیِ چشمانش، هزار جادوگرِ سامری جمع شده بودند.

کرشمه ای کن وبازارِساحری بشکن

به غمزه رونق وناموسِ سامری بشکن

 

🌿━━━━━━🌿

 

بگفتم اَش به لبم بوسه‌ای حوالت کن

بخنده گفت کی‌ات بامن این معامله بود؟

 

گفت وشنودِ حافظ بامعشوقِ خویش همانندِ سایرِ دیدگاهها وجهان بینیِ حافظ، منحصربفرد وزیبا وخیال انگیزاست:

به معشوق گفتم بوسه‌ای به لب من ببخشای ، با لبخند گفت ؛ من کی با تو چنین داد و ستدی داشته‌ام ؟!!

"معامله" از باب مفاعله و نشان دهنده‌یِ مشارکت دو طرفه است( به معنی " دادن و گرفتن" )شاعررندانه وحافظانه به معشوق تلقین می نماید که تونیزهمانند من مشتاقِ بوسه‌ هستیِ ، معشوق نیز زیرکانه پاسخ می‌دهد که: کی تو به من بوسه داده‌ای که من به تو بوسه بدهم؟!!!

سه بوسه کزدولبت کرده ای وظیفه ی من

اگر ادانکنی قرض دار من باشی

 

🌿━━━━━━🌿

 

ز اخترم نظری سعد در ره است که دوش

میان ماه و رخ یار من مقابله بـود

 

اختر : ستاره ، بخت و اقبال

نظر : از اصطلاحات نجوم است به معنی یکی از پنج حالت سیّارات : 1- مقارنه 2- تسدیس 3- تربیع 4 – تثلیث 5- مقابله

سعد : مبارک وخوشبختی، در مقابل نحس وبدبختی

مقابله : ایهام دارد ؛ 1- برابری 2- از اصطلاحات نجوم است ، وقتی دو سیّاره در مقابل یکدیگر قرار بگیرند به صورتی که در هر طرفشان برجی از بروج دوازه‌گانه باشد ، غالباً ماه و حورشید چنین حالتی پیدا می‌کنند. در قدیم معتقد بودند که همه‌ی اتّفاقات، تحتِ تأثیر ستارگان و سیّارات روی می‌دهند و شومی و مبارکی را ستارگان تعیین می‌کنند ، مثلاً هرگاه دوستاره‌یِ سعد حالت "مقارنه" پیدا کنند و در کنار هم قرار بگیرند "قرانِ سعدین" است و نشانه‌ی خوشبختی است

"در ره است" : یعنی پیش خواهد آمد ؛ پیش بینی می‌کنم که ستاره‌ی بخت واقبالم در حالتِ سعد وخوشبختی قرار خواهد گرفت، زیرا که دیشب دیدم "ماهِ آسمان" با "ماهِ رخ یار من" در حالت "مقابله" قرار گرفته‌اند.

برای مصرعِ دوّم چند تعبیر می‌شود کرد :

الف – ماه با رخ یار من رقابت دارد و ادّعایِ برابریِ با رخِ یارم دارد.

ب – رخِ یارِ من همچون خورشید است ، گفتیم که معمولاً خورشید با ماه در حالت "مقابله" قرار می‌گیرند.

البته روشن است که حافظ هرگزبه خرافات پایبند نبوده واین عبارات راصرفاً بمنظورِ بیانِ مکنوناتِ قلبی وابرازِ احساساتِ عاشقانه بکار گرفته است.ضمنِ آنکه شاعربا بیان این مضامین واشاره به اعتقاداتِ مردم، موضوعاتِ بکرِعاشقانه می پروراند، در بسیاری اوقات نیز باایهام وزبانی طنزآلود،بی اساس بودنِ خرافات راباچالش مواجه می سازد:

بگیرطرهّ یِ مه چهره ای وقصّه مخوان

که سعد ونحس زتأثیرِ زهره وزحل است

 

🌿━━━━━━🌿

 

دهانِ یار که درمان دردِ حـافـظ داشت

فغان که وقتِ مروّت چه تنگ حوصله بود

 

دارو و درمانِ بیماریِ حافظ در لب ودهانِ یار بـود ، افسوس که هنگامی که باید این دارو را به من می‌داد،ازبداقبالیِ من چقدر بی‌حوصله بود یا خساست به خرج داد و آن دارو را به من نداد ویابسیارکم داد.ضمنِ آنکه تنگ حوصلگیِ دهانِ یار مفهومِ کوچکیِ دهانِ اورانیز به ذهن متبادرمی سازد.

تشبیهِ دهانت نتوان کرد به غنچه

هرگزنبودغنچه بدین تنگ دهانی

 

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۲۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۷۴:

https://rezasaghy.blogfa.com/

بیاتاگل برافشانیم ومی درساغراندازیم

فلک راسقف بشکافیم طرحی نودراندازیم

"گل برافشاندن" : گلریـزان ، بر سر کسی گل ریختن، به رقص ‌وسماع درآمدن وجشن گرفتن ِ «بودن» که به تنهایی معجزه ای عظیم هست.

"می در ساغر انداختن" : شراب در جام ریختن ، "اقدام به بـاده نـوشی کردن"

"گل برافشانیم" و "می در ساغر اندازیم" هر دونماد و رساننده ی شادی و شادکامی وتصمیم برخوش وخرم زیستن است. امروزه نیز روانشناسان براین باوررسیده اند که منشأخوشحالی وبد حالی خود آدمیست هرکس می تواند تصمیم بگیرد بدبخت یا خوشبخت زندگی کند.

«فـلـک را سقـف بـشـکافـیـم» بقدری انرژی زا وانگیزه بخش است که قادراست هر آدمی رابرانگیخته وبه او امید وانرژی دهد تادوباره برخیزد وآغاز وتولدی نو رقم بزند

همچنین «طرحی نودراندازیم» نیزبسیار هوشیارانه وبرانگیزاننده هست و اراده یِ آدمی رابه خلّاقیت وابتکار تشویق می کندوروح وروانش راپویامی نماید. کاملاً ازاین شاه بیت ناب پیداست که رسالت شاعر دراین غزل؛ تشویق مابه درک عمیق لحظات زندگی وحرکت بسوی کشف قدرتهای پنهان درونیست اوماراترغیب می کند که کنجکاوی رامتوقف نکنید ترس را رها کرده و هرجاکه احساس کردید می توانید مقداری جلوتر ازاینکه هستید بروید درنگ نکنید وگامی جلوتربگذارید پشت هیچ مرزی متوقف نشوید تابه معرفت وخلوص غایی دست پیداکنید.

معنی بیت: بـیاازهیچ چیزی نهراسیم... تصمیم بگیریم که خوش وخرم باشیم بیا گل افشانی کنیم برقصیم آواز بخوانیم بانشاط وشادمان باشیم زندگی را جشنی بگیریم و به بـاده نـوشی بـپـردازیـم اگرماقدرزندگانی رادانسته وشادمانه وقدرشناسانه نفس بکشیم همین لحظات به عبادت ونیایش تبدیل می شود وخداوند ازهرگوشه کناری ازراه می رسد. مانبایدهرگز درمقابل ناملایمت ها ومشکلات تسلیم شوییم مامی توانیم حتّی سقفِ آسمـان را بشکافیم و شـالـوده‌ و اساسی تـازه ونو بـنـا نهیم.

حافظ خاطرنشان می سازدکه انسان با توانایی «خداشدن» به دنیا آمده وبایددریک سفرمعنوی خودرا به خدا برساند. آزادی واختیارآدمی دراین غزل برجسته شده وموج می زند. درست که طلوع آفتاب دراختیارمانیست اماهنگامی که طلوع کرد ما این اختیار راداریم که درها وپنجره هارا بسته ومانع تابش آن به درون خانه شویم یا برعکس عمل نموده وازنورزندگی بخش آن بهرمندگردیم.

او به ما یادآوری می کند که آدمی نـیـرویِ شگفت انگیزِ عظیم و نهفته‌ای دارد می‌تـوانـد کارهای عظیمی انجام دهد، تـا آنجا که می‌خواهد دست به آفریـنـشِ عالم و آدمی دیگر بزنیم :

آدمی در عالم خاکی نمی‌آید به دست

عالمی دیگر بباید ساخت و ز نـو آدمی.......

🌿━━━━━━━━━━🌿

اگرغم لشکرانگیزدکه خون عاشقان ریزد

من وساقی، به م سازیمُ بنیادش براندازیم

«عاشقان» دراینجا همان عاشقان زندگی هستندکه «بودن» رامعجزه ای بزرگ می داند وهرلحظه اززندگی را به تمامیت وشادکامی زندگی می کنند.

"به هم ساختن" : متّحد شدن

درادامه یِ بیتِ قبلی باهمان شورِ حماسی می فرماید :

چنانچه غـم واندوهِ دنیا، لشکری فراهم کرده، وقصدِجانِ عاشقان را بکند،هیچ جای نگرانی نیست، ما با کمک ومددِ ساقی،ریشه واساسِ غم واندوه را ازبین خواهیم برد.

ساقی به دست باش که غم درکمین ماست

مطرب نگاه دار همین ره که می زنی

🌿━━━━━━━━━━🌿

شرابِ ارغوانی راگلاب اندرقدح ریزیم

نسیم عطرگردان راشکردرمجمراندازیم

"ارغـوانی" : به رنگ ارغوان ، سرخِ پـر رنـگ ، آتشگون

"قـدح" : جام بزرگ شراب

بادرنظرداشتِ اینکه درقدیم برایِ معطّر ساختنِ شراب،گلاب اضافه می کردند،می فرماید:

شرابِ ارغوانی را با افزودنِ گلاب،غنی سازی می کنیم تاکیفیّتش افزون ترگردد سرخوش تروسرمست ترشویم و به دردِ سرِ وخماری آن دچار نـشویم ، آن را با گلاب آمیخته می‌کنیم.

"مـِجـمـَر" : مـنـقـل ، آتـشـدان ، بخشِ پایین عطرگردان که آتش در آن قرارمی گیرد.

"عطر گردان" : بـخـوردان ، وسیله‌ای که در آن آتش می‌افروختند بعد عـود ، اسفند و ... می‌ریختند و می‌گرداندند تا دود خوش‌بـوی آن در فضا پخش شـود."شکر در مجمر انداختن" بـه ایـن منظور است که بـوی عـود ماندگار شود.

همچنین در مجمری که نسیمِ خوش می پراکند، شکر می‌ریـزیم تا بکاممان شیرین ترگردد.

شکر ریختن به مجمر وگلاب ریختن به شراب، به عبارتی دیگر معنایِ دیگری نیز دارند:

دربسیاری ازشهرها رسم براین است که وقتی کسی کاسه ای غذا به عنوانِ هدیه یانذری به کسی می دهد، اونیز متقابلاً هنگامِ برگرداندنِ ظرفِ غذا،آن راپر ازشیرینی وشکر ونبات وگلاب می کند.ازاین منظر می فرماید:

به شرابی ارغوانی قدحِ خالی‌اش را از گلابِ خوشبو پرمی کنیم و در مجمرِ نسیمِ عطر گردان، به پاداش اینکه رایحه ی دل انگیز گل رایگان به همه جا می پراکنده شکر می‌نهیـم.

معنی بیت: به شراب ارغوانی وسرخ رنگ شراب گلاب اضافه می کنیم تا خوشگواروخوش طعم گردد برای اینکه رایحه ی مشام نواز عود پایداربماند شکر اضافه می کنیم. (هرکاری که ازدستتمان برمی آید درعیش وعشرت دریغ نمی کنیم)

چنگ بنواز وبسازارَنبود عودچه باک؟

آتشم عشق و دلم عود و تنم مجمر گیر

🌿━━━━━━━━━━🌿

چودردست است رودی خوش بزن مطرب سُرودی خوش

که دست افشان غزل خوانیم وپاکوبان سراندازیم

"رود":

معناهای زیادی دارد. نهرِبسیار بزرگ‌که‌پس‌ ازعبوراز خشکیها ‌داخل‌ دریا شود، زه، زه‌کمان‌حلاجی، تار و رشته یِ‌ساز، سازو آواز, فرزند، پسریادختر باتوّجه به مهارتِ فوق العاده یِ شاعر درایجاد ابهام وایهام،تقریباً تمام معناها موردِ نظرشاعربوده وبامفهومِ بیت سازگاری دارند.

"خوش" : خوش دست و خوش صدا

"مـُطـرب" : نـوازنـده

"سـُرود" : آواز ، تـرانـه ، آهنگ

"دست افشان" : دست زدن و شادی کردن ، رقصیدن با حرکات دست

"غـزل خوانـدن" : شعر خواندن ، آواز خواندن

"پـا کـوبـان" : رقصیدن

"سـر انداختـن": 1- حرکت دادن سر در حال رقص. 2- ازشدّتِ مستی نتوان سر را کنترل کرد و سر دائـماً به چپ وراست و پایین بیفتد. 3- سر به پای کسی انداختن کنایه از : سرباختن و جانفشانی کردن است.

شاعر دراین بیت؛ به مدد نبوغ خود‌؛ واژگانی را که با موسیقی خویشاوندی دارندرا به صورت یکجا به کار گرفته و ۹ کلمه: (رود، خوش، بزن، مطرب، سرود، دست افشان، غزل خوانی، پاکوبان، سرانداز) را که در عالمِ موسیقی؛ پیوند معنایی دارند، دریکجا نشانده که شاهکاری ادبی وبی نظیر به حساب می آید.

معنی یبیت:

ای نـوازنـده؛ حال که فرصتی این چنین دست داده، و ساز خوش دست و خوش صدایی در دست داری ویادرکنارِ رودخانه ای باصفا هستیم،ویاحال که باشاهد ونگاری زیباروی هم صحبت وهمنشینیم ، به منظورقدردانی ازاین لحظات ارزشمند؛ آهنگی شاد و زیبا بـنـواز تا با آن برقصیم شادی کنیم و در حال رقص وپایکوبی ازشدتِ شادمانی ومستی سروجانمان را در راه معشوق بـبـازیـم....

مباش بی می ومطرب که زیرطاق سپهر

بدین ترانه غم ازدل بدر توانی کرد

🌿━━━━━━━━━━🌿

صباخاک وجودمابدان عالیجناب انداز

بُوَدکآن شاه خوبان رانظربرمنظراندازیم

"صـبـا" : بادِملایم وروح پروری که بشارت دهنده است. بعضی ها معتقدند از زیرِ عرش می‌وزد و از عرش(آسمان) برفرش(خاکیان) پـیـام می‌آورد. نسیمِ صبحگاهی ، باد خنکی که از شمالِ شرقی می‌وزد ، "باد صبا" در ادبیات ما جنبه‌یِ اساطیری پیدا کرده ، در کوی معشوق رفت آمد دارد و پیام رسانِ عاشق و معشوق است .

"خـاکِ وجودِما" : منظور این است که وجودِ ما درمقابلِ وجودمعشوق بی ارزش است وهمانندِ خاک وگرد وغباراست چون خاک را باد راحت تر را جا به جا می‌کند،"وجود" رابه خاک تشبیه کرده تادرخواستی که دارد {انداختنِ خاکِ وجود برآستانِ بارگاهِ جانان} امکانپذیرترگردد.

"جـنـاب" : پـیـشـگـاه ، درگـاه

ممکن است منظورشاعر از "خاکِ وجودِ ما" ازتبدیل به خاک شدنِ بدن پس از مرگ باشد،درآنصورت می‌خواهد بـگـویـد :

ما که وقتی زنـده بـودیـم به وصال نـرسیـدیم حداقل پس از مرگ، خاک ما را به کوی معشوق بـرسـان تابهره مندگردیم.

"بـُـوَد" : بـاشـد ، به ایـن امـیـد

"شاه خوبان" : سلطانِ زیـبـارویـان، معشوق

"مـَنـظـَر" : دو معنی دارد : ۱- اسم مکان است به معنی محلِّ نگاه کردن ، پـنـجـره ، روزنه . ۲- استعاره از : "چـهره" و ظاهر شخص

معنی بیت:

ای نسیم صبا؛ ای پیام آور؛ ای رابط عاشق ومعشوق؛ خاک وجودمارا به محضرمبارک معشوق ببربه این امید که بتوانیم از پنجره‌ی آن بارگاه بلند مرتبه معشوق را تماشا کنیم.

یا: به این امید که بـتـوانـیم در آن بارگاهِ بلند مرتبه ، چهره‌یِ زیبایِ معشوق را ببینیم. یا به این امید که بـتـوانـیـم در آن بـارگاه بلند مرتـبـه نـظـر معشوق را به سوی خود جلب کنیم.

حافظ چوره به کنگره یِ کاخ وصل نیست

با خاکِ آستانه یِ این دَر بسربریم

🌿━━━━━━━━━━🌿

یکی ازعقل می‌لافدیکی طامات می‌بافد

بیاکاین داوریها رابه پیش داوراندازیم

"می لافـد" : لاف می زند ، ادّعـای بی‌جا و بـیـهـوده می کند. درموردحقیقت زندگانی که رازی سرپوشیده هست باقطعیت سخن می گوید (فقط نادانها وابلهان باقطعیت سخن می گویند) ازقول خداوند نقل قول می کند (کشیشان وروحانیان)

"طـامـات" : ادّعایِ مقام و مرتبه‌ی عشق و عرفان کردن که معمولاً یاوه سرایی وحُقه بازیست. سخنانِ گزافه با ادّعایِ کرامت و فضل و خودنمایی بر زبان راندن، حرف های دروغین وبی اساس سرِ هم کردن ، بیانِ تـوهـّمـات ، خیال بافی و.....

"داوری" : قـضـاوت کردن ، تشخیص حق از باطل

"داور" : قاضی ، منظور خـداوند تعالی است.

معنی بیت:

(زمانه یِ شاعر زمانه ایست که هرکس متناسب بامنافعِ شخصی وگروهی خویش ادّعاهایی درباره ی چیسنی وچرایی زندگی مطرح می کنندوجالب اینکه همه اصراردارندکه درست می گویند)

یکی ادّعـایِ عقل و خردمندی ودانایی دارد و یکی ادّعایِ دروغِ فضیلت و وکرامت می نماید هرکسی برحسب فکرگمانی دارد.... بیـا تا تشخیص و قضـاوت درباره ی آنهارا بر عـهـده‌یِ خداوند بـگـذاریم که او بهترین قاضی است و از حقیقت و اسرارِ همگان آگاه است.

درره عشق نشدکس به یقین محرم راز

هرکسی برحسب فکرگمانی دارد

🌿━━━━━━━━━━🌿

بهشتِ عَدن اگرخواهی بیابامابه میخانه

که از پایِ خُمت یکسربه حوضِ کوثر اندازیم

"بهشتِ عـدْن" : ازمنظر ادیان قصری در بهشت که از لـؤلـؤ ساخته شـده است، جایـگاهِ مـقـرّبـان حق تعالی در بهشت،بهترین نقطه ی بهشت

"مـیـخـانـه" : در اصـطـلاح عـرفـا جایی ست که ازشراب آگاهی ومعرفت؛ سرمست شده ومستانه و عاشقانه، زندگانی را جشن گرفته ومعشوقِ ازلی راباشادیخواری وشفقت ورزی نیایش کـنـنـد.

مـیـکده ای که "حـافــظ" بنا نهاده، نقداست نه نسیه؛ از بهشتِ عدن هم بـهـتـر است و شـرابی که در آنجـا یافت می شود در کـوثـر هم پـیـدا نمی‌شود:

معنی بیت:

اگـر آرزویِ بهشتِ عدن را می‌کنی با ما به میخانه‌یِ عشق بـیا،(تابصورت نقدی نه وعده ای) از کنارِ خمخانه‌یِ معرفت، تـو را بی واسطه وبی هیچ شرط وشروطی، یکراست به چشمه‌یِ کـوثـربرسانیم.شرابی که ازکوثرِ بهشت گواراتر است. طعنه ایست به کسانی که خدارا به طمع بهشت پرستش می کنند وبهشت رادرجایی دیگر درآسمانها تصورمی کنند.

رسالت حافظ دراین غزل واین بیت دراین هست که مارا از شرّاین توهمّات پوچ وخرافات برهاند وبه ما این نکته رابرساند که جهنم ودوزخی درجایی دیگرجز در «اینجا واکنون وامروز» وجودندارد هرچه هست به خودمان بستگی دارد اگر شادمانه وعاشقانه وخدایگونه زندگی کرده وآن رابه جشن وضیافت تبدیل کرده باشیم دربهشت هستیم واگر زنجیرهای سنگین خرافات بردست وپاهای خودبسته ونتوانسته باشیم همراه بانسیم به رقص درآمده وآوازبخوانیم وشادیخواری کنیم درجهنم بسرخواهیم برد.

بـیـا ای شیـخ و از خـمـخانه‌ی مـا

شرابی خور که در کـوثـر نـبـاشـد

"حوض کـوثـر" : چشمه‌ای است در بهشت. اهل تسنّن ساقیِ کـوثـر را اوّل ابـوبـکر ، دوم عـمـر ، سـوم عثمان و چهارم علی می‌دانند ، امـّا شیعیان تنها عـلـی را ساقیِ کـوثـر می‌دانند.

🌿━━━━━━━━━━🌿

سخندانیّ وخوشخوانی نمی ورزنددرشیراز

بیاحافظ که تاخودرابه مُلکی دیگراندازیم

"ورزیدن" : "پـرداختـن" و "تـوّجـه کردن" است.

زمانِ سرایشِ غزل، گویا زمانی بوده که تمامیّت خواهان متعصّب دینی؛ عرصه رابردگراندیشان وفرزانگانی چون حافظ تنگ کرده وآنهارادر تنگناقرارداده بودند. درچنین شرایطی روشن است که رقص وآواز وشادباشی ممنوع شده وارزشی به شعر وادب وترانه خوانی قائل نمی شوند. شاعر ازاین وضعیت نامطلوب و اوضاعِ بدزمانه دلگیرشده و می فرماید:

شوربختانه در شـیـراز به شعر و شاعـری و آواز خوانی تـوجـّهی نـدارند ، ای حـافــظ بـیـا تـا به شهر دیـگـری بـرویـم.

ضمنِ آنکه خودِ حافظ بنابه روایاتِ فراوان خوش صدا وخوش آوازنیزبوده وازبخت بد درشرایط خفگان قرارگرفته است :

دلم از پـرده بشد حافظ خوش لهجه کجاست

تـا بـه قـول و غـزلـش ساز و نـوایی بـکنیم.

غزل سراییِ ناهیدصرفه ای نبرد

درآن مقام که حافظ برآورد آواز

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۰۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۴۲:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

بیاکه رایَت منصور پادشاه رسید

نویدفتح وبشارت به مهروماه رسید

 

رایَت : پرچم ، درفش

منصور : پیروزمند ، سرافراز – همچنین نامِ واپسین پادشاه سلسله ی آل مطفرکه در سال 795 قمری در نبردی شجاعانه باتیمورلنگ کشته شد.

شاه منصور، فرزند شرف‌الدین مظفر و برادر زاده یِ شاه شجاع بود.

هنر شاعر در به کار گرفتن کلمه ی منصور در مطلع غزل است که هم به عنوان صفت برای رایت و هم به عنوان اسم برای پادشاه مورد نظر است، قابل توّجه وتأمّل است.

از زیباییهای دیگر این بیت، قرار گرفتن واژه ای هم خویشاوند : (رایت - منصور- شاه- نوید-فتح و بشارت) درکناریکدیگر وخَلق روح بلند حماسیست.

این غزل را حافظ به مناسبت فتحِ شیراز توسطِ شاه منصور سروده است. اوفردی شجاع،غیور ووطن دوست در مقابلِ غارتگریِ تیمور لنگ بود. اگرچه تمام تلاش شاه منصور صرف بیرون راندن تیمورلنگ گردید،لیکن توفیقی حاصل نکرد و با خیانت یکی از امیران لشکرش به نام "محمد بن زین‌ العابدین" شکست خوردو سرانجام دل بر مرگ نهاد و با رشادت و جانفشانی ، در حملاتِ پیاپی، گروهی از سپاهیان امیر تیمور را به هلاکت رساند، ودر پایان کار با همه ی شجاعت و فداکاری شکست خورد و درگیر ودار نبردی بی امان جان باخت.

وی ممدوح محبوبِ حافظ شیرازی بود و حافظ تعدادی از غزل‌ها،قطعات و مثنوی‌های خود را دربارهٔ او سروده‌ است. در این اشعار، پیوند عاطفیِ مستحکمِ شاعر با شاه منصور که نموداری از پیوند عموم مردم با وی بوده، آشکار است. به ویژه اینکه مردم، در چهره یِ شاه منصور، متّحدکننده ی ایران و اخراج کننده ی مغولان و سرکوبگر تیمور را می‌دیدند. اما این آرزوها با کشته شدنِ شاه منصور در جنگی نابرابر در مقابل تیمور برباد رفت.

بیا که نشانه‌ی پیروزی شاه منصور رسیده و این خبر فتح ومژده ی پیروزی در آسمان هم پیچیده است .درجای دیگر می فرماید:

ازمرادِشاه منصورای فلک سربرمتاب

تیزیِ شمشیر بنگر قوّتِ بازو ببـین

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

جمال بخت ز روی ظفر نقاب انداخت

کـمـال عـدل به فریادِ دادخواه رسید

 

روی سخن همچنان درموردفتح شیراز و قوّت گرفتن ومحققّ شدن حکومتی عدالت گستر است:

جمالِ بخت : کنایه از" جمالِ دامادِ بخت وهمان شاه منصوراست" و " ظفر" به چهره‌یِ عروسی تشبیه شده که روبندِ اوتوسط داماد برداشته می شود.

کمالِ عدل : عدلِ کامل، نیکبختی و عدالتخواهی ظهور کرد و پرده از رخسارِ فتح وظفر برداشت و عدل کامل به فریادِ ستمدیدگان رسید .

غزل در راستایِ تشویق وترغیبِ شاه منصور جهتِ برقراری عدالت وبسیج نیرو جهت مبارزه باتجاوزات تیمور است.

شاه منصور واقف است که ما

رویِ همّت به هرکجاکه نهیم

دشمنان را زِخون کفن سازیم

دوستان راقبایِ فتح دهیم.

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

سپهر، دور خوش اکنون کندکه ماه آمد

جهان بکام دل اکنون رسدکه شاه رسید

 

سپهر : فلک ،آسمان

دور : چرخش ، دوران ، روزگار

آسمان اکنون روزگارِ خوب وخوش وخرّمی را می‌گذراند چرا که ماهِ تابان آن طلوع کرده است و مردمانِ جهان باظهور شاه منصور به مراد و آرزوهایشان می‌رسند .

شهنشاهِ مظفرفر، شجاعِ ملک ودین منصور

که جودِ بی دریغش خنده برابرِ بهاران زد

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

ز قاطعانِ طریق این زمان شوند ایـمـن

قوافلِ دل و دانش که مــردِ راه رسید

 

قاطعان طریق : قطع کنندگانِ راه ،راهزنان

قوافل : جمع قافله ، کاروانها

قافله هایِ عاشقان و عارفان و قافله های دانش ومعرفت ازاین پس، ازگزندِ راهزنان وحرامیان در امان وامنیّت قرار خواهند گرفت، زیرا مردِ میدان، راهبر و راه شناس وسالک راه حق(شاه منصور) به حکومت رسیده است.

ماهی که شدزطلعتش افروخته زمین

شاهی که شدبه همّتش افراخته زمان

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

عزیزِ مصر ، به رغمِ بـرادرانِ غـیــور

ز قعرِ چـاه برآمـد ، به اوج مـاه رسید

 

ضمنِ ا‌شا ه به داستانِ حضرت یوسف، می فرماید:

شاه منصور(یوسف) بر خلاف میل برادران حسودش (شاه یحیی واطرافیانش) از ته چاه بیرون آمد (شکستهای قبلی راجبران کرد) و سرانجام به پادشاهی مصر (فارس) رسید .

"به اوج ماه رسید" کنایه از به فرمانروایی رسیدن است.

مهارت گریز زدن به یک واقعه یِ تاریخی و بهره گیری خلّاقانه به منظور بیان یک خبر وتوسعه ی دامنه یِ معنا وبرجسته سازی مضمون، تنهابخش ناچیزی ازهنر شاعر ورمز جاودانگی اوست.

گفتندخلایق که تویی یوسفِ ثانی

چون نیک بدیدم بحقیقت بِه ازآنی

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

کجاست صوفیِ دجّـال فعل مُلحد شکل

 

بـگو بـسـوز ؛ که مـهدیّ دین پـنـاه رسید

 

صوفی = پشمینه‌پوشِ ریاکار

دجّال : کذّاب،بسیار دروغگو ، شخص کذّاب و فریبنده ای که درآخرالزمان ظهور کرده وجهان را به آشوب خواهدکشید.

فعل : کردار

مُلحِد : کافر

دین پناه : پشتیبان دین،کسی که دین درحمایتِ اوقرارمی گیرد.

شاعرهمانگونه که دربیت قبلی داستانِ یوسف را تصویرسازی نموده ،دراینجا نیزبافضاسازیِ حافظانه، آخرالّزمان راتصویرسازی کرده واحتمالاً تیمورلنگ رادر"نقش دجّال ملحدشکل" ومتقابلاً "شاه منصور" رادرجایگاه هدایتگر دین وناجی جهان قرارداده است.

پشمینه‌پوش ریاکار دروغگوی کافر (امیرتیمور) کجاست؟ به او بگو که از حسادت بسوز وبمیر که هدایتگر وپشتیبانی کننده یِ دین (شاه منصور) به فرمانروایی رسید.

بعضی هابدون اطلاع ازشأن نزول یک غزل وبدون لحاظ قراردادن وقایع تاریخی،ازمعنای ظاهری یک بیت، نتایجِ دلخواه می گیرندکه جزایجادِشُبهه در حقیقت یک موضوع، هیچ حاصل دیگری ندارد. بیت بالامصداق واقعی این مطلب می باشد.اشتباه نشودکه عبارت: "مهدیّ دین پناه" اشاره به امامِ دوازدهم شیعیان نیست وبااستنادبه این بیت نمی توان چنین نتیجه گرفت که حافظ شیعه بوده است.!

🌿━━━━━━━━━━🌿

جهان بینیِ حافظ،جهان بینیِ منحصر بفردیست. اوفراتر ازادیان ومذاهب می اندیشیده است. اودرچارچوب هیچ مرز ومذهبی نمی گنجددرعین حال متعلق به همه ی ادیان ومذاهب وتمامیت هستی می باشد.

یادمان باشد آنجاکه حقیقت باآنچه که مادوست داریم متفاوت تر می گردد، ناگهان پرسشی خَلق می شودکه علایقِ مارابه چالش می کشاند.

درچنین شرایطی تنهاتلاشِ صادقانه برای یافتن

پاسخ درست،وپرهیز از هرگونه پیش داوریست

که مارابه حقیقت ماجرا نزدیکتر ونزدیکتر خواهد ساخت.

باتوّجه به مطلعِ غزل:

"بیاکه رأیتِ منصورپادشاه رسید"

وباتوّجه به مفاهیم ومضامینِ یکایک ابیات غزل،بی هیچ تردیدی این غزل دررابطه با به حکومت رسیدنِ "شاه منصور"است وهیچ سندِقانع کننده ای(حداقل دراین غزل) وجود نداردکه شیعی مذهب بودن شاعر رااثبات نماید. ازنظرگاهِ دیگراینکه:هرکس بادستورزبانِ فارسی، اندک آشنایی داشته باشد،براین نکته واقف خواهدشد که باتوّجه به زمانِ جمله ومفهومِ آن، حضرت مهدی(ع) درآن دوران ظهورنکرده بوده که حافظ ندا سر دهد: "مهدی ِدین پناه رسید"!

🌿━━━━━━━━━━🌿

وازمنظرِ دیگراینکه :"مهدی" یعنی هدایتگر ،هدایت کننده ای که دین درپناه او حفظ می گردد. دراینجا چون شاه منصور پیروز شده ودرسایه ی او دین حاکمیّت پیداکرده است، حافظ به وی لقب "مهدی" داده است.ضمن آنکه غیرازشیعیان، سایر فِرقه های اسلامی وحتّی بسیاری از ادیان نیز این عقیده رادارند که آنگاه که دنیا را ظلم و جور فرا گیرد یک "مهدی" به معنای هدایت کننده" ظهور خواهد کرد و شیعیان این "مهدی" را فرزندِ امام حسن عسکری(ع) می دانند. بنابراین منظور حافظ از " مهدی " به عنوانِ هدایت کننده ی ِدین(شاه منصور) است. بسیاری از اهل تسنّن "مهدی" را منحصر به شخص خاصّی نمی‌دانند ، بلکه معتقدند در هر عصری ممکن است کسی برای نجات مردم از ستم ظهور کند.

منصوربن مظفر غازیست حرزِ من

وازاین خجسته نام براعدا مظفرم

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

صبابگو که چه‌ها برسرم دراین غم عشق

ز آتـش دل سـوزان و دود آه رسید

 

ای باد صبا ؛ به شاه منصور بگو که از آتشِ دلسوز و دودآهی که در فراقش داشتم چه هابر سرم آمده . بگو که درفراقش چه بلاهاکهنکشیدم .

حافظ زگریه سوخت بگو حالش ای صبا

باشاه دوست پرور دشمن گدازمن

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

ز شوقِ روی تو شاهـابدین اسیرِ فراق

همان رسید کزآتش به برگِ کاه رسید

 

ازاشتیاق دیدن رخسارتو واز غمِ فراقِ تو ای پادشاه ! همانند کاه ، آرام‌آرام از درون می‌سوختم و فقط آهمی‌کشیدم اگر چه درظاهر نشان نمی‌دادم.

تشبیه بسیارزیباییست، کاه از زیر و از درون آرام‌آرام می‌سوزد و شعله‌ای از آن بر‌نمی‌خیزد ، بلکه تنها دودآن پیداست ....

بیان شوق چه حاجت که سوز آتش دل

توان شناخت زسوزی که درسخن باشد

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

مرو به خواب،که حافظ به بارگاه قبول

ز وردِ نیم شـب و درس صبحگاه رسید

 

غفلت مکن، هشیارباش وبیدارشوکه حافظ به خاطرشب زنده داریها وناله وشیون های شبانگاهی ودعاهای نیمه شب و درس صبگاهی بودکه به بارگاهِ دوست راه یافت.

تاکی میِ صبوح وشکرخوابِ صبحدم؟

هشیارگرد هان که گذشت اختیار عمر

مرتضی قنبری در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۰۴ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۶۳۴:

به نظر درد دل سحرگهی درست تر از دود دل سحرگهی باشد

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۳۱ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۰۵:

 

https://rezasaghy.blogfa.com/

تازمیخانه و می نام ونشان خواهد بود​​​​​​​

ســر ما خاک ره پـیر مغان خواهد بود

 

«میخانه ومیکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.

باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسّل به باده های دست ساز خودشده است.

. میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.

🌿━━━━━━━━━━🌿

گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه رادر مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد . هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.

اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:

هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران(البته نه بصورت مطلق) به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.

محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردومیکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.

درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...

🌿━━━━━━━━━━🌿

به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایز شده است.

حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند.

خاک ره بودن : کنایه از تواضع و فروتنی و خشوع است

مُغ:مردِ روحانیِ زرتشتی،پیشوایِ مذهبیِ زرتشتی، مغان جمعِ مغ است.

پیرِمغان: مرشد و عارفِ کامل وراهنمایِ خیالیِ حافظ ،باتوّجه به معنایِ لغویِ مغان، منظور ازپیرمغان می تواند خودِ حضرت "زرتشت"بوده باشد. ضمنِ آنکه حافظ ارادتِ ویژه به آن حضرت داشته وهمواره ازاوبه نیکی یادکرده وتمام عشق واحترام خودرانثاراونموده است.......

ازآن به دیرِمغانم عزیز می دارند

که آتشی که نمیردهمیشه دردلِ ماست.

البته روشن است که با استنادبه چندبیت شعر، نمی توان مذهبِ یک شاعربزرگ مانندِحافظ راکه درآزاداندیشی در چارچوبِ هیچ مرز ومذهبی نمی گنجد تشخیص داد. لیکن بااستنادبه غزلها وابیات تاحدودی می توان به علایق وپسندهایِ شاعرپی برد.

به باغ تازه کن آیینِ دینِ زرتشتی

کنون که لاله برافروخت آتشِ نمرود

بگذریم....

معنی بیت:

تا آن زمان که نام و نشانی از میخانه ی عشق ومستیست، تازمانیکه نام ونشانی ازمیکده ی محبّت ومهرورزی،باقی مانده باشد سرِما بر آستانِ مرشدِ کامل که واسطه‌یِ فیض الهیست خواهدبود وما ازاین آستان سرنخواهیم کشید.

ازآستان پیرمغان سرچراکشم؟

دولت دراین سرا وگشایش دراین دراست.

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

حلقه‌یِ پـیرِ مغان از اَزلم در گوش است

بر همانیم که بودیم و همان خواهد بود

 

حلقه در گوش بودن : کنایه از مطیع و فرمانبردار بودن است.

معنی بیت:

ازازل مطیع و فرمانبردار پیرِ مغان بوده‌ایم(می توانداشاره به دورانِ حاکمیّتِ مذهبِ زرتشت باشد) وتا همیشه نیزبر این پیمانِ اطاعت پایدارخواهیم ماند.

مریدِپیرِمغانم زمن مرنج ای شیخ

چراکه وعده توکردیُّ اوبجاآورد.

شیخ وعده می دهد که درروزِ قیامت،پاداشِ نیکوکاران بهشتیست که درآن نهرهایِ شراب جاریست! امّادرمذهبِ زرتشت،نوشیدنِ شراب در همین دنیامجاز است پس آنچه راکه شیخ وعده می دهد(نسیه)پیرمغان به جامی آورد(نقد)

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

بر سر تربت ما چون گذری همّت خـواه

که زیارتگه رنـدا ن جهان خواهـد بود

 

تربت : خاک ، گور

همّت : ریشه‌ی فارسی دارد ، در اوستا "هوماتا " به معنیِ نیک سرشتی و نیک اندیشی است. همّت خواستن : نهایتِ آرزو و کمالِ مطلوب را طلب کردن

رندان : عاشقان و عارفانِ پاکباز ، رند از برساخته های ذهنِ خلاّقِ حافظ است.

هنگامی که به کنارِآرامگاهِ ما می‌آیی از ما توّجه و عنایاتِ درونی بخواه وآرزوهایت راطلب کن،چرا که این خاک(مزار)، روزی قبله‌یِ حاجات نیازمندان عاشق وزیارتگاهِ عارفانِ وارسته خواهد بود.الحق که پیش بینیِ آن عزیز به حق وبه جابوده است.

به راهِ میکده حافظ خوش ازجهان رفتی

دعایِ اهلِ دلت باد مونسِ دل پاک

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

برو ای زاهدِ خودبین که ز چشمِ من وتو

رازِ این پرده نهانست و نهان خواهدبـود

 

خطاب به زاهد که ادّعایِ کشف ودرک مجهولاتِ جهان هستی را دارد می فرماید : ای زاهدِ متکبّر و مغرور ؛ ادّعاهایِ واهی وپوچ درسرداری! رمزگشایی ازپیدایش هستی وخلقت،عملاً غیرممکن است وعقل ضعیف وفهم اندک بشر ازدرک این حقیقت رازآلود وپیچیده همواره عاجزبوده وهرگزنخواهد توانست ازعهده ی اینکاربرآید!

حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو

که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معمّارا

اینک پس ازگذشت هزاران سال وبه رغم پیشرفت عظیم علم ودانش وظهورنظریه هایی مانند: تکامل ،بینگ بنگ وفیزیک کوانتوم وغیره هنوزنه تنهاهیچکس به درستی نتوانسته ازمعمّای هستی پرده برداشته ورازآن رافاش نمایدبلکه روزبه روزاین ابهام پیچیده ترورازآلودترشده است!

چیست این سقف بلندِساده ی بسیارنقش؟

هیچ دانا زین معمّادرجهان آگاه نیست!

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

تُرکِ عاشق کُش من مست برون رفت امروز

تا دگرخونِ کـه از دیده روان خواهد بـود؟

 

تُرک : معشوق زیبا روی و تندوچابک

معنی بیت:

یارشهرآشوبِ زیبا رویِ من که ازریختنِ خون عاشق نیزهیچ اِبایی ندارد، امروز مست از خانه بیرون رفته است ، تا ببینیم که چه کسی را به عشقِ خود مبتلا می سازد و خون از دیدگا‌نش روان می نماید.

دلم زِنرگسِ ساقی امان نخواست به جان

چراکه شیوه یِ آن تُرکِ دل سیه دانست.

"تُرکِ دل سیه" گرچه ایهام داردومعنیِ "یارِسیاه دل وبددل نیز ازدرونِ آن بگوش می رسد،لیکن باتوّجه به مصرعِ اول،منظور از"تُرکِ سیاه دل"چشمِ محبوب است که میانِ آن(مردمک) سیاه می باشد ضمنِ آنکه حافظ عاشقی نیست که به معشوقِ خویش نسبتِ سیه دلی بدهد.

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

چشمم آندم که زشوق تونهدسربه لحد

تا دم صبح قیامت نگـران خواهـد بـود

لحد : قبر

"نگران" ایهام دارد : 1- در حال نگاه کردن 2- مضطرب ، پریشان

معنی بیت:

آن هنگامِ که،از شوقِ تو می میرم وچشم ازجهان فرومی بندم، چشمانم تا روزِ قیامت به امیدِ دیدارِ تو باز خواهد ماند تاروز قیامت دراضطرابِ دیدارِتو پریشان حال خواهم بود.

سُویدایِ دلِ من تاقیامت

مبادازشوق وسودایِ توخالی

سُویدا : دانه یِ سیاه - نقطه یِ سیاهِ دل –دانه یِ دل

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

 

بختِ حافظ گرازاینگونه مَددخواهدکرد

زلفِ معشوقه به دست دگران خواهدبود

 

شاعربه طنز ازشانس و اقبالِ نامساعدِ خود گلایه می‌کند : اگرقرارباشد بخت به همین گونه مساعدتِ اندک کفایت کرده وبه همین منوال ادامه دهد،قطعِ یقین حافظ به مرادِ خود نخواهد رسید و سعادتِ وصالِ معشوقه، نصیبِ دیگران خواهدشد!

خیالِ چنبرِ زلفش فریبت می دهدحافظ

نگرتاحلقه یِ اقبال ناممکن نگردانی

چنبر:حلقه- دایره وار-هرچیزِ حلقوی

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۱۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۱۱:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

تاب بنـفشه می‌دهد طُرّه‌ی مُـشکسای تو

پـرده‌ی غنچه مـی‌درد خنده‌ی دلـگشای تو

تاب : پیچ دادن - تابیدن - پرتو افکن -نور افشان -گرمی پیچ وخم که درریسمان وزلف وامثالِ آن بیافتد. ، طاقت و تحمّل وتوانایی ، داغ کردن و سرخ کردن (تابه : داغ کننده) دراینجا علاوه برمعانیِ یادشده، "خشم و عتاب" نیز موردِ نظر ومقصودِ شاعراست.

"تابِ بفشه می‌دهد" تقریباًهمه یِ معناهای فوق الذکرراشامل می شود.به بیانی ساده تر : بنفشه از حسادتِ طُرّه یِ تو پیچ و تاب پیدا کرده است. بنفشه از رَشکِ‌زلفت پُرتاب و پیچ شده. زلفِ توبنفشه را خجالت زده و اندوهگین می‌کند،اوراعصبی کرده ومی رنجاند، بنفشه ازدرد به خودمی پیچد.به بازارِبنفشه رونق و گرمی می بخشدو....

(بنفشه = نوعی گل ؛ البته نه این گل بنفشه‌ای که امروزه در چند رنگ در باغچه‌ها و گدانها می‌کاریم ، "دکتر شفیعی کدکنی" در کتاب "مفلس کیمیاگر" می‌گوید : این بنفشه های امروزی را در افغانستان گل "آدم‌چهره" می‌گویند [از آن جهت که اگر دقت کنیم به شکل چهره‌ی آدمی است] بنفشه‌ای که در ادبیات ما از قدیم آمده ، گلی بوده است فقط به رنگ بنفش که پشتش خمیده و دارای طرّه‌ای (میله‌های پرچم گل) پیچ در پیچ بوده مانند مفتولهایی که دور هم پیچیده باشند :

بنفشه طـرّه‌یِ مفتولِ خود گره می‌زد

صـبـا حکایت زلـف تـو در میان انـداخت

طرّه:بخشی از زلف که برپیشانی ریخته شود.

مُشک: ماده‌ی سیاه رنگ و بسیار خوشبـویی است که از نافه‌یِ نوعی آهو که زیستـگاهش در چین است (معروف به آهوی ختن) به دست می‌آیـد ، کیسه‌ای (غده‌ای) در زیر ناف آهوی مشکین قرار دارد (نافـه) که در بهار از مشک پـر می‌شود ، وقتی نافه پر از مشک شد شروع به خارش می‌کند و آهو شکم خود را بر سنگهای تیز می‌کشد و نافه پاره می‌شود و بر سنگ می‌ریزد و دشت سرشار از بوی خوش می‌گردد ، مردم در سراسر صحرا می‌گردند و این مشک ها را جمع آوری می‌کنند و آن را می‌سایندتاعطرِآن درآید.

سـا:1-ساینده(مشک هنگامی که ساییده شود معطّرمی شود) زلفت گویی که هرلحظه مشک می سابد.

2- : پسوندِ شباهت است مثلِ: "مـهـ سـا " مانند مـاه" در این صورت "مُشک سا" به معنایِ " مانندِمشک" هم سیاهست ، هم خوشبوست.

پـرده دریـدن : الف : حجاب را پاره کردن و پرده راکنار زدن ،گلبرگهای غنچه را پاره و پرپر می‌کند ، ب : هتاکی کردن ، کسی را بی آبروکردن

غنچـه : 1- گلی که هنوزنشکفته 2-استعاره از دهانِ تنگ

خنده هایِ توکه سببِ گشایشِ دل می شود، الف):غنچه رابی آبروکرده وازارزشِ اوکاسته است یعنی پرده یِ ناموسِ او را می درد.

ب): خنده هایِ توبادریدنِ پرده های گلی که هنوزنشکفته،باعثِ شکوفاییِ غنچه وظهورِگل می گردد.

در مصرع اول : زلف تـو از زلف بنفشه پر پیچ و تاب‌تـر و زیباتـر است.

در مصرع دوم : لب تـو از غنچه زیباتـر است.

طرّه یِ سیاه و خوشبویِ تـو آنچنان پر پیچ و تاب است که بنفشه در برابرش خجالت می‌کشد و خشمگین می‌شود ،خنده‌یِ دلگشایِ تـو آبرویِ غنچه را می‌برد و او را خجالت زده می‌کند.حاصل اینکه:وقتی که باغنچه یِ لبانت می خندی(تنگ دهانی)، دهانت که شکفته می شودگل ظهورپیدامی کند.

سحرگهم چه خوش آمدکه بلبلی گلبانگ

به غنچه می زد ومی گفت درسخنرانی

که تنگدل چه نشینی زپرده بیرون آی

که درخُم است شرابی چولعل رمّانی

🌿━━━━━━🌿

ای گـلِ خوش نسیمِ من بلبلِ خویش را مسوز

کـز سرِ صدق می‌کند شب همه شب دعای تو

گل : استعاره از معشوق است.همچنین دراینجا با توّجه به "سوزندگی" گل، استعاره از شمع هم هست و شمع نیزاستعاره از خودِمعشوق است. ضمنِ آنکه درقدیم در شمع را با مُشک مخلوط می‌کردند تا هنگام سوختن فضا رانیز معطّر سازد.

بـلـبـل : استعاره از عاشق است. اگر گل رابه سبب سوزندگی استعاره ازشمع درنظربگیریم  بلبل نیز استعاره " ازپروانه" می شودکه درآتش می سوزدـ

"از سرِ صدق" : از صمیمِ قلب

درمعنای سطحی: 

گل : استعاره از معشوق است.همچنین دراینجا با توّجه به "سوزندگی" گل، استعاره از شمع هم هست و شمع نیز استعاره از خودِمعشوق است. ضمنِ آنکه درقدیم در شمع را با مُشک مخلوط می‌کردند تا هنگام سوختن فضا رانیز معطّر سازد.

بـلـبـل : استعاره از عاشق است. اگر گل رابه سبب سوزندگی استعاره ازشمع درنظربگیریم دراینصورت  بلبل نیز استعاره " ازپروانه" می شودکه درآتش می سوزدـ

"از سرِ صدق" : از صمیمِ قلب

درمعنای سطحی: 

ای گل خوش نسیم من، باجلوه گریهای خود دل بلبل عاشق رامسوزان بلبلی که شب همه شب باصدق دل دعای سلامتی تورا وردزبان دارد. 

دربرداشت دیگر باتوجه به سوزندگی گل این معنانیز به ذهن متبادرمی شود که: 

ای معشوقِ زیبا و خوش بـویِ من ؛ همانندِ شمعی معطر، بلبل عاشقی را که پروانه وار به سوی توپرمی کشد مسوزان او تمامِ شب راباصدق دل به دعاگویی تـو مشغول بوده است. 

این نوع دعاگفتن، بهترین نوع نیایش خالصانه وستایش زندگانیست،  دراین دعالازم نیست عبارات ومطالب ازقبل آماده شده وبه ترتیب خاصی گفته شود این دعا اتفاق وحادثه ای معنویست که در درون عاشق رقم می خورد ونوعی وجد وشعف معنوی وجوش رافرامی گیرد. 

به صفای دل رندان صبوحی زدگان

بس در بسته که به مفتاح دعابگشایند. 

🌿━━━━━━🌿

مـن که مـلول گـشتمی از نفسِ فـرشـتگـان

قـال و مـَقـالِ عـالـَمـی مـی‌کشـم از برای تو

 

مـلـول : دلتنگ ، دل آزرده ، افسرده

قال و مقال : سر و صدا ، هـیـاهـو

من که در خاموشی وسکوتِ مطلق خوش بوده وهستم ودرخلوتـم حتی از نفسِ لطیفِ فرشتگان هم آزرده خاطر می‌شـوم تنهابه خاطرِ تـوست که ناگزیرم هـیـاهـویِ جهانی را تحمّل می‌کنم.

عارفان عشرت رادرخاموشی وعاشقان آرامش را درسکوت می جویند اما اگرلازم باشدقیل ومقال عالمی را تحمل می کنند ودم برنمی آورند.

 

یکی ازویژگیهای خاص حضرت حافظ،این هست که مفاهیم ومواردعرفانی رابارخدادهای معمولی زندگانی درهم آمیخته ومحصول جدیدو پرطرفداری راارائه نموده است. قبل ازحافظ مفاهیم وموضوعات عرفان متعلّق به طبقه خاصی بود موضوعات باجملات پیچیده وکلمات سنگین وبعضاًنامفهوم مطرح می شد طوری وانمود می کردندکه مردم عامی ظرفیت درک وفهم مفاهیم عرفانی راندارندوبرای آشنایی بانکات عرفان ومعرفت بایدهفت خان رستم راپشت سرگذاشته ووسختیهاومرارتهای زیادی راتحمل کنند! اماحافظ باارائه ی یک مسلک جدیدوبینشی نو، عرفان را ازانحصار مافیای متعصّبین وقشریّون خارج کرد واین فاصله وجدایی راازبین برد. حافظ بامهارتی ستودنی، بارفت وبرگشتهای پی درپی ازعشقهای زمینی به عشقهای آسمانی وعرفانی درغزلیات خود،مردم عادی وحتی رندهای لااُوبالی وبی قیدوبند رابالطایف عرفانی آشتی داد واین امکان وامیدواری رافراهم نمودکه درمسئله ی معرفت وعرفان، عام وخاص وجودندارد وچه بساممکن است یک رند شرابخوارلاابالی با زمرمه ی یک ترانه به سرمنزل مقصود برسدومتقابلاً این امکان نیزوجودداردکه کسی باهفتادسال سابقه ی عبادت وپرهیزگاری سرانجام نیکی نداشته باشد. ازهمین روست که درغزلیّات حافظ پی درپی شاهداین هستیم که یک بیت درموردیک بحث مفصّل عرفانی همانند این بیت ،سخن گفته می شود ودربیت دیگر ازاحوالات رفیق گرمابه وگلستان سخن پیش می آید این همان توانمندی بی نظیر حافظ است که مخاطبانش رامیهمان یک سفرزمینی_ آسمانی می کندتاهمگان درهرسطحی که قراردارند بامشاهده وآشنایی با زیبائیهای مسیربیداری، به راحتی توانسته باشندسطح کیفیت زندگی، نمازونیایش وعشقهای زمینی خودراافزایش داده وازفیض لذتهای عرفانی بهره مندگردند. 

تاچندهمچوشمع زبان آوری کنی

پروانه یِ مرادرسیدای محب خموش

🌿━━━━━━🌿

مهرِ رخت سرشت من ، خاکِ درت بهشت من

عشقِ تو سرنوشت من ، راحتِ من رضای تـو

 

مهرِرویِ تودرفطرت و محبّتِ رخسارتو درسِرشتِ من است. ازازل خاکِ وجودم باآبِ مهرت آغشته شده است.

عشق تو سر نوشت من است از اوّل چنین مقدّرم شده که عاشق توباشم. خاک‌ِ کوی تو بهشت من است. تنهاچیزی که اهمیّت داردرضایتِ خاطرِ توست،رضایتِ توسعادت و راحتیِ من است.

دردایره یِ قسمت مانقطه یِ تسلیمیم

لطف آنچه توفرمایی حکم آنچه تواندیشی

🌿━━━━━━🌿

دولتِ عشـق بین که چـون ازسـرِ فـقروافـتخار

گـوشـه‌یِ تـاجِ سلطنـت مـی‌شکند گدای تـو

دولت عشق : عشق به دولت تشبیه شده است.

فـقـر : نیاز مندی ، تهیدستی ، در فرهنگِ عرفانی به درویشی که سالکِ طریقِ الی الله است "فـقـیـر" گـویـنـد ، این فقر همراه با قناعت ، نزد "حـافـــظ" بسیار ستودنی وباارزش است وحاضرنیست به هیچ روی آبرویِ فقر راببرد :

ما آبــرویِ فـقـر و قـنـاعت نمی‌بریم

با پادشه بگوی که روزی مـقـدّرست

چون : چگونه،باچه غرور ومناعتِ طبعی

گوشه یِ تاج شکستن : یعنی تاج را ازرویِ از غرور کج گذاشتن ، کلاه را ازرویِ ناز کردن کج گذاشتن ، نشانه‌ و رسم بزرگی و کلاه داری (پادشاهی) و سروری است :

به باد دِه سر و دستار عالمی یعنی

کـلاه گوشه به آئـیـن سـروری بشکن

بـبـیـن که چگونه گدایِ تو،به میمنتِ دولتِ عشق، درعینِ حالی که درفقر بسرمی برد،امّابا افتخار ومناعتِ طبع ،نسبتِ به سلطنت و پادشاهی،دهن کجی کرده وبی اعتنایی می‌کند. وازمنظری دیگر:ببین که چگونه ،فقیرِکویِ توبه یمنِ دولتِ عشقت به سروری و بزرگی رسیده تاآنجاکه ازروی ناز وافتخار،گوشه یِ تاجِ سلطنت شکسته وآن راکج برسرنهاده است.

برتختِ جم که تاجش معراج آسمانست

همّت نگر که موری باآن حقارت آمد

🌿━━━━━━🌿

خـرقـه‌یِ زهدوجـامِ می گر چه نه درخورِ هم‌اند

ایـن همـه نـقش مـی‌زنم از جـهـت رضای تو

"خرقه ی زهـد" در شعر "حـافــظ" نشانه‌ی سالوس و ریاوتزویرست و "جـامِ مـی" نشانه‌یِ خلوص و پاکیِ قلب است. این دو با هم در تقابل وتضـادهستند، شاعرخطاب به معشوق می‌فرماید :به منظورِ جلبِ توّجه وکسبِ رضایتِ تو چه کارهاکه نمی کنم! گاه به این سو (زهدوریاوتظاهر) روی می‌آورم ، گاه به آن سو(اخلاص وبی ریایی و...) هرکاری لازم باشدوازدستم برآیدبرای به دست آوردنِ توانجام می دهم.به قولِ "نشاط اصفهانی": دردلِ دوست به هرحیله رهی بایدکرد/طاعت ازدست نیایدگنهی بایدکرد.

"نقش" معانیِ بسیاری دارد.دراینجا نقش بازی کردن، کنایه از "فریبکاری" به معنایِ انجام دادنِ کارهایست که یک بازیگر در هنگامِ نمایش وایفایِ نقش انجام می‌دهـد.

به بیانی دیگر: اگر چه پارسایی و شرابخواری با هم سازگار نیستند امّـا من این هر دو نقش را بازی می‌کنم تا رضایت و تـوّجـه تـو را به دست آورم .

فراق و وصل چه باشدرضایِ دوست طلب

که حیف باشد از او غیرِ او تمنّایی

🌿━━━━━━🌿

شـورِ شـراب عـشـق تــو آن نـفسـم رود ز سـر

کـایـن سر پـرهـوس شود خـاک درسـَرای تـو

هیجان و شور وسرمستیِ عشق تو آن زمان از این سر پرهوس ولبریز ازآرزو بیرون خواهد رفت که من بمیرم و خاک درِدرگاهِ خانه‌ی تـو شوم.

حال که شاعر دردورانِ زندگانی به وصالِ یار نرسیده، امیدواراست که پس ازمرگ،خاکِ آستانه یِ معشوق گردد،البته درصورتی که بخت مساعدباشدوناگاه بادی جابجایش نکند.

ذرّه یِ خاکم ودرکویِ توام جای خوشست

ترسم ای دوست که بادی ببرد ناگاهم

🌿━━━━━━🌿

شـاه‌نشـیـنِ چشـمِ مـن تـکـیـه‌گهِ خیـالِ توست

جـایِ دعــاست شــاهِ مـن بی تو مباد جایِ تـو

شاه نشینِ چشم : بهترین نقطه یِ چشم ، چشم را به کاخی تشبیه کرده و بهترین جایِ آن را برایِ شاه(معشوق) اختصاص داده است.

جای دعاست : جای آن است که دست به دعابرداریم، شایسته دعا کردن است.ازمنظری دیگر:به حرمتِ حضورِوجودِ مبارکِ تو(شاه) ،چشمِ من قداست پیداکرده وحریمِ حرم ِیار شده است.محلِّ رازونیازشده است.الهی که هرگز این نقطه(شاه نشینِ چشمِ من) بی حضورِ تونباشد. جایـگاهِ تـو از تـو خالی نشود ، در این جایگاه جاودان بمانی. از چشمِ من که جایِ تو است هرگزنـروی ، از من دور نـشـوی.

نکته یِ حافظانه اینکه:

گرچه بظاهرشاعر معشوقِ خویش را دعا می کند، امّا در اصل بااجابت شدنِ این دعا،مقصودِدلِ شاعربرآورده می گرددو منافعِ این دعابرایِ خودشاعر بیشترازشاه است !.

می کندحافظ دعایی بشنو آمینی بگو

روزیِ ما باد لعلِ شکّرافشانِ شما

🌿━━━━━━🌿

خوش چمنی‌ست عارضت خاصه که دربهارِحسن

حــافـظ خوش کلام شد مرغِ سخن‌سـُرای تـو

 

عـارض : چهره ، رخسار

چمنِ عارض : موهایِ نرم و لطیف گرداگردِصورت معشوق به چمنی خرّم تشبیه شده است.

سخن سـُرای : سخن سـُراینده ، ترانه خوان وسُراینده یِ شعر وآواز

معنی بیت:

چهره‌یِ زیـبـای تـو همانـنـدِ چمنی باصفاوخرّم و زیباست بـه ویـژه ابنکه در بهارِزیباییِ تو ، حـافــظِ خوش لحجه وخوش آواز، در باره یِ زیباییهایِ تو شعرمی سرایدوآوازمی خواند. (رندانه وحافظانه می‌گوید که شعرِ حافـظ بر زیبایی هایِ تو افزوده است.

دراغلب غزلهای حافظ بسیاری ازابیات مانند همین غزل،موضؤعیت سخن فراشمول بوده و  معانی سطحی، مجازی ،عمیق وعرفانی رایکجا دردل خود، جای داده اند بطوری که هریک ازمخاطبان غزل می توانند به قدر درک ودانش خویش، برداشت سطحی یا برداشت عرفانی داشته باشند.  

اگرچه حُسنِ   تو ازعشقِ غیرمستغنیست

من آن نیم که ازاین عشقبازی آیم باز

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۱۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۳۰:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

توهمچو صبحی ومن شمع خلوت سحرم

تبسّمی کن وجان ببن که چون همی سپرم

"شمعِ سحر" در اینجا استعاره از عاشق است.شمعی است که چیزی از آن باقی نمانده و در حالِ جان سپردن و خاموشیست . هنگامی که صبح طلوع می کنـد،دیگر شمع در حالِ جان دادن و تمام شدن است و چنانچه نوری هم داشته باشد با طلوع روشناییِ صبح، دیگر روشناییِ شمع خنثی وبی اثر می گردد.

شاعردرغمِ هجران،جانش به لب رسیده ومنتظراست که باپذیرش از سویِ معشوق، چونان شمعی که در روشناییِ سحرادغام می شودبه فنارسدودرروشنایی رخسارمحبوب ذوب گردد.

"تـبـسـُّمِ معشوق" با "طلوعِ صبح "و"خاموشیِ شمع" با "جان سپردنِ عاشق، تناسبِ دلاویزی دارندو تصویرِ خیال انگیزی ترسیم می کنند.

"تـبـسـّم کردن" مفهومِ طلوع کردن و سَر برآوردن راتداعی می کند

معنی بیت:

شاعرآرزومنداست که دردَمِ آخر، یار همانندِ صبح تـابـنـاکی سربرآرد تااونیزهمانندِ شمعی نیمه‌جان، در روشناییِ خورشیدِرخسارمعشوق جان بسپارد.

من وشمعِ صبحگاهی سزداَربه هم بگرییم

که بسوختیم وازما بتِ مافراغ دارد

🌿━━━━━━━━━━🌿

چنین کـه دردلِ من داغِ زلفِ سرکشِ توست

بـنـفـشــه‌زار شـود تـُربـتـم، چـو در گـذرم

زلف: 
در فرهنگ‌های مختلف این واژه به شکل‌های زرفین، زفرین، زلفین، زوفرین و زلفینک آمده است. زلف در بعضی از گویش‌های خراسانی هنوز هم به معنای زنجیری است که از داخل به پشت در خانه می‌اندازند تا در قفل شود.زلف به معنای حقیقی همان گیسو، طرّه وجعد هست وبیشتر معنای مجازی ان مورد توجّه قرارمیگیرد.

 واژه ی زلف، در منابع عرفان و تصوّف فاقد تعابیر جامع و مانع اسـت امّـا حضرت حافظ،به مددطبع لطیف خویش تعابیری لطیف، باریک، دقیق و مفصّل از زلف ارائه نموده است بطوریکه دامنه ی معنای مجازی زلف وگیسوراتوسعه داده،غنی سازی کرده ومضامین بِکرونابی خلق کرده است."زلف" قسمتی از موی سر از دو طرف بر چهره ریخته می‌شود . "طـرّه" موی جلوی سر ، و "گیسو" به موی پشت سر گفته می‌شود ، اما هر یک از این اسمها گاه به جای هم به کار برده می‌شوند و گاه هر کدام از آنها به معنی تمام موی سرنیز بکارگرفته می‌شوند. "زلف" با آنکه "حجاب" وپوشاننده ی رخسارمعشوق هست وسیله‌ی اتّصال عاشق به معشوق نیزهست. "زلف" نماد "کثرت وپریشانی"و"سیاه" نماد  کفراست. 

ضمن آنکه پرداختن به جاذبه وجادی زلف مخاطب، دلیلی برمونّث بودن مخاطب سخن نیست، درآن روزگاران زینت وزیور اصلی مردان، داشتن زلف بلند وخال وخط دررخسار بوده وبه زلفهای خویش بسیارمی رسیدند. 
ناگفته نماند که شاه شجاع دارای زلف های سیاه وبلند وحس انگیزی داشته ودرکانون توجه تمام کسانی بوده که اورا ازنزدیک ملاقات کرده بودند. کلاً سلسله ی آل مظفر وبه ویژه شاه شجاع به داشتن خال وخط وزلف بلند شهرت عمومی داشتند. حافظ نیز هرجاکه به یاد شاه شجاع غزلی سروده با واژگان خال وخط وزلف مضامین بکری خلق است.

سرکش : یاغی ، عصیانگر

تربت : خاکِ گور

"داغ" : غصّه و سوز ، اثر و جایِ سوختگی و نیز نشانه‌یِ خاصِ مزرعه یا مالکِ مزرعه و پادشاهان که بر فلّزی حک می‌کردندو با درآتش قراردادن و سرخ کردن بر چارپایان می‌زدند ، در جوامعِ برده داری بر بازو یا پشت بردگان نیز داغ می‌زدند. در اینجا به معنی "حسـرت" آمده است، ازآتش حسرت زلف تو... 

"بنفشه" با "داغ" ایهامِ تناسبِ زیبایی دارد از آن جهت که رنگِ آن به جایِ سوختگی و شکلِ گلبرگش نیز همانندِ جای سوختگی است ،از طرفی بنفشه به "گلِ حسرت به دل" معروف است ،بدین فرض که حسرتِ عشق چهره‌اش را نیلگون کرده است .

صفتِ "سرکش" برایِ زلف به این اعتبارآمده است که اسبِ سرکش دایم در حالتِ تاخت وتاز است و یال هایش پریشانی وبی قراری رابه اذهان متبادرمی سازد.

معنی بیت:

اینچنین که آتش حسرتِ زلفِ پریشانِ تـو بر دلِ حسرت کش من داغ نهاده است، هیچ تردیدی نیست که هنگامی که بمیرم از خاکِ مزارم بنفشه ها یِ بسیاری خواهد‌رویـید.

نسیمِ زلفِ تو چون بگذردبه تربتِ حافظ

زخاکِ کالبدش صدهزارلاله برآید

🌿━━━━━━━━━━🌿

بـر آسـتانِ مـُرادت گـُشــاده‌ام درِ چـشــم

کـه یـک نـظر فکنـی خـودفکنـدی از نـظـرم

مراد به بارگاه و منزلی تشبیه شده که آستانه و پیشگاه دارد، همچنین چشم نیزبه اتاقی تشبیه شده که دَر دارد . در نسخه‌ی "خانلری" به جای "آستان مرادت" ، "آستان امیدت" ضبط شده ، شاعرِ معاصر "سـایـه" هم ضبطِ نسخه یِ "خانلری" را ارجح دانسته است .

"چشم گشادن" کنایه از امید و توقـّع داشتن یا انتظار کشیدن است ."نـظـرِ" اوّل به معنیِ نگاه کردن و مجازن تـوجّه و عنایت است و "نـظـرِ" دوّمی به معنیِ چشم است .

"از چشم انداختن" کنایه از "بی توّجهی کردن است.

معنی بیت:

بر درگاهِ تـو که آستانِ مراد و مقصودِ من است چشم امید باز کردم ، دراین آرزویم که یکبار توجّه و عنایتِ توشاملِ حالِ من شود،تـو که مراازنظرانداحتی(هیچ توّجهی نسبت به عاشقِ خویش نداری)من همچنان براین امیدوآرزوهستم وباقی خواهم ماند.من پاپس نخواهم کشید.

مگربه تیغِ اَجل خیمه بَرکَنم وَرنه

رَمیدن ازدرِ دولت نه رسم وراهِ من است.

🌿━━━━━━━━━━🌿

چـه شُکر گویمت ؟ ای خیـل غم !عـفٰـاکَ الله

کـه روزِ بــی کـسـی آخـرنمی‌روی ز ســرم!

خیـل :فراوانی، غم ازفراوانی به لشکر و سپاه تشبیه شده‌است

عفاکَ الله : جمله‌ی دعاییست به معنیِ "خدا تـو را عفو فرماید! "

معنی بیت:

چه شکر گویـمـت؟: "ای غم چگونه شکرِ توگویم که هیچگاه تنهایم نمی‌گذاری،ناتوانم ازاینکه از عهده‌یِ سپاسگزاریِ تو بر‌آیم" !

ای لشکرِ اندوه وای سپاهِ غمِ عشق ! من نمی‌توانم از عهده‌یِ سپاسگزاریِ تـو برآیم ، لطفِ خداوند شاملِ حالِ توباد که در روزهایِ بی کسی نیز مـرا تنها نمی‌گذاری.

زبانِ بی مثالِ حافظ زبانی رمزآلود،کنایه آمیز و چند پهلوست.ازاین بیت نیزهمانندِاغلبِ ابیاتِ سرّآلودِ حافظ، می توان معنایِ معکوس ومخالف هم برداشت نمود:

بااینکه دراین بیت بظاهر ازپایداریِ همراهیِ غم تقدیر وتشکّرمی نماید، لیکن رندانه وحافظانه، با گفتنِ "عفاک الله!"{خدا ازسرِتقصیراتِ توبگذرد} این نکته رانیزخطاب به غم گوشزد می کندکه "آنقدرتو مراشکنجه وعذاب داده ای که تنهاخداست قادراست توراببخشاید!.

"چه شکر گویـمـت؟":من ازچه چیزی بایدشاکرباشم؟ اصلاً برای چه بایدشکرگزارِ توباشم ای غم؟معمول این است که سنگدلان وظالمان نیزبه کسانی که درشرایطِ سختِ بی کسی قرارمی گیرند، ترّحم می کنند،امّاای غم توجانِ مرابرلب آوردی و دست ازسرم برنداشتی!.....

امّامنظورومقصودِحضرتِ حافظ همان برداشتِ اوّل است که ازهمراهی وهمدلی وهمنواییِ غمِ عشق تجلیل می کند.وجود معناهایِ متضاد دربیت بیتِ غزلیّاتِ این شاعرِبی همتا برای این است که زبان وبیانِ حافظ پدیده ای منحصربفرد ولطفِ خدادادی وبازتابِ جهان بینیِ خاصِ اوست وبنظرِ نگارنده گویا وی نمی توانسته یک بُعدی باشد ویک گونه اندیشه ورزد ویک نوع سخن گوید. اوآزاداندیشی شجاع،آگاه ونیک نهادست ودرچارچوبِ هیچ مرز ومذهب ومدرسه ای جزمکتبِ عشق ومحبّت نمی گنجد.

ماقصّه یِ سکندر ودارانخوانده ایم

ازما بجز حکایتِ مهر ووفا مپرس

🌿━━━━━━━━━━🌿

غــلامِ مـــردم چـشمـم کـه بـا سـیـاه دلـی

هــــزار قـطــره بـبـاردچو درد دل شـُمـرم

"دل" به معنایِ"قلب "وسط" و "میان" است ، در این بیت نیزمعناهایِ متفاوت، درهمدیگر ادغام شده است ، "مردمکِ چشم" ازیکسو درست دروسطِ چشم قرار دارد - وازسویِ دیگر رنگِ آن ِسیاه است.به همین اعتبار، "مردمکِ چشم"{سیاهدل(بدقلب- سنگـدل وبی‌رحم) و همچنین(سیاه رنگ) درنظرگرفته شده است.

معنی بیت:

ارادتمندودوستارِ مردمکِ چشم هستم زیرا که با همه‌یِ سنگدلی‌ وبی رحمی که ازاوسراغ دارم وقتی دردِ دل هایم را بازگومی کنم تحتِ تأثیرقرارگرفته وازرویِ ترحّم ودلسوزی به حالِ من اشک ها می‌ریـزد.

"مردمکِ چشم"دراشعارِحافظ دارایِ شخصّیتِ جالبی هست وپیرامونِ جایگاهِ اوسخنانِ درخورِتوّجه وفراوانی مطرح شده است.

می خوردخونِ دلم "مردمکِ دیده" سزاست

که چرا دل به جگرگوشه یِ مردم دادم

🌿━━━━━━━━━━🌿

بـه هــر نـظـر بـُت ما جلـوه مـی‌کنــد لیکـن

کـس این کرشمه نبیند کـه من همی نـگرم

نظر:چشم

کرشمه: حرکات دلستاننده واشارات دلبرانه

معنی بیت:

معشوقِ ما در مقابلِ هرچشمی(همگان) حـُسن و زیباییهایِ خودرابه نمایش می گذاردوجلوه گری می کندوهرکسی متناسب بافهمِ خویش،قادربه درک و دریافتِ دل رباییهایِ اومی باشد،امّا آنچه راکه منِ عاشق ازناز وعشوه وغمزه یِ معشوق می بینم هیچکس نمی‌بیندوهرگزنیزنخواهدتوانست ببیند! چراکه هیچکس چون من دلداده یِ اونیست.

هردم ازرویِ تونقشی زَنَدم راهِ خیال

باکه گویم که دراین پرده چه ها می بینم؟

🌿━━━━━━━━━━🌿

بـه خاکِ حـافظ اگر یـار بـگذردچون باد

ز شوق در دلِ آن تـنـگنا کـفـن بِـدَرم

معنی بیت:

معشوقِ من که مطمئن هستم برسرِمزارِمن نمی آید امّا چنانچه این مَحال میسّر گردد{حتّی فقط برایِ یک لحظه- بسرعتِ بادنیزاز کنارِ گور ِمن عبورکند وهیچ توّقف نکند}، بااین حال من در درونِ آن تنگنا (قبر)از شدّتِ اشتیاق کفنم را پاره می‌کنم .

حافظ درعاشقی بی همتاست همیشه ودرهمه حال سنگِ تمام گذاشته وهیچگاه کم نمی آورد.اوهرگز از تکبّر وغرور وبی توجّهیِ معشوق ناراحت و دلگیر نمی شود.

گرچه ازکِبر سخن بامنِ درویش نگفت

جان فدایِ شکرین پسته یِ خاموشش باد

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۰۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۲۶:

https://rezasaghy.blogfa.com/

ترسم که اشـک در غـمِ ما پرده‌در شـود

ویـن راز سر به‌مُهر بـه عالَم سـمـر شـود

 

پرده در : پرده درنده ، فاش کننده ، افشا کننده

سر به مُهر : سِرِّسربسته ، لاک و مُهر شده

سَمر : افسانه هایی که درشبهای مهتابی تعریف می کردند ، داستان،قصّه.

معنی بیت:

‌ترس وواهمه یِ من از این است که در غمِ عشقِ تو آبِ دیدگانم جاری گردد و رسوایم سازد و این رازِ سربسته ( راز عشقِ من به تو ) همچون افسانه وداستان در همه‌یِ چهارگوشه ی جهان برملا شود.

سرشکم آمدوعیبم بگفت روی به روی

شکایت ازکه کنم خانگیست غمّازم؟

🌿━━━━━━🌿

گویند سنگ لَعل شود درمقامِ صـبـر

آری شود ولیک به خون جگرشود

لعل : سنگ باارزش به رنگِ سرخ وشفّاف، عقیق، کنایه از شراب؛ لبِ یار،امّادراینجا مقصودِ شاعرهمان سنگِ باارزشی است که در نهایتِ صبر و سختی ومشقّتِ بسیارحاصل آید.

خون جگر : کنایه از زُجر و زحمت

قدیمیان معتقد بودند که تابشِ آفتاب بر سنگ‌ها، بعضی از سنگـها را به تدریج به لعل تبدیل می‌کند ، و برای اینکه رنگ لعل ثابت بماند یا سرخ تر وشفّاف ترشود آن را مدّتی لابلایِ جگر یا لخته‌یِ خون نگهداری می‌کردند.

معنی بیت:

می‌گویند که سنگ با تحمّل گرمایِ آفتاب به لَعل تبدیل می‌شود ، آری همینطوراست، ولی این کار با زجر کشیدن و خونِ دل خوردنِ بسیار امکان پذیر است،تلمیحی نیز به خواباندنِ سنگ در لایِ خونِ جگراست. یعنی در راهِ عشق و عرفان ،سالکِ عاشق باید برای رسیدن به سرمنزلِ مقصود زحمتِ بسیار بکشدوخونِ دلهابخورد هیچ چیزارزشمندآسان به دست نمی آید.

سنگ وگِل راکند ازیُمنِ نظر لعل وعقیق

هرکه قدرِ نفسِ بادِ یمانی دانست.

 

🌿━━━━━━🌿

 

خواهم شدن به مـیکده گریان ودادخواه

کز دست غم خلاص من آنجا مگر شود

 

"میخانه ومیکده" درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.

باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسّل به باده های دست ساز خودشده است.

میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.

گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه راد مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد . هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.

اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:

هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران(البته نه بصورت مطلق) به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.

محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردومیکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...

به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایز شده است.

حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند

معنی بیت: بااین همه اندوه وغمی که دارم تصمیم گرفته ام با چشمانِ گریان درحالی که استمدادمی طلبم به میخانه بروم تاشاید از دست غم گردم به این امیدکه در آنجا با نوشیدنِ شراب، اندکی از دست غم رهایی یابم .میخانه چه حقیقی وچه مجازی،محلِّ فراموشیِ غم واندوه ومکانِ سرخوشی وبی خودشدن است.

حالیامصلحتِ وقت درآن می بینم

که کشم رَخت به میخانه وخوش بنشینم

 

🌿━━━━━━🌿

 

ازهـرکرانه تیـرِدعـا کرده‌ام روان

باشـدکزآن میانه یکی کارگـرشود

 

تیرِ دعا : کنایه از آه و ناله و زاری واستغاثه است

باشد : به امید اینکه ، امیدوارم ،شاید

از هر گوشه‌ای تیر آه و دعا به درگاهِ خداوند روانه کرده‌ام، به امید اینکه از میانِ آنها شاید یکی مستجاب شود وکارگرافتد. درفراقِ یارهمیشه درحالِ استغاثه ودعا وزاری هستم،انشااله یک روز ثمرِوصل حاصل خواهدشد.

هرچندکه هجران ثمرِ وصل برآرد

دهقانِ جهان کاش که این تخم نکِشتی

 

🌿━━━━━━🌿

 

ای جـان حـدیـث مابردلداربازگـو

لیکن چنان مگوکه صباراخبـرشود

 

چنانکه گفتیم "اشکِ چشم" و"بادِصبا" باعثِ برملاشدنِ رازِ عاشق ومعشوق است.

در بیتِ اول صحبت ازپرده دریِ اشک شدودراین بیت سخن ازپرده دریِ بادصباست. شاعرهمچنان می‌خواهد که عشقش مخفی بماند، و باد صبا ازرازِاو باخبرنشود.

خطاب به شخصِ ثالث وپیکی هست که قصدداردپیامِ عاشق رابه معشوق برساند. شاعرتأکیدداردکه ای جانِ من،ای عزیزِ من، پیامِ عشقِ و داستانِ دلداگیِ مرا طوری مخفیانه به معشوق بازگو که هیچکس مخصوصاًباد صبامطلع نشود.

توراصبا ومرا آبِ دیده شد غمّاز

وگرنه عاشق ومعشوق رازدارانند.

 

🌿━━━━━━🌿

 

ازکیمیای مِهـرتوزرگشت روی من

آری به یُـمن لطـف شما خاک زرشود

 

کیمیا : اکسیر ، مادّه‌ای که به دنبال کشف آن بودند تا با آن مس ، روی ، آهن و دیگر فلزّات را به طلا تبدیل کنند.

مـهـر : ایهام دارد : 1- عشق و محبّت 2- خورشید

روی : ایهام دارد : 1- چهره 2- فلز روی

یُـمن : برکت ، مبارکی

معنی بیت:

چهره‌ی من که ازلحاظِ ارزشمندی همچون "خاک وفلّزِروی فاقدِارزش بود،به میمنتِ تابشِ آفتابِ رخسارِتو و تأثیراتِ اکسیرِ عشقِ تو مبدّل به طلا وزَر،شده‌است ، آری اینچنین است به برکتِ لطف شما خاکِ بی ارزش (تنِ عاشق) به طلا تبدیل می‌شود! عشق تو مرا به کمال رساند ضمنِ آنکه درلفّافه وبصورتِ ایهام می گوید:ازعشقِ توبیمارشده وچهره ام زردگشته است!

آنان که خاک رابنظر کیمیاکنند

آیابودکه گوشه ی چشمی به ماکنند

🌿━━━━━━🌿

 

درتنگنای حیـرتم ازنخـوت رقـیـب

یارب مباد آنکـه گـدامعتبر شود

 

نخوت : تکبر ، غرور

رقیب : رقیب به معنیِ مراقب و نگهبانِ معشوق است ، لیکن در اثرِ تماس دائم مشاهده یِ روزانه یِ معشوق، خودرقیب نیز عاشقِ معشوق می‌شود و مبدّل به حریفِ عاشقان.

معتبر : با اعتبار ، با عزت وحشمت

گداممکن است هم ازنظرِ مالی فقیر با‌شد هم ازنظرِ فرهنگی وادب.

معنی بیت:

ازسخت گیری و غرور و تکبّرِ نگهبان و مراقبِ معشوق در مضیقه وفشارِروحی هستم وازطرفی درحیرتم که کسی که (رقیب) قبل ازاشتغال به نگهبانیِ درگاهِ معشوق فقیر وبی اعتبار بوده ،چگونه گذشته یِ خودرافراموش کرده وتکبّر می ورزد؟ خدایا آن روز نیاید که گدایِ بی جنبه وبی ظرفیت،دارا و با عزّت و احترام شود وگذشته یِ خودراازیادببرد!

روا مَدارخدایا که درحریمِ وصال

رقیب محرم وحرمان نصیبِ من باشد.

 

🌿━━━━━━🌿

 

بس نکته غیرِ حُسن ببایدکه تا کسی

مقبولِ طبعِ مـردمِ صـاحب‌نـظـر شود

معنی بیت:

به غیر از زیبایی هایِ ظاهری، نکاتِ ظریف ولطیفِ دیگری نیز لازم است که در وجودکسی باشد تا در دلِ دل‌آگاهان وصاحب نظران جایی پیدا کند و مورد قبولشان واقع شود. زیبایی های ظاهری زوال پذیرند زیباییهای باطنیست که سبب تغییروتحول در وجودآدمی ودیگران می گردد. درفرق این دو آنقدرتفاوت هست که بجرأت می توان گفت: اگرکسی دارای صورت زیبا وسیرت نازیباباشد زیباییهای صورت نیز تاثیرخودرا ازدست داده وکمرنگ تر میگردند امابرعکس اگر کسی همانندحضرت حافظ دارای سیرت زیبابوده باشد چنانچه صورت نازیبایی داشته باشد بازهم همچنان قلب ودل عالمی راتسخیرکرده وبعدازمرگ ظاهری نیز زنده وجاوید باقی می مانند. 

جمالِ شخص نه چشم است وزلف وعارض وخال

هزارنکته دراین کار و بارِ دلداریست!

🌿━━━━━━🌿

این سرکشی که کنگره‌ ی کاخ وصل راست

ســرهـا بـر آسـتـانـه‌ی او خـاک در شود

 

کاخِ وصل : وصل از آن لحاظ که دست نیافتنی است به کاخی بلند تشبیه شده‌است.

معنی بیت:

با این بلندی و سرافرازی که کنگره‌ی کاخِ وصل دارد ،سرِهر شخصِ بلندبالاو سرِهرشخصِ سرافرازی بر درگاهش خاکِ پست می‌گردد. منظور این است که وصالِ معشوق،چونان کاخِ پادشاهان دست نیافتنی است و همه‌ی سروران وسرفرازان در برابرِ عظمتِ یار خاکساراند .

ضمنِ اینکه تلمیحی نیز به این نکته هست که در قدیم سرِ دشمنان را بریده و برایِ عبرت دیگران بر کنگره‌هایِ کاخِ پادشاه آویزان می‌کردند.

خالی مبادکاخِ جلالش زسروران

وزساقیانِ سروقدِ گلعذارهم

🌿━━━━━━🌿

حـافظ چونافه‌یِ سرِ زلفش بدست تُـست

دَم دَرکـش اَر نـه بـادِ صبا را خبر شـود

 

نافه : غدّه‌ای است در زیرِ شکمِ نوعی آهو که در بهار متوّرم و سرشار از مشک شده و سوزشی در آن احساس می‌شود ، آهو شکمش را به سنگهای تیز می‌کشد و مشک از آن خارج شده و آن سوزش نیز برطرف می‌شود.

"زلف" قسمتی از موی سر از دو طرف بر چهره ریخته می‌شود . "طـرّه" موی جلوی سر ، و "گیسو" به موی پشت سر گفته می‌شود ، اما هر یک از این اسمها گاه به جای هم به کار برده می‌شوند و گاه هر کدام از آنها به معنی تمام موی سرنیز بکارگرفته می‌شوند. "زلف" با آنکه "حجاب" وپوشاننده ی رخسارمعشوق هست وسیله‌ی اتّصال عاشق به معشوق نیزهست. "زلف" نماد "کثرت وپریشانی"و"سیاه" نماد کفراست.

گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد

گفتا اگربدانی هم اوت رهبرآید.

نافه‌یِ سرِزلف : سر زلف از نظر خوشبویی و سیاهی به نافه تشبیه شده است.

دم درکش : نفس نکش ، ساکت شو ، سخن نگو

شاعرخطاب به خود می‌فرماید : ای حافظ اکنون که دستت به زلف سیاه و خوشبوی یار رسیده است دیگر شِکوه وشکایت نکن و ساکت باش که ممکن است باد صبا خبردار شود و راز توبرملاگردد.

درمجلسِ ماعطرمیآمیز که مارا

هرلحظه زگیسویِ توخوشبوی مشامست.

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۹:۴۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۹:

https://rezasaghy.blogfa.com/

جـــوزا سـَحـر نــهـاد حـمـایــل بـرابـرم

یـعـنـی غـلام شـاهم وسوگند می‌خـورم

برایِ روشن شدنِ مفهومِ این بیت لازمست بدانیم که

"جـوزا" برج سوّم از 12 برج منطقةالبروج است که به شکلِ انسانِ ایستاده‌ای به نظر می‌رسد.ایستاده ای که حمایل (کمربندچرمی ) بسته و به شمشیرش تکیه داده است .

حمایل : کمربندِ چرمیِ دوتکّه‌ایست که ازرویِ شانه عبور می‌کند و دورِ کمر قرار می‌گیرد. درقدیم شمشیر را به آن می‌بستند ، امروزه اسلحه‌یِ کمری به آن بسته می‌شود . حمایل به تسمه و دوال ابریشمی نیزگفته می شدکه پادشاهان به خدمتکارانشان می دادند تا به شانه بیاویزند. رنگ آن مشخص کننده‌یِ درجه و نوعِ خدمتگزاری بوده است....

در قدیم رسم براین بوده که وقتی جنگجویـان و فرماندهانِ لشکر می‌خواستند خدمتِ پـادشاه شرفـیـاب شوند ، جلویِ دربِ کاخِ ، شمشیر و حمایل خود را بـاز می‌کردند و به دربانِ کاخ که معمولاً ازارادتمندان وفداییانِ شاه بودند می‌سپردند و سپس وارد می‌شدند .همچنین دشمنانِ شکست خورده نیز با تقدیم شمشیر و حمایلشان تسلیم بـودنشان را نشان می‌دادند. پـس "حمایل نهادن" کنایه از "عرضِ ارادت" و "تسلیم شدن" است

"جـوزا" سحرگاهان حمایلِ خویش را تقدیمِ من که ازارادتمندانِ خاصِ شـاه منصورهستم نمودونسبت به پادشاه اظهار ارادت کرد. "جوزا" باتحویل دادنِ حمایلش نشان داد ،که تسلیمِ اراده یِ پادشاهست.

شاه منصورفردی شجاع،غیور ووطن دوست درمقابلِ غارتگریِ تیمورلنگ بود. اگرچه تمامِ تلاشِ شاه منصور صرفِ بیرون راندنِ تیمورلنگ گردید،لیکن توفیقی حاصل نکردو باخیانتِ یکی از امیرانِ لشکرش به نام "محمدبن زین‌العابدین"شکست خوردو سرانجام دل بر مرگ نهاد و با رشادت و جانفشانی ، در حملاتِ پیاپی، گروهی از سپاهیانِ امیر تیمور را به هلاکت رساند، ودر پایانِ کار با همه یِ شجاعت و فداکاری شکست خورد و درگیر ودارِ نبردی بی امان جان باخت. وی ممدوحِ محبوبِ حضرتِ حافظ بود و حافظ تعدادی از غزل‌ها،قطعات و مثنوی‌هایِ خود را درباره یِ او سروده‌ است.

ازمرادِشاه منصورای فلک سربرمتاب

تیزیِ شمشیربنگر قوّتِ بازوببین

🌿━━━━━━━━━━🌿

ســاقی بـیــا کـه از مـدد بـخـت کـارســــاز

کـامـی کـه خـواستـم زخــدا شـد مـُیـسّرم

ساقی بـرخیـز و بساطِ شراب مهیّاکن که به یـاریِ بختِ چاره‌گر ومشکل گشا،آرزویی را که از خدا داشتم بـرآورده شده است.

دیدارشدمیسّروبوس وکنارهم

ازبخت شکردارم وازروزگارهم

🌿━━━━━━━━━━🌿

جـامـی بـده کــه بـاز بــه شــادیّ رو شــاه

پـیـرانـه‌سـر ، هـوای جـوانـی سـت در سـرم

پـیـرانه‌سر : هنگام پـیـری

هـوا : میل ، آرزو

"شادیِ روی کسی شراب نوشیدن" : به سلامتیِ کسی شراب نوشیدن ،

ساقیا جـام شرابی به من بـده تا دوباره به سلامتیِ شاه بنوشم ، گرچه که در دورانِ پیری بسرمی برم ولیکن میلِ جوانی کردن دارم .

نـغـز گفت آن بُت ترسا بچه‌یِ بـاده پـرست

"شـادیِ رو کسی خور" کـه صـفـایـی دارد

🌿━━━━━━━━━━🌿

راهـم مـزن بـه وصـفِ زلالِ خـِضِر کـه مـن

از جـامِ شـاه،جـرعـه‌کــشِ حــوضِ کـوثـرم

"راه" زدن دو معنی دارد (ایهام) :1- راهزنی،چپاول 2- موسیقی نواختن ، سرودخواندن 3- فریب دادن و گـمـراه کردن ،4- مانع شدن ومنصرف کردنِ کسی

"زلال خضر" : آبِ حیـات .

در مصرعِ دوّم جـام ِپادشاه به حوض کوثر تشبیه شده ، منظورش شراب بهشتی است.

با تعریف وتـوصیف ازویژگیهایِ آبِ حیات، مرا {گمراه نـکن-مانع ازادامه ی کارِمن مشو – باورهایِ ارزشمندِ مرا غارت مکن-ترانه مخوان....} زیرا که من از جامِ پـادشاه (منصور)شرابی گواراتر ازآبِ حیات می‌نـوشـم. ملاحظه می گرددکه چگونه تمامِ معناهایِ واژه یِ "راهم مزن"موردِنظرِشاعربوده تابرداشت هایِ گوناگون ومتفاوت انجام گیرد.

آبِ حیوان اگر این است که دارد لبِ دوست

روشن است اینکه خِضِ بهره سررابی دارد

🌿━━━━━━━━━━🌿

شاها ! اگـر بـه عـرش رسـانـم سریـر فضل

مـمـلـوکِ ایـن جـنـابـم و مـسکین ایـن درم

عرش : آسمان اَعلاء ، چرخ بـَرین

سَریر : تخت و اورنگ

فضل : برتری ، درجه‌یِ بالای علم و معرفت

مملوک : بـنـده ، غلام

جنـاب : درگاه

ای پـادشاه ؛ اگر مرتبه‌یِ دانش و معرفتِ من حتّابه آسمانِ برسد بازهم غلامِ درگاه تـو و نیازمند آستان تـو وازارادتمندانِ توباقی خواهم ماند.

البته باشناختی که ازآنحضرت داریم،بایداین نکته رادرنظرداشت که حافظ کسی نیست که خودرا صرفاً بانظرداشتِ منافعِ مادی، خودراغلام وچاکرِ کسی بداند.

حافظ باشاه منصور رابطه ی دوستیِ عمیقی داشته ومهمّتر ازاین رابطه،چنانکه گفته شد شاه منصور،فردی شجاع و وطن دوست بوده وهمواره دغدغه یِ جنگ بامتجاوزان وغارتگران رادرسرمی پرورانده وتلاش می کرده است.

حافظ نیز باتعریف وتمجیدازاو برسته سازیِ خصالِ نیکووبزرگنمایی آنها،سعی درتقویتِ روحیّه یِ جنگاوریِ اودرمقابله بامتجاوزان به ویژه تیمورلنگ داشته وازهمین رو اوراموردِ مدح وتحسین قرارمی داد.

ضمنِ آنکه برایِ شاعری مثلِ حضرتِ حافظ،"مدحِ کسی یاپرداختن به یک واقعه یِ تاریخی اجتماعی وغیره"، بهانه وبستری جهتِ خَلقِ مضامینِ بکرِ عاشقانه وتبیینِ نکاتِ حکمت وفلسفه وطرحِ ارزشهایِ اخلاقی ودرنهایت پرورش وآموزشِ صنایعِ ادبیست.

نه هردرخت تحمّل کندجفایِ خزان

غلامِ همتِ سروم که این قدم دارد

🌿━━━━━━━━━━🌿

مـن جرعـه‌نـوشِ بــزمِ تـو بـودم هزار سـال

کـی تـرک آبـخـورد کـنـد ؟! طبــعِ خـوگـرم

آبخورد : محل آب خوردن ، همچنین معنایِ طالع و قسمت نیز از"آبخورد"برمی آید

طبع :سرشت

خوگر : مأنوس ، اُنس گرفته

"هزارسال" مبالغه ونشانه‌ی کثرت و کنایه از زمانی طولانی است .

ای پادشاه ! سالهاست که من در مجلسِ اُنس و جشن و سرورِ تـو شرکت کرده وشراب نـوشیده‌ام{نمک پرورده ام}،کِی وچگونه می توانم ازاین اُنس واُلفت دل برکَنم. هرگزچنین نخواهدشد سرشت وطبیعتِ من با معاشرت با تو عجین شده واین عادت ترک نخواهدشد.

فرقی نمی کندموضوعِ غزل مدح پادشاه باشدیا در توصیفِ زیباییهایِ معشوق، اوازآفرینش مضامینِ عاشقانه دست برنمی دارد. بگونه ای مطلب را اَدا می کندکه خوانندگانِ غزل اگرازشأنِ نزولِ آن آگاهی نداشته باشند،غزلِ مدحِ پادشاه راغزلِ عاشقانه تلقّی می نمایند،ترکیبات وعبارات بگونه ای مهندسی شده که گویی غزل اززبانِ یک عاشقِ دلداده به معشوقی دلستاننده هست!

صباخاک وجودما بدان عالی جناب انداز

بود کان شاه خوبان رانظربرمنظر اندازیم

🌿━━━━━━━━━━🌿

ور بـاورت نـمـی‌شود ازبـنده این حـدیث

از گـفـتـــه‌ی «کـمـال» دلـیـلـی بـیـاورم :

خطاب به شاه می فرماید:

اگر صحبت های مرا بـاور نمی‌کنی از اشعارِ "کمال الدین اسماعیل{ معروف بـه "خلاّق المعانی" از شاعران پیش از حافظ است که حافظ ارادتی خاص به اوداشته است}." برایت دلیلی قانع کننده بـیـاورم .دلیل دربیتِ بعدیست:

🌿━━━━━━━━━━🌿

"گـر بـرکـَنم دل از تـو و بـردارم ازتومِهـر

آن مِهـر بر کـه افکنم ؟ آن دل کجا بـرم؟"

این بیت از "کمال الـدین اسماعیل" است که "حـافــظ" با ذکر نام "تضمین" کرده است .

اگر من بنابه قولِ "شاعر کمال الدین" از تـو دل بـکَـنـم و محبّت و دوستیِ خود را از تـو بـِبـُرم ، آنگاه به چه کسی محبّت داشته باشم و دل به چه کسی ببنـدم که همانندِ تو شایستگی داشته باشد؟!

بی تو ای سروِ روان باگل وگلشن چکنم؟

زلفِ سنبل چه کشم عارضِ سوسن چکنم؟

🌿━━━━━━━━━━🌿

منصورابـن مُـظـفّر غـازی‌سـت حـِرز مـن

وزایـن خجسـته نـام بـر اعـدا مـُـظـفـّرم

غازی : جنگجو ، لقبِ منصور شاه مظفّری

حِـرز : تـعـویذ ، دعایی که جهت دفعِ بـلا و چشم زخم و پیروزی بر دشمن بـر بـازو بندند یا در گردن آویـزنـد

خجسته : نیکو ، خوش‌یـُمن

اعدا : جمعِ عدو ، دشمنان

مظفـّر : پـیـروزمند

"مظفّر" اول اسم است و دوّمی به معنی : پـیـروز .

نـامِ "منصور بن مظفّر" که پادشاهی جنگجو و شجاعست برایِ من همچون دعایِ دفعِ بلا و چشم زخم است و من با بـردن این نـامِ خوش یُمن و مبارک بر دشمنان پـیـروز می‌شوم .

روح القدس آن سروش قرّخ

برقبّه ی طارمِ زبرجد

می گفت سحرگهی که یارب

دردولت وحشمتِ مخلّد

برمسندِخسروی بماناد

منصور محمّد مظفر

🌿━━━━━━━━━━🌿

عـهـد اَلـَستِ مـن هـمـه بـا عـشق شاه بـود

و ز شــاهـراه عــمـــر بـدیـن عـهد بـگـذرم

عهد :ایهام دارد : 1- روزگار ، زمان 2- پـیـمان

اَلـَست : "عهد الست" یعنی روزی که خداونداز انسانـهـا پیمان بندگی گرفت. زمانی که ابتداندارد….

من از همان روز اَزل با شاه منصور پیمانِ مهرورزی بسته‌ام و عمرم را با وفای به این پیمان سپری خواهم کـرد!

چیزی که روشن است این است که حافظ دراظهارِ ارادت بیش ازحد مبالغه می کند،غلوّ دراظهارِ ارادت،سببِ ایجادِابهام وایهام شده وموجب رقم خوردنِ چندین معنای متضادمیگردد.دقیقاً هدفِ حافظ نیزهمین است که چنین وضعیّتی رابیافریند.بی تردیدعلاقه یِ حافظ به شاه منصور نمی تواندحتّی بافرضِ وطن پرستیِ او از روزِ الست شکل گرفته باشد. چنین بنظرمی رسد که شرایط درآن زمان بگونه ای بوده که شاعرانِ نامی درموقعیّتهایِ خاصی(معذوراتِ اخلاقی یا.....) قرار گرفته وبناچار در مدحِ پادشاه،سخن سرایی می نمودند.

امّانکته یِ قابلِ توّجه وتأمّل درمدحِ حافظ، صرفنظر ازرابطه یِ دوستیِ وی باشاه منصور وشاه شجاع،این است که حافظ آنقدر رندانه درمدحِ آنها مبالغه می کندکه گاه "تعریف" به "تمسخر" کشیده می شود!.....

بعیدنیست که حافظ ازرویِ تعمّدورندی این کارراکرده باشد. اوباتعریفِ غلوّآمیز، آنهارااحمق ونادان وساده لوح معرفی کرده ودربسترِغزلها،دست به هنرنمایی درسخن گفتن،بازی باکلمات وابداعِ صنایعِ ادبی زده وهمگان رادرحیرت فرومی برد.

حدیثِ عشق زحافظ شنو نه ازواعظ

اگرچه صنعتِ بسیاردرعبارت کرد.........

ادامه مطلب دروبگاه: 

https://rezasaghy.blogfa.com/

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۱۰ سال قبل، دوشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۹:۳۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۳۸:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

جهان برابرویِ عیدازهلال وَسمه کشید

هــلال عید در ابــروی یار باید دید

وَسمه : گیاهی از تیره‌ی صلیبیان که در برگ آن ماده‌ای به رنگِ سبز متمایل به آبیست، در قدیم برگِ آن را می‌جوشانده و برای رنگ کردنِ ابرو استفاده می‌کرده‌اند؛ امّادراینجا وسمه کشیدن به این معنانیست بلکه فقط آرایش کردن مدِّ نظرشاعراست.

معنی بیت:

جهان در مقامِ آرایشگر، وعیدنیزکه فرارسیده، در جایگاهی (همانندِیک محبوبه وعروس) قرار گرفته است،آرایشگرِچرخ، ابروانِ عروسِ عیدرا به شکلِ هلالی درآورده است تاهرچه بیشترزیباوخیال انگیزتربه نظربرسد الحق که چنین نیزهست. رویتِ هلالِ ماه، نشانه یِ حلولِ عیداست ومردم بامشاهده یِ آن، عیدراجشن می گیرند.

امّادرنظرگاهِ عاشقان ماجرامتفاوت تر،و اهمیّت و جاذبه هلالِ ابرویِ دوست،ازهلالِ ماهِ آسمان فراتراست. می فرماید: بهتراین است که عشّاق برخلافِ مردمِ عادی به هنگامِ حلولِ عید،به جایِ هلالِ ماه، هلالِ ابرویِ یار را ببینندکه بسی زیباتروخیال انگیزتر است

ضمنِ آنکه هر گاه معشوق را ببیند برای او عید است وچه بسا عید عاشقان، ازتمامِ اعیاد سعیدترو عزیزتراست.

تاپیشِ بخت باز رَوم تهنیت کنان

کومژده ای زمقدمِ عیدِ وصالِ تو

 

🌿━━━━━━🌿

 

شکسته گشت چو پشتِ هلال قامتِ من

کمانِ ابروی یارم چو باز وسمه کشید

 

در اینجا دو تشبیهِ زیبا صورت گرفته است :

قامتِ منِ عاشق، همچون هلالِ ماه خمیده شد وشکست،آن هنگام که یار، ابروانِ کمانیِ خویش را آرایش کرد و وسمه کشید. دراینجا معنایِ وسمه کشیدن،می تواند آرایش کردن ِ ابرو با برگِ وسمه بشرحی که دربیتِ قبلی داده شد باشد.

معنی بیت:

شاعرشکستگیِ قدِخودرابه هلالِ ماه، وخمیدگیِ ابرویِ یار رابه کمان تشبیه کرده است. کمان ازآن جهت که،ابرویِ دوست باحرکات واشارات، تیرهایِ غمزه وعشوه بردلِ عاشق می زند...وعاشق با مشاهده یِ جاذبه وزیباییهای ابروی یار از حسرت عدمِ دسترسی به وصال پیر وشکسته می‌گردد امّا عاشق هرگزپاپس نمی کشد:

کمانِ ابرویت راگو بزن تیر

که پیشِ دست وبازویت بمیرم

 

🌿━━━━━━🌿

 

مگرنسیمِ خَطَت صبح در چمن بگذشت؟

که گل به بوی توبرتن چوصبح جامه درید!

 

مگر : شاید

خط : موهایِ ظریف و کم رنگ که برگرداگردِ رخسارِ یار(اطرافِ لب و دهان وبناگوش) می‌روید،همچنین : خال ، ابرو ، ریش و سبیل ، را "چارخطِ زیبایی" می گویند، به آن سبزه نیز می‌گویند.

بـو : ایهام دارد : 1-امید، اشتیاق و آرزو 2- شمیم،رایحه و عطر دراینجاهردومعنی مدنظراست.

"جامه دریدنِ گل" نیز دو معنا دارد 1- شکفته شدن و باز شدنِ غنچه ، 2- پرپر شدن گل . هردومعنی صادق است.

"جامه دریدنِ صبح "به معنایِ چاک خوردنِ پرده یِ سیاهِ شب توسطِ صبح وشکوفاشدنِ فجر و ظهورِ سپیده است .

معنی بیت:

شاید نسیمِ دلنوازِ سبزه‌یِ رخسارِ تو بر چمن وزیده است که گل اینچنین از اشتیاقِ تو وبه امیدِبهره مندی ازاین فیض، (یا با شنیدنِ بوی تو ) همانندِ طلوعِ سپیده شکوفا شده است.

زکارِماودلِ غنچه صدگِره بگشاد

نسیمِ گل چودل اندرهوایِ توبست

 

🌿━━━━━━🌿

 

نبود چنگ ورباب ونَبید وعودکه بود

گِلِ وجودِ من آغشته‌ی گلاب ونبید

 

چنگ و رباب : از سازهایِ زِهیِ ایرانی ، گویا "رباب" سازی شبیه طنبور بوده است.

نـبـیـد : در اصل "نبیذ" یعنی شرابِ خرماست.

درقدیم بسیاری ازکلماتی که دارای حرف"د"بودند باحرفِ"ذ" تلفّظ می شد هنوز هم دربسیاری ازشهرها بعضی ازکلمات رابا"ذ"تلفّظ می کنند. برای مثال بجایِ واژه ی خدمت "خذمت" می گویند.

عـود : هم نامِ ساز است ، هم به معنی بوی خوش ، چوبی که هنگام سوختن بوی خوشی از آن متصاعد می‌گردد هردومعنی مدنظر است.

معنی بیت:

هنوز خبری از چنگ و رباب و شراب و عود نبود که وجود من آغشته‌یِ گلاب و شراب بود! اشاره به خلقت نیز می تواندباشد می فرماید بویِ گل و شرابی که از وجودِ من می‌آیداَزلیست ازهمان هنگام که:

دوش دیدم که ملائک درمیخانه زدند

گِل آدم بِسرشتند و به پیمانه زدند

 

🌿━━━━━━🌿

 

بیا که با تو بگویم غمِ ملالتِ دل

چرا که بی توندارم مَجال گفت وشنید

 

مجال : فرصت ، در اینجا به معنی حال و حوصله و رغبت نیزآمده است.

معنی بیت:

ای دوست بیا که غم و اندوه دل را با تو بگویم و با تو درد دل کنم زیرا من بی تو فرصت و رغبت صحبت با هیچ کسی را ندارم .

باسرِ زلفِ تومجموع ِ پریشانی ِ دل

کومجالی که سراسرهمه تقریرکنم؟

 

🌿━━━━━━🌿

 

بهایِ وصل تو گر جان بود خریدارم

که جنس خوب مُبصِّر به هر چه دید خرید

 

مبصِّر به معنی بینا و اهل بصیرت است

به هرچه : به هر مقدار – به هر قیمت

حافظ در اینجا خودرا مبصّر می‌داند و می فرماید :

معنی بیت:

اگر قیمتِ وصالِ تو "جان"هم باشد خریدار هستم ، زیرا آدمِ اهل فن وبصیر، جنس با ارزش را که می بیند به هر قیمتی آن را می‌خرد ، من هم ارزشِ واقعیِ وصالِ تو را می‌دانم و خوب می‌دانم که خیلی بیشترازاینها می‌ارزد.

شهریست پرکرشمه وحوران زشش جهت

چیزیم نیست ورنه خریدارِ هرششم !

 

🌿━━━━━━🌿

 

چو ماهِ روی تودرشامِ زلف می‌دیدم

شبم به روی توروشن چوروزمی‌گردید

 

سیاهیِ زلف به ظلمت وتاریکیِ شب تشبیه شده ورخسارِیاربه ماهِ تابانی که ازدلِ این سیاهی نمایان است.سیاهیِ شبِ عاشق ازپرتوِ این ماه مبّدل به روزِروشن شده است.

معنی بیت:

هنگامی که رویِ ماهِ تو را در میانِ زلفِ همچون شبت می‌دیدم ، روزگارِ تاریکِ همچون شبم مانندِ روز روشن می‌شد .

گفتم ای شامِ غریبان طرّه یِ شبرنگِ تو

درسحرگاهان حذرکن چون بنالد این غریب

 

🌿━━━━━━🌿

 

به لب رسید مرا جان و بر نیامد کام

به سر رسید امید وطلب به سر نرسید!

معنی بیت:

با اینکه جانم به لب رسیده ودارم می‌میرم وناکام مانده ام وهنوز به وصال تو نرسیده‌ام ،بااین حال که امیدم را از دست داده‌ام هنوز از تلاش برای به تو رسیدن دست بر نداشته‌ام و هچنان در راه وصال تو می‌کوشم وخواهم کوشید.

صبرکن حافظ به سختی روز وشب

عاقبت روزی بیابی کام را

 

🌿━━━━━━🌿

 

ز ِشوقِ رویِ توحافظ نوشت حرفی چند

بخوان زنظمش ودرگوش کن چومروارید

معنی بیت:

حافظ فقط به خاطر تو ودراشتیاقِ وصالِ تو، شعرسروده وحرف هایِ دلش رابه نظم درآورده است.

"چو مروارید در گوش کن" کنایه از شنیدنِ با توّجه و بدونِ فراموشیست. در اینجا تشبیه مضمری آورده است و شعرش را به مروارید تشبیه کرده است.

پس شعرش را بادقّت وتوّجه بخوان وچونان مرواریدی گرانبها آویزه‌یِ گوشت کن و ازآنهامواظبت کن .

حافظ آن ساعت که این نظمِ پریشان می نوشت

طایرِفکرش به دامِ اشتیاق افتاده بود.